Ukrainaning asli bulunğurlik yangi mudofaa vaziri. U haqda nimalar ma’lum?
|02:34 / 11.09.202362 80316 min
Oleksiy Reznikov örniga Ukraina mudofaa vaziri lavozimini egallagan Rustem Umerov - «Qrim lobbisti» va Rossiyaga simpatiyasi bor şarq mamlakatlari bilan aloqalarga ega hisoblanadi. Vazirlik rahbarligiga nega aynan u tanlandi?
State Property Fund of Ukraine / AFP / Scanpix / LETAState Property Fund of Ukraine / AFP / Scanpix / LETA
Ukrainada mudofaa vazirligi rahbari özgardi. Vazirlik bilan boğliq korrupsiya mojarolari fonida Oleksiy Reznikov iste’foga çiqdi. Rustem Umerov yangi mudofaa vaziriga aylandi — u musulmon va qrim tatarlar huquqlari uçun kuraşçi; harbiy tajribaga ega emas, lekin Rossiya bilan tinçlik muzokaralarida (muzokaralarning raundlaridan birida uni zaharlaşga urinişgani taxmin qilinadi) qatnaşgan Turkiya va arab dunyosi mamlakatlari bilan aloqalarga ega hisoblanadi. «Meduza» uning biografiyasini örgandi, şuningdek u haqda Ukrainadagi manbalari bilan gaplaşdi.
«Qrim lobbisi» vakili
Rustem Umerov 41 yoşda. U 1982 yilda Samarqand viloyati Bulunğur tumanida Qrimning Aluşta şahridan surgun qilingan musulmon muhojirlar oilasida tuğilgan. Qrim tatarlar oilasi Qrimga faqat 1980-yillar oxirida qaytgan.
Umerov iqtisodiyot sohasida tahsil olgan. 2004 yilda Ukrainaning Lifecell mobil aloqa operatorida menejment sohasida faoliyatini boşlagan, 2010-yillarda investitsiya biznesiga ötgan. Avvaliga — ICG Investmens va iCapital kompaniyalarida boşqaruvçi direktor sifatida işlagan, keyin — akasi Aslan Umar Qrimli bilan birgalikda oçilgan Astem investkompaniyasini boşqargan. Bu taşkilot kommunikatsiyalar, informatsion texnologiyalar va infratuzilmalar sohasidagi investitsiyalar bilan şuğullangan.
Aka-ukalar Stenford universitetida Ukrainian Emerging Leaders dasturi donorlaridan biri bölgan Astem Foundation fondiga ham asos solişgan. U ukrainalik jamoat va siyosat arboblarini, huquqşunoslar, biznesmenlar va ijtimoiy tadbirkorlarni tayyorlagan, deyiladi Ukrainaning New Voice naşri xabarida.
2007 yilda Umerov qrim tatar xalqining Ukrainadagi manfaatlarini ifoda etuvçi «Qrim tatarlar jamiyati» jamoat taşkiloti asosçilaridan biri böladi, 2007 yildan 2019 yilga qadar Mustafo Jyemilevning maslahatçisi bölib işlaydi.
2012 yilda Umerov Qrim xalqaro biznes uyuşmasi hammuassisi va boşqaruv kengaşi a’zosi böladi, 2021 yil yozida «Qrim platformasi» uyuşmasi hamraisi etib saylanadi. «Biz „Qrim platformasi“ni ta’sis etdik — bu xalqaro format doirasida biz Ukraina Qrimining taqdirini muhokama qilamiz», — degandi u.
«Rossiya propagandaçilari mamlakatimiz hududidagi harbiy harakatlarini oqlaş uçun ukrain xalqini etnik guruhlarga böliş haqidagi çöpçakni öylab topişdi. Biz [Ukrainada] millatimiz yoki dinimizga nisbatan heç qanday şovinizm yoki islomofobiyani his qilmaymiz», —degandi keyinroq Umerov Iordaniyaning AmmanNet saytiga bergan intervyusida.
Mavzuga oid
Ukraina hukumatidagi Umerovga taniş bölgan manba «Meduza»ga aytişiça, «Rustem — qrim tatar elitasining yoş avlodi vakilidir»: «Ukraina hukumati va biznesidagi bu yigitlarning bobolari va otalari öz xalqi huquqlari uçun kuraşgan. Masalan, Mustafo Jyemilev kabi».
Manbaning qöşimça qilişiça, Ukraina taşqi işlar vazirining birinçi örinbosari Emine Japarova, Ukraina prezidentining Qrim böyiça vakili Tamila Taşeva, şuningdek mudofaa vazirligidagi yana bir neça kişilar ham şu avlodga mansubdir. «Bu Qrim va „Qrim platformasi“ning öziga xos lobbisidir — ular Qrim hamişa Ukraina tarkibida bölişi uçun kuraşişadi. Bu uning [Rustem Umerovning] hayoti va faoliyatining muhim qismidir», — deydi u.
Turkiya va arab mamlakatlari bilan muzokaraçi
Keng kölamli uruş boşlanganidan keyin, 2022 yil bahorida Umerov Belarus va Turkiyada bölib ötgan Rossiya-Ukraina muzokaralarida qatnaşgan. Masalan, u 2022 yil 29 martida Istanbulda ötgan uçraşuvda bor edi, öşanda Kiyev Moskvaga tinçlik kelişuvida Qrim böyiça pozitsiyasini qayd etişni taklif qilgandi.
Turk tilini yaxşi bilgani va Turkiya bilan aloqalari Umerovga Anqara tez-tez vositaçi va platforma bölib kelgan Rossiya bilan muzokaralarda qöl keldi, deydi naşrning Ukraina kuçişlatar tuzilmalariga yaqin manbasi. Uning sözlariga köra, Umerov Turkiya TIV rahbari (ötmişda esa Turkiya razvedkasi rahbari bölgan) Hoqon Fidan bilan yaxşi aloqalar örnatişga muvaffaq bölgan.
Umerovning turk siyosatçilari bilan aloqalari haqida «Meduza»ning Ukraina hukumatidagi manbasi ham tasdiqlagan. Uning qayd etişiça, siyosatga kirib kelişidan oldin Umerov Turkiyaning Turkcell kompaniyasida investitsiya böyiça maslahatçilik qilgan (Turkcell — Turkiyadagi eng yirik mobil aloqa operatori; u Ukrainadagi Lifecell kompaniyasini ham öz içiga oladi, Umerov esa öz faoliyatini aynan şu kompaniya menejmentida boşlagandi).
Muzokaralar vaqtidagi zaharlaniş voqeasi
Rossiya delegatsiyasi bilan uçraşuvlardan biri vaqtida, 2022 yil martida, Umerov zaharlangani taxmin qilinadi. Bellingcat loyihasiga köra, bu 2022 yil 3 mart kuni keçqurun ötkazilgan muzokaralar raundida röy bergan. Öşanda, taxminlarga köra, muzokaralarda norasmiy ravişda iştirok etgan rossiyalik oligarx Roman Abramoviç hamda jarayonning şaxsi oşkor etilmagan yana bir iştirokçisi ham zaharlangani aytiladi.
«Öşa keçaning özida muzokaraçilar guruhining uç a’zosi Kiyevdagi kvartiraga qaytib kelişdi va birinçi alomatlarni boşdan keçirişdi, jumladan köz va teri yalliğlanişi hamda közda qattiq oğriq», — deyişgan suriştiruvçi jurnalistlar. Amerikaning The Wall Street Journal gazetasi ham muzokaralarning uç nafar iştirokçisida zaharlanişning şu kabi alomatlari kuzatilgani haqida yozgan.
Ekspertlar bu alomatlar, katta ehtimol bilan noma’lum kimyoviy quroldan zaharlaniş oqibati bölgan, degan xulosaga kelişgan. Ammo zaharlanişning aniq sababini aytiş imkonsiz — voqea joyida maxsus laboratoriya qurilmasi bölmagan. «Ekspertlarning ta’kidlaşiça, qöllangan toksin dozasi hayotga xavf tuğdiradigan zarar yetkaziş uçun yetarli bölmagan va katta ehtimol bilan, maqsad jabrlanuvçilarga önglab bölmas darajada zarar yetkaziş emas, balki ularni şunçaki qörqitib qöyiş bölgan», — deya yozgan Bellingcat.
Avvaliga Umerov özining zaharlaniş faktini tan olmaydi, ammo keyinroq bilvosita tasdiqlagan. «Ayni vaqtda barçasi yaxşi, qiyinçiliklar yöq. Men allaqaçon işdaman. Qaysidir pallada nimadir böldi, men özimga taşxis qöya olmayman yoki şaxsiy fikrimni bildira olmayman, masala juda nozik», — degandi u 2022 yil aprelida Ukrainaning New Voice naşriga bergan intervyusida, ammo tafsilotlarni oçiqlamagan. Zaharlanganidan söng Umerov muzokaraçilar safini vaqtinça tark etgan, deb yozadi Rossiyaning «Agenstvo» naşri muzokaralarning boşqa iştirokçisiga tayangan holda.
Bundan taşqari, Ukrainadagi Forbes naşriga köra, 2023 yil martida Umerov birinçi ledi Yelena Zelenskayaga Birlaşgan Arab Amirliklariga safar çoğida hamrohlik qilgan, may oyida esa — Volodimir Zelenskiyning Saudiya Arabistoniga safariga birga borgan. Umerov Ukraina prezidentining 2023 yil iyulida Saudiya Arabistoni hukumati vakillari bilan uçraşuvini taşkil etişda ham iştirok etgan.
Bu aloqalar Umerovga prezident ofisi va uning rahbari Andrey Yermakka Yaqin Şarq va Global Janub bilan işlaş böyiça strategiyani qurişda yordam beradi, deydi Umerov bilan taniş bölgan ukrainalik mulozim: «Rustemning xizmatlari tufayli Ukraina uçun öta muhim işlar bölib ötdi. Bular asirlarni almaşiş, jumladan, azovçilarimiz taqdiridagi iştiroki, şuningdek prezident Zelenskiyning Arab davlatlari ligasi sammitida [2023 yil 19 may] iştirok etişini ta’minlaş — bu Ukraina tarixida birinçi bor bölgandi. Rossiyaning bu mamlakatlarga ta’sir darajasini tuşunamiz — şunga qaramay, prezidentning undagi iştiroki bölib ötdi». Aynan Umerov Ukrainaning musulmon dunyosi bilan ikki tomonlama aloqalari örnatilişida muhim rol öynaydi, deya qayd etadi u.
«Meduza»ning Ukraina kuçişlatar tuzilmalariga yaqin suhbatdoşi tasdiqlaşiça, Umerov ötgan yil sentabridagi yirik asirlar almaşinuvi jarayonida Saudiya Arabistoniga uçib borgan. Öşanda Turkiya va Saudiya Arabistoni vositaçilik qilgandi. Bu jarayon doirasida azovçilarning qömondonlari va xorijlik yollanma jangçilar asirlikdan ozod etilgandi.
Umerovning asirlar almaşiş jarayonidagi örni haqida Ukrainadagi «Korrupsiyaga qarşi kuraşiş markazi» jamoat taşkiloti rahbari Vitaliy Şabunin ham yozgan. «2022 yil fevralidan buyon Umerov — harbiy asirlarni ozod qiliş böyiça yopiq muzokaralar olib boruvçi guruhning muhim a’zosidir — biznikilardan ikki mingdan ortiq kişi, jumladan „Azovstal“ jangçilari ozod etilgan», — deya qayd etgan u.
Umerovning tayinlanişi Kiyevning uruşga bugungi kundagi yondaşuvi haqida köp narsani anglatadi, deb hisoblaydi Ukraina hukumatidagi manba. Bir tomondan, bu Qrim Ukraina uçun naqadar muhimligini körsatadi. Sönggi vaqtlarda Ukraina uruşni tugatiş uçun hududlarining bir qismidan voz keçişini taklif qilayotganlar paydo bölmoqda. Bunday taklif bildiruvçilarga mudofaa vazirini röpara qiliş mumkin. Boşqa tomondan — Umerov — xalqaro platformalarda Zelenskiyning «tinçlik formulasi»ning eng faol promouterlaridan (tarğibotçilaridan) biri, deya davom etadi u.
Zelenskiy G20 davlatlari yetakçilariga «tinçlik formulasi»ni 2022 yil noyabrida taqdim etgandi. Unda önta tamoyil örin olgan: yadroviy, oziq-ovqat va energetika xavfsizligi; «barçani barçaga» formulasi böyiça asirlar almaşuvi; 1991 yilgi çegaralar doirasida Ukraina yaxlitligini tiklaş; Rossiya qöşinlarini olib çiqiş va harbiy harakatlarni töxtatiş; Rossiya böyiça tribunal taşkil etiş; tabiatni muhofaza qiliş va kelgusi eskalatsiyalarga yöl qöymaslik — va uruş yakunlangani haqida hujjatni imzolaş. «Tinçlik formulasi» Ukraina prezidenti ofisi tomonidan TIV iştirokida tuzib çiqilgan. Rustem Umerov uni xalqaro maydonlarda tarğib etiş böyiça yordam bergan.
«Ukrainaning yangi mudofaa vaziri — yaxşi diplomat. U boşqa mamlakatlarni Ukrainaning „tinçlik formulasi“ga faollik bilan jalb etadi. Birinçi navbatda, uruşdagi pozitsiyasini hali aniqlaştirib olmaganlar uçun, — bu Global Janub, arab dunyosi, Afrika va Osiyo», — deydi naşr bilan suhbatlaşgan ukrainalik siyosatçi. «Unisini ham, bunisini ham men Rossiya uçun yaxşi yangilik deb bilmayman», — deya xulosa qiladi u.
«Kassa yiğadigan» «kuçli boşqaruvçi»
2019 yilda Umerov muxolifatçi Svyatoslav Vakarçuk tomonidan asos solingan «Golos» partiyasidan Oliy rada deputati etib saylanadi. Parlamentda u iqtisodiyot va milliy ozçilik masalalari bilan faol şuğullanadi, önlab qonun loyihalari işlab çiqilişida qatnaşadi.
2022 yil 7 sentabrida Rada Umerovni davlat aktivlarini xususiylaştiriş, ijaraga beriş va foydalanişga mas’ul agentlik — Davlat mulklari jamğarmasiga rahbar etib tayinlaydi. «[Davlat mulklari jamğarmasiga] rahbarlik qiliş taklifi prezidentdan harbiy asirlar va qurollar böyiça hisobot topşiriş çoğida böldi», — degandi Umerov 2022 yil oktyabrida Ukrainaning Forbes naşriga bergan intervyusida.
Rustem Umerov fonddagi asosiy maqsadlaridan biri sifatida uruş holatidagi Ukrainaga köproq xorijiy investitsiyalar jalb qiliş ekanini aytgan. «Umerov — tizim qanday işlaşi va bu tizimni qanday quriş töğri ekanini tuşunadigan kuçli boşqaruvçi. Fond boşqaruvidagi bir yil davomida u katta natijalarga erişdi, bu yerda avvalgi ön yilliklarda bölmagan nazorat- kassa maşinasini yaratdi, — köp jihatdan özining biznes yondaşuvi evaziga. Yaxşi investorlarni topdi, [Ukraina] aktivlarini sota boşladi», — deya sanaydi hukumatdagi manba.
Uning fikriça, bu sifatlarning barçasi yangi mudofaa vaziriga boşlangan islohotlarni davom ettirişda yordam beradi. Ular orasida — yaqinda taşkil etilgan Mudofaa xaridlari agentligi işini yölga qöyiş va Mudofaa vazirligini raqamlaştiriş ham bor.
Mudofaa vazirligi uçun yangi odam
Ukraina kuçişlatar tuzilmalariga yaqin manbaning ta’kidlaşiça, Umerov ayni vaqtda mamlakatdagi eng qudratli şaxs sifatida köriluvçi Ukraina prezidenti ofisi rahbari Andrey Yermak bilan «yaxşi munosabatlarga ega bölmasdan» vazirlikka tayinlanmagan bölardi. Bunda Ukrainaning xalqaro hamkorlarining qöllovi ham alohida rol öynagan. Xususan, Umerovning nomzodini korrupsiyaga qarşi faollar va jamoat taşkilotlari — xususan, Vitaliy Şabunin va Darya Kalenyuk faollik bilan tarğib qilgan — va bu haqda ğarblik hamkorlar bilan ham gaplaşişgan.
«Umerov — [Ukraina] mudofaa vazirligi uçun yangi odam. Unda harbiy ta’lim va mudofaa vazirligi liniyasi böyiça tajriba yöq. Ammo köramiz. Boş işlaydi, qolganlari bölaveradi», — degan manba.
Umerovning tayinlanişi töğridan töğri harbiy harakatlarga ta’sir körsatmaydi. «Nima bölganda ham, 2018 yilda mudofaa kuçlari töğrisida qabul qilingan qonunga köra, Ukrainada mudofaa vazirligi rahbari harbiy bölmagan şaxs bölişi kerak», deydi manba.
Mudofaa vaziri budjet va armiya logistikasig, mukofotlar, strategik masalalarga javob beradi, uruş olib boriş bilan esa Ukraina qurolli kuçlari boş qömondoni şuğullanadi — ayni vaqtda bu Valeriy Zalujniy. Armiyaning resurslarga talabini esa Boş ştab belgilaydi.
«Şunday ekan Umerov harbiy harakatlarga rahbarlik qilmaydi, balki e’tiborini harbiy sanoat kompleksi masalalari, Ramştayn böyiça muzokaralar va hokazolarga qaratadi», deya xulosa qiladi manba.
Ukrainaning sobiq mudofaa vaziri Oleksiy Reznikov iste’foga çiqiş töğrisidagi arizasida Ukrainaning ustuvor vazifalaridan biri haqiqiy xavfsizlik kafolatlari va mudofaa salohiyatini ta’minlaş uçun asosiy ittifoqçilar bilan uzoq muddatli hamkorlik aloqalarini örnatiş bölişini ta’kidlagan.
Bu bilan esa Umerov şuğullanişi kutilmoqda — aniqroği, Vitaliy Şabuninga köra, şuğullanişda davom etadi. «Umerov uruşning birinçi kunlaridanoq ommaga oşkor etilmagan mamlakatlardan oğir qurollarni yetkazib beriş böyiça yopiq trekda işlagan», degan u.
«Umid qilamizki, u mudofaa vazirligini kuçaytiradi. Çunki bunga qadar şunday tasavvur hosil böldiki, bizning bu idora rahbarligi böyiça unça omadimiz kelmagan — biz özimizning barça muammolarimizni içkaridan tuşunamiz», — deya tan oladi «Meduza»ning Ukraina kuçişlatar tuzilmalariga yaqin manbasi.
U mudofaa vazirligi bilan boğliq qator korrupsiya mojarolari Reznikovning iste’fosiga olib kelganini qayd etadi.
«Mudofaa vaziri şartnomalarda bunday işlarga yöl qöydi va u buni nazorat qilmasligini da’vo qiladi, lekin bu vaqtda butun dunyo Ukrainaga dronlar uçun [xayriya qilmoqda], köngillilar [ğalabaga] yaqinlaştiriş uçun yordam bermoqda… Albatta, [Reznikovga] işonç söngandi», — deya xulosa qiladi u.
