Bayden ukrain uçuvçilarini F-16’ni boşqarişni örgatişga ruxsat berdi. Bu frontda nimanidir özgartiradimi?

Yevropaning aksariyat mamlakatlari F-35 bilan faol ravişda qayta qurollanmoqda. Yevropaning köpgina mamlakatlarida F-35 (va F-16) borligi sababli, ular bilan qanday işlaşni biladigan odamlar ham köp, masalan texniklar va texnik xizmat körsatuvçi xodimlar. Bu samolyotlar uçun köplab öquv bazalari, qayta tayyorlaş markazlari, texnik xizmat körsatiş va ta’minot infratuzilmasi — xullas, barça logistika zanjirlari qurilgan.

Ukraina Şvetsiyaning JAS 39 Gripen qiruvçisini olişi mumkinligi muhokama qilingandi. Bu samolyotlar juda yaxşi, çunki birinçidan, ular nisbatan yangiroq, ikkinçidan, bu qiruvçilar F-16 hozirça işlata olmaydigan qurollardan foydalanişi mumkin. Masalan, Yevropaning yuqori aniqlikdagi qurollarining sönggi işlanmalaridan. Ammo bu ança yoşroq qiruvçi bölgani tufayli uning qurol-yaroğ arsenali kam, F-16 uçun esa önlab yillar davomida juda köp turli raketalar, bombalar va boşqalar moslaştirilgan. Ularning köpçiligi bir neça yildan beri işlab çiqariladi va arsenalni töldirişda heç qanday muammo bölmaydi.

F-16 — bu şunçaki juda yaxşi samolyot. Qiruvçi samolyotlar front va köp maqsadli turlarga bölinadi. Rossiya va SSSRda an’anaviy ravişda ham front (MiG-29), ham köpfunksiyali (Su-27, Su-30, Su-35, Su-57 va boşqalar) qiruvçilar mavjud. Köpfunksiyali qiruvçilar nisbatan oğirroq va kuçliroq böladi. Ular uzoq masofaga harakatlanadi, ularga murakkabroq qurollarni örnatiş va köproq qurollarni tirkaş mumkin.

Front qiruvçilari esa yengil. Ular dastlab havo hududini egallaş va havo janglarini ötkaziş uçun işlab çiqilgan. F-16 ham şu maqsadda işlab çiqarilgan, ammo öz evolyutsiyasi davomida u köp funksiyali samolyotga aylandi va menimça, allaqaçon yetti tonnadan (jangovar yuk bilan) 10 tonnagaça yukni kötaradi. Umuman olganda, bu maşina u dastlab belangan belagidan allaqaçon ösib çiqqan. Va agar F-16 va öşa Gripen’ni soliştirsak, Gripen, kamroq yuk taşiydi, unga kamroq qurol örnatiş mumkin, uning foydali yuk hajmi kam. Gripen yomon samolyot emas, lekin F-16 qudratliroq.

Agar Ukrainaga nega aynan F-16 berilayotgani haqida aniq gapirsak, buning sabablari — ular juda köp, infratuzilma yaratilgan, köplab uçuvçilarni tayyorlaş markazlari mavjud, barça «bolalik kasalliklari» (ya’ni 1970-yillarda yaratilgani uçun dastlabki kamçiliklari) aniqlangan. Bu samolyot tekşiruvdan ötgan va işonçli, uni oladigan joy bor va u şunçaki juda yaxşi.

— Uşbu qiruvçilardan foydalanişning qaysi taktikasi Ukraina uçun eng foydali?

— Avvalo, bu samolyot boşqa qiruvçi samolyotlar bilan havo janglarini olib boriş uçun yaratilgan. Bu qiruvçi samolyot çaqqon, juda kuçli, buyruqlarni qabul qilişda tezkor, garçi biz (Ukrainada) havo janglarini köp körmayotgan bölsak ham havo jangi uçun ideal. Ammo F-16 (doimiy modernizatsiya jarayoni sabab) allaqaçon köp funksiyaliga aylangan, şuning uçun u boşqa barça missiyalarni ham bajara oladi.

Uşbu missiyalar sirasiga, birinçi navbatda, yerdagi nişonlarga zarba beriş kiradi. Ikkinçidan, tutib oliş. Bu duşman samolyotlari — bombardimonçi, radar, transport xodimlari va harbiy yölovçilarni taşuvçi samolyotlarini yoki qanotli raketalarni tutib oliş bölişi mumkin.

F-16 uçuvçilari nazariy jihatdan bajarişi mumkin bölgan yana bir vazifa bor — bu havo mudofaasini buziş. Ammo bu havo jangi, yerdagi nişonlarga zarba beriş va tutib olişdan ança qiyinroq, juda murakkab vazifa. Amerikaliklar bu taktikani önlab yillar davomida sayqalladi, maxsus uskunalar, maxsus raketalar yaratdi. Menimça, ukrainaliklar uçun hozir eng dolzarb masalalar — yerga zarbalar beriş, qanotli raketalarni yoki qandaydir havo nişonlarini tutib qoliş va duşmanning havo hujumidan mudofaasini buziş. Ammo oxirgisi juda qiyin.

Havo jangi va bombardimonçilarga qarşi kuraş ham muhim vazifalardir, ayniqsa, zamonaviy uruş şaroitida bu yanada qiyinroq. Çunki Rossiyada kuçli aviatsiya, har qanday F-16 samolyotiga qaraganda zamonaviyroq samolyotlarni boşqaruvçi tajribali uçuvçilar bor, men Su-35 va Su-30 samolyotlarini nazarda tutyapman. Bu samolyotlar xususiyatlariga köra, F-16 samolyotidan eng kamida yomon bölmagan, balki yaxşiroq samolyotlar. Bu uçoqlar umuman boşqa klassda, birinçidan ular köp funksiyali va oğir samolyotlar.

— Bu, agar Rossiya Su-30 va Su-35 kabi kuçliroq samolyotlardan ommaviy ravişda foydalanişni boşlasa, Ukraina hatto F-16 bilan ham qiyin vaziyatga tuşib qoladi deganimi?

— Yöq, aniq emas, çunki biz hozir samolyotlarning taktik-texnik xususiyatlari haqida gaplaşmoqdamiz. Ammo havo jangida köp narsa uçuvçilarning tayyorgarligiga boğliq. Ukrainalik uçuvçilar MiG-29’da möjizalar körsatmoqda, biroq F-16’da möjizalar körsatiş uçun ularni uzoq vaqt davomida qayta tayyorlaş kerak. Nafaqat uçuvçilarni, balki ekipajni, aviatsiya ştab-kvartirasini ham öqitiş lozim. Har qanday havo operatsiyasi — bu puxta tayyorgarlik, ştab-kvartiraning ulkan işidir. Samolyotni osmonga uçirib: «Bolalar, uçinglar, nima topsangiz hammasi sizniki», deyiş mumkin emas. Operatsiyani boşqariş ştab-kvartirada real vaqt rejimida amalga oşiriladi, bu köp sonli odamlarning maşaqqatli mehnati demakdir.

Rossiyada havo janglarini boşqarişga yordam beruvçi havo qömondonlik markazlari — uçuvçi radarlar mavjud. Uşbu uçuvçi radarlar nafaqat havo makonidagi butun kartinani uzoqdan köra oladi, balki qiruvçi guruhlarning işini ham muvofiqlaştiradi. Şuning uçun, agar Rossiya va Ukraina qiruvçilari iştirokida havo jangi yuz bersa, ukrainaliklar uçun bu qiyinroq böladi, çunki Kiyevda uçuvçi radarlar yöq. Şunga qaramay, ukrainaliklar qandaydir tarzda — yerdagi radarlardan, qandaydir rejalaştirişdan foydalangan holda — bir yarim yildan beri özlarining eski MiGlari bilan jang qilmoqda va hali ularning hammasini yöqotgani yöq. Ammo bu usul eskirmoqda, çunki ukrainalikda MiGlar tugayapti. Şuning uçun Ukrainaga F-16’lar kerak.

Hozirgaça Rossiya havo qömondonligi qandaydir mohirona va qat’iyatli möjizalarini namoyiş etmadi, masalan, bosqin boşlanganidan beri Rossiya aviatsiyasi Ukraina havo hujumidan mudofaa tizimini yöq qila olmadi. Rossiya harbiy-havo kuçlari yoki buni qila olmaydi yoki rejalaştirişni bilmaydi. Rossiya uçuvçi radarlari ham doimo havoda uçib yurmaydi, Rossiyada ularning soni köp emas. Şu sababli, ukrainaliklar Rossiya harbiy-havo kuçlaridagi kamçiliklardan foydalanib, qandaydir tarzda özlarining MiGlarida uçib, jang qilişga muvaffaq böldi.

Bu (Rossiyaning havodagi ustunligi) ukrainaliklar F-16 samolyotlarini olgaç, zamonaviyroq va ehtimol köproq qiruvçi samolyotlarga ega bölgan Rossiya harbiy-havo kuçlari Ukraina samolyotlarini birma-bir urib tuşiradi degani emas. Taşkiliy masalalar juda muhim, şuning uçun F-16’da Su-35’ga ham, Su-30’ga ham va front zonasida uçuvçi bombardimonçilarga ham qarşi jang qiliş mumkin. Hamma narsa tayyorgarlik, rejalaştiriş, boşqaruv, texnik ta’minot va uşbu samolyotlardan uruş vositasi sifatida foydalaniş qobiliyatiga boğliq böladi.

— Ukraina F-16’ni olganidan keyin unda qanday yangi imkoniyatlar paydo böladi?

— Gap qança samolyot berilişi va qança uçuvçini öqitişga ulgurişda. Savollar juda köp. Hozir aytilayotgan 32 nafar uçuvçi juda kam, bu köpi bilan 10 ta samolyot degani, çunki uçuvçilar soni samolyotlardan köproq bölişi kerak. Kimdir (Ukraina qurolli kuçlari harbiy-havo qöşinlari qömondonligi matbuot kotibi Yuriy Ignat) Ukrainaga kamida 200 nafar qiruvçi kerakligini aytsa, kimdir (Ukraina mudofaa vaziri Oleksiy Reznikov) 120 nafar qiruvçi olişni xohlamoqda. Rossiyani xavotirga soliş uçun Ukraina yuzlab samolyotlar olişi kerak. Hozir gap ketayotgan miqdor Rossiya Federatsiyasining quloğiga ham bormaydi va havodagi vaziyatni sezilarli darajada özgartirmaydi.

Ammo ukrainaliklar qandaydir operatsiyalarni samaraliroq bajarişi mumkin, masalan, radarlarga qarşi raketalar qöllaşni. Mening bilişimça, hozir ular MiĞlardan işga tuşirilmoqda va bu juda qiyin. Zamonaviy yuqori aniqlikdagi qurollar parvoz paytida samolyot bilan ma’lumot almaşişi lozim. Ikki örindiqli F-16 samolyotlarida, yuqori aniqlikdagi qurollar bilan şuğullanuvçi alohida şaxs ötiradi, u koordinatlarni kiritadi, işga tuşirişni boşqaradi. MiG-29’da nafaqat samolyot va raketa aloqasini ta’minlaydigan interfeys, balki ikkinçi odam ham yöq.

Mening tuşunişimga köra, hozir Ukraina samolyotlari, asosan yerdagi nişonlarga zarba beriş bilan şuğullanadi. Ukrainaga F-16’ning aynan qaysi modifikatsiyasi, bir örinli yoki ikki örinli, berilişini bilmayman, lekin yerdagi nişonlarga zarbalar uçun ikki örinli yaxşiroq. Agar F-16 ön yoki yigirmata bölsa, bu, albatta, heç narsani özgartirmaydi. Ammo Ukraina MiĞlari hozir qilayotgan işni yangi qiruvçilar yordamida qiliş ança osonroq böladi.

— Ukraina uçuvçilari F-16’ni örganişlari uçun qança vaqt kerak böladi?

— Men köplab turli xil baholaşlarni öqidim, ularda odatda bu olti oy davom etadi deyilgan. Ammo umuman olganda, qança köp bölsa, şunça yaxşi. Ha, MiG-29’ni boşqaradigan uçuvçi bu maşinani yaxşi biladi, u havo janglarini olib borişi va yerdagi nişonlarga qarşi quroldan foydalanişi mumkin. Ammo agar u boşqa samolyotga ötirsa, unda uçuvçi hamma narsani qayta örganişi, vazifalarning har birini maşq qilişi kerak böladi.

Uçuvçilikning asosiy kursi mavjud — kötariliş, uçiş va qöniş, lekin quroldan foydalanişni uçuvçilar alohida örganadi. Va men har bir qurol turining öziga xos qöllaş kursi bor deb öylayman. Har bir missiya turida samolyotdan turliça foydalanişni örganiş lozim. Quruqlikdagi nişonlarga zarbalar beriş va qanotli raketalarni tutib oliş ikki xil vazifa bölib, ularning har biri uçun uçuvçilarni alohida öqitiş kerak. Ikkalasini ham qila oladigan uçuvçilar böladi, lekin buning uçun ularni tayyorlaşga köproq kuç sarflaş kerak.

— Siz aytayotgan olti oydan keyin F-16 uçuvçilarini darhol frontga jönatiş mumkinmi yoki moslaşiş uçun yana biroz vaqt kerakmi?

— Heç kim bu haqda aniq gapirmaydi. Ammo Ukrainaga allaqaçon odamlar kerak bölgani uçun, menimça, ular bu muddatni iloji boriça qisqartirişga harakat qiladi, ayniqsa ularning uçuvçilari tajribali va bilimdon ekanini hisobga olsak. MiG-29 va F-16 samolyotlarini boşqargan rossiyalik uçuvçi bir intervyuda, agar ikkita qiruvçini soliştirsa, inson xuddi «Zaporojyets»dan Audi’ga ötgandek bölişini aytgan. Men tajribali MiG-29 uçuvçisining qaysi könikmalari F-16’da ham foydali bölişini bilmayman.

— Ukrainada F-16 samolyotlariga xizmat körsatişda muammolar bölişi mumkinmi, çunki birinçidan, mamlakat Rossiya tomonidan öqqa tutilmoqda, ikkinçidan, ba’zi ma’lumotlarga köra, bu qiruvçilar Ukraina infratuzilmasiga unçalik mos kelmaydi?

— Albatta, F-16’ga xizmat körsatiş murakkab, qimmat infratuzilmani, maxsus aerodrom uskunalarini talab qiladi. Ballonlarni havo bilan töldiriş, maşinani moy, yonilği, elektr bilan ta’minlaş — bularning barçasi alohida transportlarni, alohida texnik xizmat körsatişni, alohida angarlarni talab qiladi. Bularning hammasi olib kelinişi kerak. Bu infratuzilma juda köp narsa kerak, çunki uşbu samolyotlarni joylaştiriş uçun köplab aerodromlar mavjud.

Bu hal böladigan muammo — Yevropada F-16’ga xizmat körsatiş uçun har xil infratuzilma juda köp, maşinalar ham, ular bilan qanday işlaşni biladigan va boşqalarga ham buni örgatadigan odamlar ançagina. Yevropada MiG-29’ga xizmat körsatuvçi texnikalarini topiş F-16’ga qaraganda hatto qiyinroq bölişi mumkin. Polşa harbiy-havo kuçlari öz xizmat körsatiş bazasiga ega, Ukrainaning yangi F-16 samolyotlarini texnik xizmat körsatiş va ta’mirlaş uçun şu yerga olib keliş mumkin.

Bundan taşqari, uşbu samolyotlar, umuman Polşada joylaşişi va topşiriqlarga aynan öşa yerdan uçişi, rasmiy ravişda Ukraina aerodromlaridan sakraş aerodromlari sifatida foydalanişi mumkinligi borasida mutlaqo nazariy taxminlar mavjud. Sakraş aerodromi — bu samolyot bir joydan havoga kötariladi va boşqa aerodromga qönib, tezda yana uçib ketadi. Ya’ni samolyot rasman Ukraina aerodromidan uçadi, ammo şu bilan birga uning xizmat körsatiş bazasi Polşada joylaşadi va u yerga qanotli raketani yöllab bölmaydi. Bu ajoyib usul, menga juda yoqadi, lekin bu faqat nazariya.

Ukraina aerodromlari (sovetlar davrida) NATO bilan uruşiş qurilgan, şuning uçun ularning soni köp, Ukrainada ular yetarliça. Ha, ular ta’mirlaşni talab qiladi, lekin bu tuproq qoplamasi emas — bu beton va kerak bölganda uni tuzatib qöyiş mumkin. Agar muammo uçiş-qöniş yölagi uzunligi borasida bölsa, Ukrainada bombardimonçi samolyotlar uçgan aerodromlar bor va u yerda yetarliça uzun uçiş-qöniş yölaklari mavjud.

F-16 samolyotlari joylaşgan aerodromga «Kalibr» raketalari uçib kelib, u yerdagi hamma narsani yöq qilişi — bu ham (ehtimoli past bölgan) nazariya. Hozirda ukrainaliklar Strom Shadow raketalarini otuvçi bir neçta qayta işlangan sovet Su-24 samolyotlariga ega. Ular yaqinda Rossiya raketalari tomonidan öqqa tutilgan Starokonstantinov aerodromida joylaşgan edi. Uşbu öqqa tutiş natijasida bitta raketa töxtaş joyidagi qandaydir yarim yiğilgan samolyotga kelib tekkan, ikkinçisi esa angarga tuşgan — umuman olganda, ular heç narsani yöq qilmadi va aytilişiça, bu samolyotlar şunçaki boşqa aerodromga uçib ketgan. Rossiyalik raketaçilarning Ukrainadagi istalgan nişonni yöq qila olişi qobiliyati biroz oşirib yuborilgan va Ukrainadagi F-16’lar bilan nima sodir bölişi haqida xavotirga örin yöq — ehtimol heç narsa bölmaydi. Rossiyaning «yuqori aniqlikdagi qurollari» hozirgaça kam sonli Ukraina aviatsiyasini yöq qila olgani yöq.