Referendum yakunlari, “sunnat qilingan” qonun va yomonlaşgan söz erkinligi - hafta dayjesti

Yangi konstitutsiya, eskisidan farqli ravişda, töğridan töğri amal qilişi aytilyapti. Ya’ni endi sizning biror huquqingiz buzilsa, qonunlar va qonunosti hujjatlarini titib ötirmasdan, konstitutsiyadagi moddalarni asos qilgan holda sudga murojaat qilsangiz böladi. Bundan taşqari, inson va davlat organlari örtasida yuzaga keladigan qonunçilikdagi hamma ziddiyatlar va noaniqliklar inson foydasiga talqin etiladi, deb yozib qöyildi.

Konstitutsiyaga inson huquqlari va erkinliklari haqida köplab normalar qöşildi. Şuningdek, yangi kiritilgan moddalarga asosan, endi davlat öqituvçilarning moddiy farovonligi haqida qayğurişga majbur. Jurnalistlar işiga xalal berganlar esa buning uçun javobgarlikka tortilişi kerak.

Davlat boşqaruviga oid bölimlarga, prezident va parlament vakolatlari böyiça qator özgarişlar kiritildi. Prezidentning vakolat muddati 5 yildan 7 yilga uzaytirilib, davlat rahbari muddatidan ilgari prezidentlik saylovini tayinlaşga haqli ekani belgilandi. Ma’lumot uçun, prezidentlik muddati 2003 yilda ham 5 yildan 7 yilga uzaytirilgan, 2011 yilda esa qaytib 7 yilda 5 yilga tuşirilgan edi.

Endilikda boş vazir nomzodini eng köp deputatlik örnini olgan partiya emas, prezident taqdim etadi. Qonunçilik palatasiga hukumat a’zolarini işdan oliş haqida prezidentga taklif kiritiş vakolati berildi. Senatorlar soni 100 nafardan 65 nafarga kamayadi. Har ikki palataga özini özi tarqatib yuboriş huquqi berildi.

Referendumda qabul qilingan qonunning 7-moddasi bilan, barça darajadagi davlat mansabdorlarining lavozim muddatlari nollaştirildi. Ular mansabini egallab kelayotganining surunkali muddatlari sonidan qat’i nazar, boşqa fuqarolar bilan teng ravişda xuddi şu lavozimlarga saylaniş va tayinlanişga haqli, deb belgilandi.

Markaziy bank – P2P ötkazmalar nazoratiga qarşi

Yangi konstitutsiyaga qançalik amal qilinişini körsatib beradigan holatlardan birinçisi pul ötkazmalari bilan boğliq böladi. Avvalroq xabar berganimizdek, Iqtisodiyot vazirligi heç qanday izohsiz, barça fuqarolarning kartadan kartaga pul ötkazmalaridan xabardor bölib turişga intilyapti. 1 maydan boşlanişi belgilangan amaliyot hozirça işga tuşmadi. Çunki bu endi konstitutsiyaga ham zid.

Kartadan kartaga ötkazmalar bank sirlari hisoblanadi. Ma’lum bölişiça, Markaziy bank vazirlikning bu noqonuniy talabiga qarşi çiqqan. Bu haqda Markaziy bank raisi Mamarizo Nurmurodov asosiy stavkani belgilaş böyiça yiğilişdan keyingi an’anaviy matbuot anjumanida ma’lum qildi.

“Bizning qaraşlarimiz OAVda muhokama qilinganidan köra qat’iyroq. Va biz buni yetkazganmiz. [...] Bank siri töğrisidagi normalarning bajarilişi töliq ta’minlanmagunça, bu narsaga ruxsat bermaymiz”, – dedi monetar siyosat organi rahbari.

Regulyatorning pozitsiyasini “Yuksaliş” umummilliy harakati qöllab-quvvatlab çiqdi. Harakat hukumatni konstitutsiyaga zid nazorat tartibini örnatiş örniga, teng va adolatli soliq siyosatini yuritişga, bozor iqtisodiyoti tamoyillariga amal qilişga çaqirdi. Faollarga köra, agar kartadan kartaga ötkazmalar nazoratga olinsa, naqd va naqdsiz tölovlar örtasidagi farq ortib ketadi.

Moliyaviy daxlsizlik masalasida yaxşi yangiliklar ham bor. Çorşanba kuni tadbirkorlarning bankdagi pullariga noqonuniy daxl qilganlik uçun javobgarlik belgilovçi qonun Senatda ma’qullandi. Qonun bilan, tadbirkorlarning bankdagi hisobidan ularning roziligisiz, qonunga xilof ravişda pul yeçib oliş, ortiqça undirilgan pullarni vaqtida qaytarmaslik holatlari uçun ma’muriy va jinoiy javobgarlik belgilanyapti.

Bunga qöl urganlar eng kamida 6,5 mln söm ma’muriy jarimaga tortiladi, eng oğir holatlarda esa 7 yilgaça ozodlikdan mahrum qilinişi mumkin. Senat raisi Tanzila Norboyeva aytganidek, bu qonun birinçi navbatda soliq va huquq organlari hamda banklarga javobgarlik yuklaydi.

Öqituvçilar haqida qonun qabul qilinyapti, lekin undan tayinli naf bölmasligi mumkin

Öqituvçilar haqidagi qonun loyihasi nihoyat kun tartibiga qaytdi. Seşanba kuni Qonunçilik palatasi “Pedagog xodimning maqomi töğrisida”gi qonunni birinçi öqişda qabul qildi. Lekin xursand bölişga hali erta: qonun loyihasidagi eng muhim moddalar çiqarib taşlangan bölişi mumkin.

Gap şundaki, bu qonun loyihasi 2020 yildayoq tayyor bölgandi. Lekin hukumat moliyaviy sabablarga köra loyihani parlamentga kiritişni keçiktirib keldi. Mana endi, oxir-oqibat hujjatdagi pulga borib taqaladigan normalar kesib taşlanganga öxşayapti.

Bu qaysi normalar? 3 yil oldingi loyihada pedagoglarga 5 yil ertaroq pensiyaga çiqiş huquqini beriş, ularning uy-joy va avtomobil sotib olişga sarflagan daromadlarini soliqdan ozod qiliş, yilda bir marta salomatligini tiklaşi uçun bazaviy maoşiga teng miqdorda moddiy yordam beriş, öqituvçilar oyligining eng kam miqdorini belgilab qöyiş, köp yillik staji bor öqituvçilarga ustama tölaş kabi takliflar bor edi. Lekin şu hafta Qonunçilik palatasi tarqatgan xabarlarda bularning birortasi haqida oğiz oçilmagan. Şunga qaramay, deputatlar bu qonun qabul qilinsa, öqituvçilarning obrösi oşadi, deb işontirmoqçi.

Birinçi öqişda qabul qilingan qonun loyihasiga köra, öqituvçilar mansabdor şaxslarning xatti-harakati ustidan sudga şikoyat qilganida, davlat bojini tölaşdan ozod etiladi. Pedagoglar yuqumli kasalliklarga qarşi bepul emlanadi. Pedagog sifatidagi faoliyatini endi boşlagan xodimlarga bir öquv yili davriga ustoz-pedagog biriktiriladi.

Qonunga kiritilayotgan va hozirça oçiqlangan normalar içida sanab ötganlarimizdan boşqalari yangilik emas. Masalan, öqituvçilarni vazifasiga kirmaydigan işlarga majburlaş, davlat taşkilotlarida işlayotgan pedagoglar majburiy tibbiy körikdan bepul ötişi amaldagi qonunlarda ham bor.

Kasaba uyuşmalari kuni – işlanmaydigan bayram kuni

Qonunçilik palatasi seşanba kungi majlisida yana bir qonunni qabul qildi. Unga köra, işlanmaydigan bayram kunlari röyxatiga 11 noyabr – Kasaba uyuşmalari kuni ham qöşilyapti. Şu tariqa, Mehnat kodeksida dam oliş kuni deb belgilangan bayramlar soni 10 taga yetadi.

Rasmiy ma’lumotlarga köra, hozir respublika böyiça 34 mingdan ortiq taşkilotda kasaba uyuşmalari bor. Bu taşkilotlarda 5,5 milliondan ortiq xodim işlaydi. Lekin bu 5,5 milliondan ortiq xodimning mehnat huquqlarini kasaba uyuşmalari qançalik himoya qilyapti – bu juda katta savolli masala. Xodimlarni yarim keçagaça işda olib ötiriş, ularga ortiqça majburiyatlar yuklaş va hokazo qonunbuzarliklar böyiça kasaba uyuşmalarining bor-yöqligi sezilmaydi.

Lekin umuman olganda, dam oliş kunlari köpayayotgani albatta yaxşi yangilik. Eslatib ötamiz, 11 noyabr kasaba uyuşmalari kuni deya 2020 yilda e’lon qilingan edi. Prezident Şavkat Mirziyoyev 2021 yildagi bayram tabrigida 11 noyabrni mehnatkaşlar bayrami, umumxalq bayrami sifatida dam oliş kuni deb e’lon qilişni taklif etgandi.

Çegara bilmas muxbirlar: Özbekistonda matbuot erkinligi oğir ahvolda

Özbekistonda matbuot erkinligi böyiça vaziyat yomonlaşgani xalqaro reytinglarda ham aks etyapti. “Çegara bilmas muxbirlar”ning Matbuot erkinligi indeksida Özbekiston bir yil oldingiga qaraganda 4 poğonaga pastlab, 137-öringa tuşdi. Mamlakatda axborot tarqatiş erkinligi bilan boğliq vaziyat “oğirligiça qolyapti”.

3 may – Jahon matbuoti erkinligi kuni arafasida e’lon qilingan global indeksda, Özbekistonning örni siyosiy indikator böyiça 3 poğonaga, iqtisodiy va ijtimoiy indikatorlar böyiça esa 9 poğonaga yomonlaşgan. Umumiy reytingdagi örnimiz 4 poğonadan ham köproqqa pasayib ketmasligini huquqiy indikatordagi 16 poğonaga ösiş ta’minlagan.

“2016 yilda prezident Islom Karimovning ölimidan keyin ommaviy axborot vositalari uçun vaziyat salgina yaxşilangan, davlat hokimiyatini tanqid qiliş hali ham qiyinligiça qolmoqda”, – deyiladi hisobotda.

Kuzatuvçilar Özbekistonda davlat jurnalistlar va blogerlarni “sezilarli darajada” nazorat qilişi, ularni kuzatişi va senzura qilişini ta’kidlagan. Reytingdagi pasayişga rasmiylardan munosabat bölmadi.

Ösmir boğça bolalariga jinsiy tegajoğlik qilgani aytilyapti

Haftaning eng şov-şuvli voqealaridan biri Çilonzordagi 230-sonli boğçada röy berdi. Boğça direktorining öğli 5-6 yoşlardagi tört nafar tarbiyalanuvçi qizaloqni yeçintirgan holda, ularga tegajoğlik qilgani aytilyapti.

Ota-onalarning sözlariga köra, mudiraning 15 yoşli öğli har kuni boğçaga kelib yuradi. Ularning da’vo qilişiça, ösmir yigit 2 may kuni bolalar yotgan xonaga kirib, qizlarni qörqitib yeçintirgan, ular tanasining turli qismlarini qöli bilan uşlab, uyatsiz buzuq harakatlar qilgan. Holatni qizaloqlarning özi ham tasdiqlayapti. Psixolog bilan suhbatlarda tört nafar bolaning gapi bir joydan çiqqan. Psixolog ular aldamayapti deya xulosa bergan.

Boğça mudirasi va uning öğli esa ayblovlarni rad etdi. Şubhalisi, boğçaga kiriş qismiga qöyilgan kamera aynan öşa kuni negadir işlamagan. Xonalar içiga esa kamera örnatilmagan.

Voqea matbuotda yoritilganidan keyin, boğça direktori işdan olindi. Maktabgaça va maktab ta’limi vazirligiga köra, u boğça hududiga begona şaxsning kirişiga yöl qöyib berib, tarbiyalanuvçi bolalarni xavf ostiga qöygan.

Holat böyiça jinoyat işi ham qözğatildi. Toşkent şahar IIBB bayonotiga köra, jinoyat işi “jinsiy ehtiyojni zörlik işlatib, ğayritabiiy usulda qondiriş” moddasi bilan oçilgan. Tergov davom etyapti.

Bu hafta yana nimalar röy berdi?

1 maydan e’tiboran budjet taşkilotlarida oyliklar 7 foizga oşirildi. Endilikda mehnatga haq tölaşning eng kam miqdori – oyiga 980 ming söm. Bazaviy hisoblaş miqdori va unga boğlangan tölovlar 10 foizga oşib, 330 ming sömga yetdi. Şuningdek, endilikda jarimalar 15 kun içida tölansa 50 foiz, 30 kun içida tölansa 30 foizlik çegirma amal qiladi

Onix va Tracker avtomobillari sotuvi ham vaqtinça töxtatildi. UzAuto Motors bu modellarning yangi opsiyalari çiqarilişini ma’lum qildi. Bu esa narxlar yana oşişi haqidagi taxminlarga asos bölyapti. Şu tariqa, hozir UzAuto dilerlaridan sotib oliş mumkin bölgan eng arzon avtomobil – 420 mln sömlik Malibu. Cobalt va Gentra kabilarning sotuvi töxtaganiga roppa-rosa 5 oy bölyapti.

“Obod qişloq” va “Obod mahalla” dasturlari ham ovozga qöyiladigan böldi. Buning yaxşi tarafi şundaki, “Taşabbusli budjet”da mahallalarning faqat bitta muammosi, masalan, içimlik suvi hal etiladi, “Mening yölim” loyihasida esa faqat içki yöllar ta’mirlanadi. Bulardan farqli ravişda, “Obod qişloq” va “Obod mahalla” dasturlarida ğolib çiqqan hududlarning muammolari kompleks ravişda hal etiladi. Birinçi mavsum tez orada boşlanişi kutilyapti.

Fransiya prezidenti Emmanuel Makron şu yil Özbekistonga kelişi kutilyapti. Şavkat Mirziyoyev ötgan yili kuzda Parijga borganida Makronni Özbekistonga taklif qilgandi. Prezident, şuningdek, bu hafta Berlinga safar qilib, Germaniya kansleri Olaf Şols bilan muzokaralar ötkazdi va uni ham Özbekistonga taklif qildi. Taşrif doirasida Germaniya kompaniyalari bilan bir qator yönalişlarda hamkorlik kelişuvlari imzolangan.

Toşkentning qoq markazida röy bergan şubhali xususiylaştiriş bekor qilindigan. Markaziy bank raisi Mamarizo Nurmurodovning ma’lum qilişiça, Raqamlaştiriş vazirligi va Aloqabank binolari Aloqabankdan imtiyozli şartlarda kredit olgan tadbirkorga sotilmaydigan böldi. Davlat bankida röy bergan, millionlab dollar haqida gap ketayotgan şubhali holatga bir oydan buyon heç qaysi huquq organi munosabat bildirmay kelayotgani ğalati.

Qirğiziston–Özbekiston çegarasidan ID-karta orqali ötişga ruxsat berilyapti. Ötgan hafta tegişli kelişuvni Şavkat Mirziyoyev tasdiqlagan edi. Bu hafta esa Qirğiziston tomonidan Jogorku Keneş bunga rozilik berdi. Yangi tartib amal qila boşlagaç, Özbekiston fuqarolari Qirğizistonga, Qirğiziston fuqarolari esa Özbekistonga faqat ID-kartani körsatgan holda kirib-çiqişlari mumkin böladi.

Toşkentda ikki erkak tergov paytida içki işlar xodimlari tomonidan qiynoqqa solingan bölişi mumkin. Huquq himoyaçilariga köra, ulardan biri oğzi va qöllari skotç bilan boğlanib, ayovsiz döpposlangan; ikkinçisining tanasi elektroşoker bilan momataloq qilingan. Içki işlar vazirligi ulardan biri qölga olinayotganda qattiq qarşilik körsatgani uçun maxsus xizmatlar unga kuç işlatgani, tanasidagi momataloq şuning asorati ekanini bildirdi. Vazirlik gumondorlarni tanasidagi eski jarohatlarni körsatib, şov-şuv kötarayotganlikda ham aybladi. Inson huquqlari “Ezgulik” jamiyati esa noinsoniy qiynoqlar yuzasidan jiddiy tekşiruv ötkazişga çaqiryapti.

Activist loyihasi muallifi Hojiakbar Nosirov ozodlikka çiqqan. Boş prokuratura matbuot xizmatining ma’lum qilişiça, bloger 15 sutkalik ma’muriy qamoqni ötagaç, 23 aprel kuni ozod etilgan. Lekin Hojiakbar ommaga köriniş bermayapti, Activist loyihasining faoliyati töxtab qolgan. Bu hafta unga nisbatan jinoyat işi oçilgani va u vafot etgani haqida tarqalgan miş-mişlarni prokuratura rad etdi.