Telefon, avtomobil va uy-joy uchun qarz - yosh oilalar topayotgan daromadini nimalarga sarflaydi?

Yaqinda o‘tkazilgan tadqiqotlardan birida ma’lum bo‘ldiki, yosh oilalar topayotgan daromadining asosiy qismini qarz to‘lashga sarflaydi. Tadqiqotni Prognozlashtirish va makroiqtisodiy tadqiqotlar instituti o‘tkazgan.

Unga ko‘ra, O‘zbekistonda aholi o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rov (450 kishi) natijalariga ko‘ra, yosh oilalar (oila boquvchisi yoshi o‘rtacha 38 yosh) boshqa oilalarga nisbatan (oila boquvchisi yoshi o‘rtacha 49 yosh) daromadining ko‘proq qismini qarz to‘lashga sarflayotganini ma’lum qilgan.

Bunda, respondentlarning 18 foizi maishiy texnika, 22 foizi uy-joy, 13 foizi avtomobil, 10 foizi o‘qish shartnoma to‘lovi, 11 foizi telefon uchun qarz olgan. Qolgan 34 foiz respondentlar qarzi yo‘qligini bildirgan. Shundan, 18 foiz respondentlarda o‘z jamg‘armalari mavjud.

Yosh oilalar nega qarzdor?

Ushbu ma’lumot asosida Facebook ijtimoiy tarmog‘i foydalanuvchilari bo‘lgan yosh oilalar fikrlari bilan qiziqib ko‘rdik.

“Chunki yoshlarning talabi ko‘p. Kattalar esa boriga sabrli. Masalan, kattalar ishga jamoat transportida qatnashi, o‘rtacha hajmli muzlatkich ishlatishi mumkin. Yoshlar esa o‘z mashinasi, avtomat kir mashinasi, katta hajmli muzlatkichi bo‘lishini xohlashadi”.

“Ko‘p xarajatlar dori-darmon uchun qilinadi”.

“Maosh va ehtiyojlar nomutanosibligi sabab ham qarzdorlik kelib chiqadi”.

“Yoshlar dabdabani ko‘proq yaxshi ko‘radi”.

“Balki, pulni yaxshi boshqara olmaslikdandir. Yillar o‘tgani sari bu tomonlama tajriba ortib borsa kerak”.

“Bizda farzandlar erkin qo‘yilmaydi. To‘ydan keyin esa ham erkinlik, ham oilani hazm qilish qiyinlashadi. Yolg‘iz o‘zining moliyaviy ahvolini to‘la anglab ulgurmagan yosh endi to‘la oilani boshqarishi kerak bo‘ladi”.

Fikr bildirganlar yoshlar orasida muddatli to‘lov asosida xaridni amalga oshirganlar ham bor. Ularning fikricha, agar muddatli to‘lovdan foydalanilmasa, kerakli narsaga erishguncha yillar o‘tib ketishi mumkin.

Yosh bolalar va ayolning vaqtincha ishsizligi

Yosh oilalarning daromadi bola parvarishlash uchun ham taqsimlanadi. O‘rta yosh oilalarga qaraganda yosh bolali oilalarda shu jihatdan ham xarajat ko‘proq bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, bola parvarishi davrida ayol vaqtincha ishsiz bo‘lib, oila faqat erkak topayotgan daromad asosida kun o‘tkazadi. Bu esa daromadlar qisqarishiga va qarzlarga ham sabab bo‘lishi mumkin.

“Bolalar qimmat turadi”

Bola o‘stirish xarajatlari daromadning katta qismini tashkil qiladi.

The Economist nashri hisob-kitoblariga ko‘ra, Amerikada bir nafar bolani uning homila davridan to 17 yosh bo‘lguncha o‘stirish 300 ming dollarga yaqin mablag‘ga tushadi. Davlatlar tomonidan bola katta qilish xarajatlarini qoplashda oilalarga beriladigan yordamlar ham mavjud. Ajratiladigan mablag‘lar miqdori turli davlatlarda turlicha.

Masalan, Yaponiyada ota-onalarga o‘rtacha bir yillik haq to‘lanadigan bola parvarishi ta’tili beriladi. Pul miqdori yaponlarning o‘rtacha oylik maoshining uchdan ikki qismini tashkil qiladi. Finlandiyada esa 14 oylik haq to‘lanadigan ta’til beriladi. Bundan tashqari, bolani katta qilish uchun 3 yilgacha ta’til olishga ruxsat beriladi. Britaniyada esa onalarning ish o‘rni bir yilgacha saqlanadi. Biroq atigi 6 haftalik ta’til uchun oylik maoshning to‘liq qismi ko‘rinishida haq to‘lanadi. Shuningdek, yana 33 hafta uchun pul to‘lanadi, biroq ancha kamroq miqdorda. Britaniya bola parvarishi xarajatlari yuqoriligi bo‘yicha dunyoda ikkinchi o‘rinda turadi.

Bola parvarishlash xarajatlari yuqoriligi sabab ham dunyoda yoshlar kamroq farzand ko‘rishni afzalroq bilishmoqda. AQShda o‘tkazilgan so‘rovnomada qatnashgan yoshlarning 64 foizi aynan bola katta qilish xarajatlari qimmatligi uchun ham o‘zlari xohlaganidan kamroq farzand ko‘rishni istashlarini bildirgan.

Bolalarini katta qilib ishga qaytgan ayolning oylik maoshi oldingiday bo‘lmasligi mumkin. Sababi u ma’lum muddat ishlamagan va malaka oshirmagan, endi ham yosh bolalariga mos grafikda ishlashiga to‘g‘ri keladi. Bu holatni The Economist “Onalik jarimasi” deb ataydi.

O‘zbekistonda ham bola parvarishi uchun ma’lum muddat ta’til beriladi. Davlat tashkilotlarida ishlaydigan ayollar uchun homiladorlik va tug‘uruq puli muammosiz to‘lab kelingan. Biroq 2022 yil sentabrdan boshlabgina xususiy idoralarda ishlaydigan ayollar uchun homiladorlik va tug‘ish nafaqasining bir qismi – 4 oy uchun 8 mln so‘mga yaqin pul to‘lab beriladigan bo‘ldi. Qolgan qismini esa ish beruvchi to‘lab berishi kerak. Biroq ish beruvchilar “dekret puli”ni to‘lab berishi, ona bo‘lgan xodimasining ish o‘rnini saqlab qolishi so‘roq ostida.

Bu pul ham to tug‘uruqqacha bo‘lgan davrda kamida 6 oylik stajga ega bo‘lgan ayollarga beriladi. Norasmiy sektorda band bo‘lgan yoki umuman ishsiz ayol uchun hech qanaqa “dekret puli” to‘lanmaydi.

Qolaversa, bola ikki yoshga to‘lguniga qadar uni parvarish qilish nafaqasi ham hamma oilaga to‘lanmaydi. Bolalar nafaqasi 12 oy muddatga, budjet tashkilotida ishlamaydigan onalar uchun beriladi. Bundan tashqari, nafaqa olish uchun oila kam ta’minlangan deb e’tirof etilishi, buning uchun oilaning har bir a’zosiga jami bir oylik o‘rtacha daromad minimal iste’mol xarajatlari miqdoridan oshmagan holatda (498 ming so‘m) to‘g‘ri kelishi kerak.

Ko‘rinib turibdiki, yosh oilalarning bola parvarishi xarajatlarini deyarli to‘liqligicha o‘z zimmasiga olishlari oilaning daromadiga ta’sir qilib, jamg‘armalarga ega bo‘lishlariga to‘sqinlik qilishi mumkin. Qolaversa, O‘zbekistonda tug‘ilish ko‘rsatkichi ham yuqori. Bir ayolga o‘rtacha 3,1 nafar bola to‘g‘ri keladi.

Bola katta qilish, yosh oilada ayolning vaqtincha ishsiz bo‘lib farzand parvarishi bilan band bo‘lishi va xarajatlarning ayni shu davrda ortish-ortmasligi bo‘yicha ham tahlillar olib borish yosh oilalarni qo‘llab-quvvatlash dasturlarini ishlab chiqishda qo‘l kelishi mumkin.

Zilola G‘aybullayeva, Kun.uz muxbiri.