«Taşabbusli budjet»da avj palla: qinğirliklar va islohot zarurati
|00:27 / 29.03.202340 01615 min
«Openbudjet»ning 2023 yilgi 1-mavsumiga ovoz yiğiş jarayoni avjida. Ayni paytda, jamoatçilik tomonidan iliq qarşi olingan, fuqarolarga mahalliy budjet pullarining bir qismini qayerga işlatişni hal qiliş imkonini bergan loyihaga ayrim konstruktiv özgarişlar kiritiş zarurati közga taşlanmoqda.
Ma’lumot uçun, 1,5 trln söm ajratilgan va tasdiqlangan 33 mingdan ziyod taşabbus uçun 12 mlndan ortiq ovoz töplab bölindi. Bu – mutlaqo rekord. Avvalgi mavsumda jami 7,8 mln ovoz töplangan edi.
Ovoz tilanayotgan öqituvçilar
Biroq «Openbudjet»ga bu yilgi ovoz töplaş jarayoni köçilikning ğaşini keltirmoqda. Köçalarda öqituvçilar va hamşiralar ovoz tilanib yuribdi. Boşqa odamlar «Pepsi», «Kola» tarqatiş va «Paynet» orqali pul ötkazib beriş evaziga ovoz sotib olyapti. Bu nohaqlik, adolatsizlikdek körinmoqda, çunki kiçikroq mahallalar va maktablar öz taşabbusiga ovoz töplolmasdan qolib ketmoqda.
Rosti, özi yaqindagina majburiy mehnatdan qutilgan öqituvçilar armiyasi maktablarning moddiy texnika ta’minoti va ta’mirlaşi uçun ovoz töplaşga safarbar qilinayotgani kişini öylantiradi.
Öqituvçilar uyma-uy yurib, köçalarda odamlardan iltimos qilib ovoz töplaşmoqda. Direktorlar tomonidan har bir öqituvçi zimmasiga 100-200 tadan ovoz töplaş majburiyati yuklangan, yuklamani bajarmaganlarga çora körilişi bilan ham tahdid qilinmoqda ekan. Maktablarning Telegram guruhlaridan kelayotgan skrinşotlar bundan dalolat berib turibdi.
Şifoxona, poliklinikalar bilan ham xuddi şu ahvol. Hamşiralar köçama-köça sarson, vraçlar esa huzuriga kelgan bemorning ovozini olmasa körikni boşlamayapti. Bolalar boğçalari bilan ham ayni mana şunday holat.
Ovoz töplab beriş uçun xizmat körsatuvçi örtakaşlar paydo bölgan. Odamlarga ovozi evaziga «Koka-Kola» va «Pepsi» berib, şuningdek, telefon raqamiga 10-15 ming söm pul ötkazib ovozlarni sotib olişmoqda.
Men özim otam yaşaydigan mahallaning köçasini qöydim. Qarindoş-uruğ, taniş-biliş, ijtimoiy tarmoqlarda e’lon berib, atigi 55 ta ovoz jamğara oldim. Holbuki, tumanda köçalar borasida eng ilğor mahalla 5 mingdan ziyod ovoz töplab qöyibdi.
Xöş, taşabbuslarga ovozlar qanday töplanmoqda?
Vaziyatdan taniş suhbatdoşim şunday hikoya qiladi:
«Loyihalar paytida bu işlarga aralaşib qolgan edim, sababi – bir quruvçi qarindoşim «boğça ta’miri böyiça loyihani yutişim kerak, bölmasa bu loyihani menga bermaydi», deb yordam sörab kelib qoldi.
Mavzuga oid
Şundan söng suriştirib, şahar markazidagi barça «Paynet» şoxobçalarini boşqaruvçi bir inson bilan tanişdim va u barçasini tuşuntirdi: ötgan turda bir ovoz narxi sönggi haftada 10 ming sömgaça çiqibdi. Şunda ham talabgorlar ança bölgan. Odamlar nima bölsayam ovoz kerak, deb pul kötarib navbatda turgan ekan.
Bu mavsum oldidan endi öşa qarindoşim biryöla uçta loyiha olganini va hammasida yutişi kerakligini aytib, yana oldimga yordam sörab keldi.
Men eski «taniş»larga aloqaga çiqqanimda hammasida turliça narx ekan: 8 ming sömdan boşlab 15 ming sömgaça narx aytildi. Katta «paynetçi» esa 15 ming sömdan «buyurtmalar» olgan daftarini körsatganda yoqamni uşladim! Ötgan turda yordam bergan bolalarga aloqaga çiqib, bitta ovozni 8 ming sömdan gaplaşdim.
Hozir, mana, kuniga 5 mingdan 10 mingtagaça ovoz yiğib berişmoqda. Men ularga 8 ming söm beraman, loyihaçilardan esa kamida 10 ming söm hattoki 15 ming sömdan har bir ovoz uçun buyurtma olyapman», deb hikoya qiladi u.
Uning aytişiça, ovoz beriş 7 aprel kuni tugasa, sönggi 3–4 kunda har bir ovoz narxi 20 ming sömgaça çiqişi kutilmoqda. Çunki köplab loyihalarda oldingi turlarga nisbatan ovoz soni ança köpaygan. Masalan, avval bir tumanda taşabbus 3000 ta ovoz bilan yutilgan bölsa, hozir 5000 ta ovoz bilan ham yutişning imkoni yöq. Kimözarga katta pullar evaziga ovozlar soni oşib bormoqda, ularga qarab narx ham.
Misol uçun, 1,2 mlrd sömlik loyihani yutiş uçun buyurtmaçi (ya’ni quruvçi) 200 mln sömgaça sarflaşi mumkin ekan. Ötgan turda 50 mln sömga ğolib böliş uçun yetarli ovoz töplab beriş kafolati berilgan bölsa, bu turda 100 mln sömga ham heç kim buyurtma olmayapti ekan.
Ya’ni, köçalarda «kola» tarqatuvçilar, «paynet» oldida pul tarqatuvçilar mahalla yo maktabning emas, loyihani yutişdan manfaatdor quruvçining odamlari bölyapti.
Bu yil ğoliblik uçun köproq ovoz kerak bölayotgani uçun quruvçi öşa ta’lim/tibbiyot muassasasi rahbari bilan kelişmoqda. Öşa muassasaga kamida 2000 ta ovoz yiğişga yuklama qöyilgan. Ötgan turda bu narsa yöq edi. Bu yil köçalarda öqituvçi, hamşira va tarbiyaçilar ovoz töplaş uçun izillab sarson bölib yurişibdi.
Keyin ahamiyat berilsa, bunday taşabbuslarning barçasida eng yuqori çegaradagi summa – 1,2 milliard söm deb taklif kiritilgan. Sababi – turli ortiqça «xarajatlar» köp bölgani uçun imkon qadar maksimal summa körsatilmoqda.
«Openbudjet»ning minuslari
Har qanday ezgu taşabbus eng quyidagi hokimiyatlar tomonidan paçaği çiqarilib, diskreditatsiya qilinişiga könikib ham qoldik. Mana şunday nopok yöllar bilan ğoliblik uçun kuraşayotgan quruvçilarga tenderda yutişni va’da qilayotganlar ham öşa hokimiyatdagilar.
Tuman hokimiyatlari davlat dasturiga tuşirib qilinadigan işlarni ham «bor, ana, «openbudjet»ga qöyib yutib ol kerak bölsa», deb qaytarayotganini eşitib, guvohi bölib turibmiz.
Şifoxona, boğça, maktab kabilarda taşabbusda 1,2 mlrd söm körsatilgani bilan aniq nima iş qilişi körsatib ötilmagan. Nopok quruvçilar şuning uçun jon jahdi bilan şu loyihalarga yopişib olişgan. Çunki manzilli dasturdan farqli ölaroq, bunday ta’mirlaş işlarini 1,2 mlrd sömni qölga kiritib, deylik, bor-yöği 300 mln sömlik iş bilan yopib yuboriş imkoni bor. Bunga kallasini liqillatib rozilik beruvçi tomonlar ham kutib turibdi.
Qolaversa, katta aholiga ega mahallalar taşabbusi ketma-ket ğolib bölmoqda. Ularda yutiş uçun tajriba bor, bu qolgan mahallalarga nisbatan adolatsizlikdek körinadi.
Turli korrupsion sxemalar allaqaçon işga tuşgan. Pul tikib, 1 mlrd sömlik yölni 1,2 mlrd söm qilib ötkaziladi. Yutiş uçun 100 mln söm sarflaşadi. Yutgaç quruvçidan 200 mln sömni olişadi. 100 mln söm joyiga qaytadi, yana 100 mln söm keyingi loyihani yutiş uçun olib qöyilarkan.
Şaffof tizim işga tuşmoqda
Vaziyatdan xabardor mutaxassisning tuşuntirişiça, avvalgi turlarda bunday yöl bilan quruvçilar aynan özlari «xarajat» qilgan loyihani qölga kiritişiing qandaydir imkoni bölgan bölsa (ötgan yilgi tenderlar e-tender.uzex.uz orqali ötkazilgan), bu yil işga tuşgan şaffof platforma — tender.mc.uz bunday nayranglarga çek qöyadi.
«Avvalo, reyting.mc.uz orqali quriliş taşkilotlari reyting körsatkiçlariga qaraladi. Ovoz töplaş uçun 100-200 mln söm sarflab qöygan quriliş taşkilotlari hammasi avvalgidek böladi, deb öylayotgan bölsa qattiq adaşadi», – dedi savolimizga javoban mutaxassis.
Uning aytişiça, taşabbusda ğolib bölgan loyiha avval sinçiklab körib çiqiladi, ekspertiza qilinadi, Loyiha boşqaruvi milliy agentligi smetani kesib ham yuborişi mumkin. Oşirilgan summani qöyib ötkaziş uçun 5 ta taşkilot bilan kelişiş kerak. Lekin u taşkilotni heç kim tanlay olmaydi, şaffof tizim tanlab beradi.
Şundan söng tender platformasiga çiqadi. Şunda quruvçi yutib oliş uçun kuraşadi. Falonçi quriliş firmasi yutsin deb, tuman hokimi ham, boşqasi ham hal qilib bera olmaydi. Ya’ni, hozirgi kunlarda ovoz töplaş uçun pul sarflayotganlar kim yutişi noma’lum bölgan obektga pul tikişgan bölişi ehtimoli katta. (Ketdi bir Gentra'ning puli osmonga uçib!)
«Openbudjet»ning plyuslari
Ma’lumki, «Taşabbusli budjet»da mahalliy budjetning markaziy budjetga ötkazilganidan ortib qolgan qismi «öynalyapti». Uzoq yil navbat kutayotgan işlarni tezroq bitiriş uçun. Bu degani «openbudjet»ga quyilmasa ham, mahallangiz köçasi davlat dasturi asosida asfalt qilib berilişi mumkin: keyingi yillarda, agar navbati kelsa.
Ikkinçidan, avvalgi yillari uyuşib, birlaşib mahallasini asfalt qildirganlar, endi boşqa narsa, masalan, maktab ta’miriga ovoz töplaşmoqda.
Uçinçidan, öşa pulni yutib olib mahallani asfalt qildirganlar yöl ne-ne qiyinçilik bilan asfalt yo maktab ta’mir qilinayotganini körib, quruvçilar ustida turib sifatni talab qilib olişmoqda. Yoki işlar bitgaç, uni barça köz qoraçiğiday asramoqda.
Ya’ni odamlarda aloqadorlik hissi uyğondi. Odamlar bir maqsad yölida uyuşişni örganişdi. Bekorga joylarda taşabbus ğolib çiqsa, bayram bölib ketmayapti, axir.
Odamlar 1-2 mlrd söm pul uçun quruvçilarning, iş bitgaç, qolganlardan yon-atrofni köz qoraçiğidek asraşni talab qilayotgan bölsa, har yili ÖTTIZ MILLIARD AQŞ DOLLARI miqdoridagi davlat budjetini tasdiqlab beruvçi şol parlamentimiz şunday talabçan bölsa, nimalar bölişini tasavvur qilib köring endi!
Çet ellardagi parlamentlarda muştlaşuvlar ham aynan şundan kelib çiqadi. Ya’ni pul uçun!
Nima özgarişlar qiliş kerak?
Xullas, barçani birdek rozi qilolmayotgan bölsa ham, «Openbudjet» iş bermoqda. Uni ma’qullagan holda, adolat ta’minlanişi va barçasi şaffof ötişi uçun, uning ayrim kamçiliklarini bartaraf etiş uçun ayrim özgartirişlar kiritiş kerak, deb hisoblayman.
Masalan:
Tanlaşda viloyat va şahar/tumandan taşqari, MFYni ham qöşiş kerak.
Loyihasi bir marta yutgan mahallaga 1,5 mavsum dam beriş kerak. Yangi taşabbusi qabul qilinmasligi kerak, toki boşqa mahallalarga ham «non» tegsin.
Taşabbus kategoriyalari röyxatidan maktab, (maxsus maktablar), oliy öquv yurtlari, boğça va şifoxonalar umuman çiqarib taşlanişi kerak – ularni davlat faqat investitsion dastur asosida özi remont qilib, moddiy-texnika bazasini mustahkamlasin. Oliy öquv yurtlari esa özlari pul topişi uçun imkonli. Şu orqali öqituvçi va şifokorlar böyniga yuklatilayotgan noqonuniy vazifa olib taşlanadi.
Faqat mahallalarni asfaltlaş, içimlik suv tortiş, elektr simlari va yangi podstansiyalar quriş, aholi dam oliş va sport maskanlari quriş uçun taşabbuslar qoldirilişi kerak.
Iqtisodiyot va moliya vazirligida adolatli raqobatni ta’minlaş uçun face-ID tizimini kiritiş varianti bor ekan. Lekin fikrimizça, bu – nafaqat ovoz berişni murakkablaştirib yuboradi, balki xavfli ham. Çunki bunda face-ID işlatiladigan mobil ilovaga (masalan, Soliq ilovasi) jismoniy şaxsning şaxsiy identifikatsiya raqamini (JŞŞIR) kiritiş zarurati yuzaga keladi. Bu esa millionlab fuqarolarning şaxsiy ma’lumotlari tarqalib ketişiga, örtamçi guruhlar bir mavsum pul evaziga sotib olgan pasport ma’lumotlaridan keyingi mavsumda öşa odamlarning xabari bölmay turib ham foydalanişiga olib keladi.
Yagona portal orqali ovoz berişni taşkil qiliş haqida ham xuddi şunday deyiş mumkin: birinçidan, ovoz beriş qiyinlaşib ketadi; ikkinçidan, şaxsiy ma’lumotlarning tarqalib ketişi xavfi yuzaga keladi.
Demak, ovoz beruvçilarni identifikatsiya qilişning hozirgi şakli (telefon raqam orqali) ham, JŞŞIRni taqozo qiladigan muqobil variant ham talabga javob bermas ekan, u holda, fikrimizça, IMEI vositasini körib çiqiş kerak.
Bunda hozirgi “xohlagança sim-karta = xohlagança ovoz” degan formula “bitta mobil qurilma = maksimum ikkita ovoz” şakliga ötadi (köplab smartfonlar ikkita sim-kartali). Mobil qurilmalar esa sim-kartaçalik arzon turmaydi, natijada minglab fiktiv sim-kartalar sotib oliş bilan manipulyatsiya qilib bölmay qoladi.
Şu bilan birga, bu tizimda ham köça-köyda ovoz sotib oliş holatlari davom etaveradi, lekin quyidagilarni inobatga oliş kerak:
Ovoz sotib oluvçilarning imkoniyatlari borgan sari çeklanib boraveradi: özining mahallasi turib, bilmagan holda birovga ovoz berib qöyganlar keyingi safar arzimagan pul evaziga bunday qilmaydi, ya’ni mavsumdan mavsumga ötib borgan sari öz ovozini sotadiganlar kamayaveradi.
Şu bahona ança vaqtlardan beri tanqid qilib kelinadigan IMEI tizimi ham tartibga solinadi: ovoz berişni taşkil qiliş uçun tegişli tizimlar integratsiya qilinadi va bu şunday qilinişi kerakki, odamlar özlarining nomiga neçta va qanaqa mobil qurilma qaçon va qaysi raqam orqali röyxatdan ötkazilganini onlayn körib tura olişi kerak.
IMEI orqali ovoz berişni töliq SMS şaklida ham taşkil qiliş mumkin: bu hatto amaldagi tizimdan ham osonroq (hozir internet aloqasi bölmasa, ovoz berib bölmaydi) – har bir taşabbusga muayyan ID-raqam biriktiriladi va odamlar bu raqamni ma’lum bir qisqa raqamga yuboriş orqali ovoz berişi mumkin böladi. Face-ID kabi boşqa muqobil variantlardan köra bu ança qulay.
Asosiysi, sim-kartalar emas, mobil qurilmalar birinçi planga çiqişining öziyoq katta özgariş yasaydi: “bir kişi bitta ovoz beradi” degan tamoyilni röyobga çiqariş osonlaşadi, çunki bir neçta mobil qurilmasi bor fuqarolar soni bir neçta sim-kartasi bor fuqarolar sonidan karrasiga kam.
Qolaversa, Investitsiya dasturiga kiritilgan obektlar röyxatini ham şaffoflaştiriş kerak. «Openbudjet»ga kiritilmagan mahallalar, maktab-u boğçalar va şifoxonalar qaçon kapital ta’mirlanişini, odamlar navbati qaçon kelişini bemalol kuzatib tura oladigan bölişi zarur.
