Kavkazdagi 35 yillik mojaro. Arman-ozar ziddiyati qanday boşlangandi?

Forslar va ruslar örtasida bölib ötgan uruşlardan söng Qoraboğ Ozarboyjon bilan birga Rossiya imperiyasi tarkibiga kiradi.

Aslida bu ölkaga tarixan kimlar egalik qilgani bugun unçalik muhim emas. Örta asrlarda dunyo ança özgarib ketdi va oqibatda kimlardir öz yeridan ayrildi, kimlardir yangi yerlarga ega böldi.

Til va e’tiqod boşqa bölgani bilan XX asrning 90-yillarigaça Janubiy Kavkazda aralaş yaşagan arman va ozarlar örtasida jiddiy duşmanlik bölmagan. Ikki millat örtasidagi qurolli mojarolar tarixi 1987 yilga borib taqaladi.

Mojaroning boşlanişi

1987 yilda armanlar Toğli Qoraboğni Ozarboyjondan tortib oliş haqida gapira boşlaşadi. Köp ötmay ular bu haqda SSSR rahbariyatiga murojatnoma ham yöllanadi.

Öşa yili kuzga borib Yerevanda armanlar Toğli Qoraboğni Armaniston tarkibiga qaytarişni talab qilib namoyişga çiqadi. Armaniston davriy matbuotida Ozarboyjonni ayblab maqolalar e’lon qilinadi.

Şundan söng Armanistonda yaşaydigan ozarlar öz xavfsizligini öylab, bu respublikadan köçib keta boşlaydi. Köçib ketişni xohlamaganlarni ham majburlab köçirişadi.

1988 yilga ötib rasmiy Yerevanning undovi bilan Toğli Qoraboğ avtonom hududi rahbarlari SSSR rahbariyatiga özlarini Ozarboyjon SSR tarkibidan çiqarib Armaniston SSR tarkibiga ötkazişni sörab murojatnoma yöllaydi.

SSSR rahbariyati ularning murojatida söralgan işni maqsadga muvofiq emas deb rad etadi. Moskvaning Toğli Qoraboğ haqidagi öşa qarori Ozarboyjonda katta ğalaba sifatida qabul qilinadi va uni nişonlaş uçun mitinglar ötkaziladi.

Öşa yili 22 fevralida mintaqada ilk armanlar va ozarlar örtasida qonli töqnaşuv bölib ötadi va unda ikki nafar arman halok böladi. 27-29 fevralda Sumgaitda Armanistondan quvilgan ozarlar qasdi uçun endi ozarlar armanlarni quva boşlaydi.

SSSR prokuraturasi ma’lumotlariga köra, Sumgaitda sodir bölgan öşa talotöpda 26 nafar arman, 6 nafar ozar halok böladi. Ana şu hodisa arman-ozar mojarosida buriliş nuqtasi bölib xizmat qiladi va şundan söng voqealar tezlaşib ketadi.

1988 yil mart oyida SSSR prezidenti Mixail Gorbaçyov Toğli Qoraboğning arman aholisiga yordam beriş zarurligini ta’kidlab, kelajakda bu avtonom hudud çegaralari u yoki bu tomon foydasiga özgarişi mumkinligini aytadi.

Keyinroq esa u Toğli Qorabağ Ozarboyjon hududi ekanini aytib çiqadi. Öşanda uning bu işini armanlarning ğazabini qözğatib yuboradi.

1988 yil yozda rasmiy Yerevan Toğli Qoraboğ Armanistonga murojat qilib, uşbu mamlakat tarkibiga ötiş istagini bildirgani haqida bayonot beradi. Öz navbatida, Ozarboyjon SSR rahbariyati respublika hududi bölinmas ekanini aytib çiqadi.

1989 yil avgustiga kelib rasmiy Moskva Toğli Qoraboğ töğridan töğri markazga böysunişini e’lon qiladi. Bu tartib öşa yil noyabrgaça amal qiladi.

1990 yil Ozarboyjonda «Ozarboyjon xalq fronti» harakati respublikani öz ta’sir doirasiga ola boşlaydi va Moskva bu respublikaga qöşimça harbiylar jalb qilişga majbur böladi. Bokuda namoyişlar boşlanadi. Harbiylar namoyişçilarni ayovsiz tarzda tarqatadi.

Öşanda harbiylar bilan töqnaşuvda 130 nafar ozar halok böladi, ming nafarga yaqin odam jarohatlanadi. Rasmiy Moskvaning Bokuga qöşimça harbiylarni kiritgani Toğli Qoraboğdagi armanlarni ilhomlantirib yuboradi va ular qurollanib, ozarlarga tegişli şahar va qişloqlarni egallay boşlaydi.

1991 yilda Ozarboyjon va Armaniston özini mustaqil deb e’lon qiladi. Şundan söng Toğli Qoraboğda armanlarning mahalliy hukumati aholi örtasida noqonuniy referendum ötkazadi va unda köpçilik Ozarboyjon tarkibidan çiqiş uçun ovoz beradi.

SSSR parçalanib ketgaç, bir muddat Toğli Qoraboğni nazorat qilib turgan sovet armiyasi olib çiqib ketiladi mintaqada har ikki millat örtasida qonli töqnaşuvlar avj oladi. Köp ötmay hududga Rossiya armiyasi qaytib keladi.

1992 yil fevralda qurollangan arman guruhlari Toğli Qorboğda joylaşgan, asosan ozarlar yaşaydigan Xöjali şahriga hujum qiladi va şaharning tinç aholisiga qirğin uyuştiradi.

«Xöjali fojiasi»

1992 yil 25 fevraldan 26 fevralga ötar keçasi Armaniston qurolli kuçlari Rossiyaning Xonkendidagi 366-motoöqçi polki yordamida Xöjali şahrida ommaviy qirğin uyuştiradi.

Öşanda tinç aholi orasida 613 kişi halok böladi, 487 kişi jarohatlanadi, 1 275 kişi asir olinadi va keyinçalik ularning taqdiri noma’lumligiça qoladi.

Rossiya tomoni şu paytgaça bu qirğinda öz harbiylari iştirok etganini tan olmaydi. Ammo 2000 yilda Armanistonning öşa paytdagi prezidenti Serj Sargsyan Xöjali qirğinida armanlarga Rossiya armiyasi ham yordam berganini aytgandi.

Qolaversa, keyinçalik bu qirğinda iştirok etgan Rossiya armiyasining sobiq xizmatçilari ham Xöjali qatliomida iştirok etganini tan olib çiqqan.

Xöjali qatliomini Islom hamkorligi taşkiloti, şuningdek, AQŞning köplab ştatlari, Gvatemala, Honduras, Paragvay, Meksika, Şotlandiya, Ruminiya kabi davlatlar ozar millatiga qarşi genotsid sifatida tan olgan.

Ötgan yillar mobaynida bu qatliom guvohi bölgan ozarboyjonliklar nufuzli xalqaro taşkilotlarga uni ozarlarga qarşi genotsid deb tan olişni sörab murojat qilib keladi. Ammo xalqaro taşkilotlar bu murojatlarni e’tiborsiz qoldirib kelyapti.

BMT Toğli Qoraboğ masalasida mojaro boşlangan yillardayoq ketma-ket törtta rezolyutsiya qabul qilgan. 1993 yil 30 aprel va 12 noyabr oraliğida qabul qilingan N822, N853, N874, N884-sonli rezolyutsiyalarda armanlar Ozarboyjonning hududiy yaxlitligini hurmat qilişi lozimligi yozilgandi.

Ötgan yillar mobaynida Ozarboyjon mazkur muammo BMT tomonidan qabul qilingan öşa rezolyutsiyalar doirasida tinç yöl bilan hal qilinişini istab keldi. Biroq armanlar BMT rezolyutsiyalarini pisand qilmadi.

Ozarboyjonning ğalabasi

Keyinçalik bu mintaqada Armaniston va Ozarboyjon harbiylari örtasida köp marta katta-kiçik töqnaşuvlar yuzaga keldi. Har ikki tarafdan harbiylar halok böldi, jarohatlandi. Biroq muammo yeçim topmadi.

Ötgan davr mobaynida Toğli Qoraboğni egallab olgan armanlarning ortida Armaniston turgani sir emas. Çunki u yerdagi armanlar oziq-ovqat, qurol-yaroq kabi barça narsani Armanistondan oldi.

Xalqaro qonun-qoidalarga köra, Armaniston Toğli Qoraboğni öz safiga qöşib ololmasdi. Aks holda bu davlat xalqaro hamjamiyatning sanksiyalari ostida qolib ketardi. Şu sababli Armaniston Toğli Qoraboğni 30 yil davomida norasmiy boşqarib keldi.

Ozarboyjon tomoni Toğli Qoraboğ masalasida 30 yil sabr qildi. Vaziyat bölişini kutdi. Armanlardan farqli ravişda armiyani modernizatsiya qildi. Yangi harbiy texnikalar oldi. Qisqasi Toğli Qoraboğni qaytarib oliş uçun fursat kutdi. 2020 yilning ikkinçi yarmida ana şu fursat keldi.

2020 yil yozda boşlangan kiçik töqnaşuvlar sentabrning oxirida uruşga aylanib ketdi. 27 sentabr kuni Armaniston harbiylarining provokatsiyasi ortidan Ozarboyjon armiyasi Qoraboğ böylab hujum boşladi.

Uruş 44 kun davom etdi va unda Ozarboyjon armiyasi har kun Qoraboğning ma’lum qismini egallab bordi. Noyabr boşlariga borib ozarlar armiyasi front çiziği böylab ança ilgariladi va Toğli Qoraboğning ma’muriy markazi Xonkendi şahri yaqinidagi Şuşa şahri ostonasiga yetib bordi.

Bir neça kunlik qaqşatqiç janglardan söng 2020 yil 8 noyabr kuni Ozarboyjon prezidenti Ilhom Aliyev Şuşa şahri olinganini e’lon qildi. Ozarlarning Xonkendiga yetişiga bir neça kilometr masofa qoldi.

Ana şu joyda 10 noyabr kuni Armaniston boş vaziri Nikol Paşinyan oq bayroqni kötardi va uruşda yengilganini tan oldi. U özining Facebookʼdagi sahifasida balandparvoz gaplar bilan yöğrilgan post qoldirdi.

Postda Paşinyan Rossiya va Ozarboyjon prezidentlari bilan Qoraboğ uruşini töxtatiş haqida bayonotni imzolaganini, biroq bu mağlubiyat emasligini yozgandi.

Paşinyan «Bu mağlubiyat emas» deb saylovçilari oldida özini qançalik oqlamasin, uruşni töxtatiş haqidagi bayonot Armaniston uçun mağlubiyat edi.

Öşa kuni OAVda Ozarboyjon, Armaniston va Rossiya rahbarlari tomonidan imzolangan bitimning 9 ta bandi e’lon qilindi.

Uning birinçi bandida 10 noyabr kuni tundan boşlab Toğli Qoraboğ hududida barça jangovar harakatlar töxtatilişi va töliq sulh bölişi yozilgandi.

Ikkinçi va oltinçi bandlarda Armaniston tomonidan egallab olingan Ozarboyjonning Kelbajar, Ağdam, Gazax hamda Loçin tumanlari, tegişliça, 2020 yil 15 noyabr, 20 noyabr va 1 dekabrgaça Ozarboyjonga qaytarilişi kerakligi aytilgan.

Armaniston Toğli Qoraboğ bilan aloqani ta’minlaydigan 5 kilometr kenglikdagi Loçin yölagini oladi. Lekin yölakni Rossiyalik harbiylar nazorat qilişadi. Şuningdek, bitimda uşbu yölak «Şuşa şahriga ta’sir qilmaydi» deb ta’kidlangan.

Uçinçi, törtinçi va beşinçi bandlar – Rossiyaning 1960 nafar harbiy xizmatçisi, 90ta zirhli transportyori, 380ta avtomobil va maxsus texnikani özaro aloqa liniyasi böylab kiritişi töğrisida edi.

Yettinçi band qoçqinlarga taalluqli – ular Toğli Qoraboğ hududiga va unga qöşni hududlarga BMTning Qoçqinlar işi böyiça Oliy komissari boşqarmasi nazorati ostida qaytib keladi. Sakkizinçi bandda «harbiy asirlar, hibsga olingan boşqa şaxslar va halok bölganlar jasadlari almaşinuvi» belgilangan.

Töqqizinçi bandda «mintaqadagi barça iqtisodiy va transport aloqalari» yölga qöyilişi kerak. Armaniston Ozarboyjon va Naxiçevan anklavi örtasida transport aloqalarini ta’minlaş majburiyatini oladi. Transport qatnovi ustidan nazoratni Rossiya çegaraçilari amalga oşirişi belgilanadi.

Bundan taşqari, tomonlarning kelişuviga binoan, Naxiçevanni Ozarboyjon ğarbiy mintaqalari bilan boğlaydigan yangi transport kommunikatsiyalari qurilişi ta’minlanadi.

Şu tariqa, Yerevan Ozarboyjonga bir neçta tumanlarni va Toğli Qoraboğning bir qismi, şu jumladan uning madaniy poytaxti Şuşa şahrini berişga rozi böldi.

Bitim bandlari oşkor bölgaç Yerevanda Paşinyanga qarşi namoyişlar boşlanib ketdi va u bir neça kun davom etdi. Keyinçalik Paşinyan iste’fo beradi va 2021 yil 20 iyunda ötkazilgan saylovlarda ğalaba qozonib, «taxt»ni asrab qoladi.

Ozarboyjon esa ğalabani juda katta tantanalar bilan nişonladi va unda Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdöğan ham iştirok etdi.

Uruş tugagandan söng davom etayotgan mojarolar

Yaqinda Ikkinçi Qoraboğ uruşining tugaganiga 3 yil töladi. Bu davrda Armaniston bosib olingan Ozarboyjon yerlarini böşatib berdi. Lekin mojaro hanuz davom etmoqda.

Armaniston Ozarboyjon hududlarini egallab olgan paytda örtadagi çegara tösiqlari buzilib ketgandi. Ikki davlat örtasida çegara demarkatsiya qilinmagani uçun uruşdan söng şu masalada kelişmovçiliklar çiqa boşladi. Onda-sonda otişmalar sodir bölyapti va ikki tomondan qurbonlar berilyapti.

Bundan taşqari yana bir muammo Loçin koridori tufayli kelib çiqmoqda. Rossiyalik harbiylarning qariyb ikki yillik nazoratidan söng 2022 yil 26 avgust kuni Loçin yölagini nazorat qiliş Ozarboyjonga ötdi.

Şundan söng bu yerdan ötayotgan har maşina diqqat bilan tekşirila boşlandi. Ayrim hollarda ozarlar Loçin yölagini yopib qöymoqda. Bu Toğli Qoraboğda yaşayotgan armanlarga va Armaniston mas’ullariga yoqmayapti. Ular bu masalada yordam sörab xalqaro taşkilotlarga murojaat qilmoqda.

Biroq Ozarboyjon tomoni Armanistondan insonparvarlik yordami niqobi ostida kontrabanda tovarlari va öq-dorilar ötayotgan bölişi mumkinligini aytib, öz pozitsiyasida qat’iy turibdi.

Hozir Armaniston va Toğli Qoraboğ rahbariyati Ozarboyjon bu ölkaga qandaydir körinişida bölsa ham muxtoriyat berilişi kerakligini ta’kidlamoqda.

Rasmiy Boku esa Toğli Qoraboğda yaşayotgan armanlar Ozarboyjon fuqarolari ekanini va ular boşqa fuqarolar foydalanayotgan qonuniy huquqlardan foydalanişlari mumkinligini, biroq ölkaga heç qanday muxtoriyat berilmasligini aytib kelmoqda.

2020 yil kuzda uruş Armaniston mağlubiyati bilan tugagandan söng Armaniston uçun eng köp «qayğurgan» davlat Fransiya bölyapti.

Bu davlat Loçin yölagi ozarlar nazoratiga ötgandan keyin ham bir neça marta keskin çiqişlar qildi. Qandaydir qarorlar qabul qilindi. Ozarboyjon Fransiyaning bunday işlarini qoralab kelmoqda.

Joriy yil sentabrda Toğli Qoraboğdagi armanlar yana bir fitnani boşladi. 2023 yil 9 sentabr kuni bu yerda prezidentlik saylovlari ötkazildi va bu iş Ozarboyjon hamda Armaniston örtasida keskinlikni keltirib çiqardi.

Tan olinmagan Toğli Qoraboğ Respublikasi parlamenti prezident sifatida Samvel Şahramyan nomzodini körsatdi. Yopiq ovoz berişda Şahramyan 22 nafar (!) deputatning ovozi bilan «ğolib böldi».

Bu saylovni nafaqat Ozarboyjon, balki dunyoning köplab davlatlari va xalqaro taşkilotlari qoralab çiqdi. Xususan, Yevropa Ittifoqi, Turkiy davlatlar taşkilotiga a’zo davlatlar va Ukraina prezidentlik saylovini va saylangan nomzodni tan olmasligini e’lon qildi. Jumladan, Özbekiston ham bu saylovni tan olmasligini bildirdi.

Zangezur masalasi

2020 yil 10 noyabr kuni Ozarboyjon, Armaniston va Rossiya rahbarlari iştirokida imzolangan tinçlik bitimining töqqizinçi bandida «mintaqadagi barça iqtisodiy va transport aloqalari» yölga qöyilişi, Armaniston Ozarboyjon va Naxiçevan anklavi örtasida transport aloqalarini ta’minlaş majburiyatini olişi aytilgandi.

Bundan taşqari, tomonlarning kelişuviga binoan, Naxiçevanni Ozarboyjon ğarbiy mintaqalari bilan boğlaydigan yangi transport kommunikatsiyalari qurilişi ta’minlanişi qayd etilgan edi.

Ozarboyjon ana şu bitimga köra Zangezur orqali Naxiçevanga avtomobil va temiryöllarini tortişni rejalaştiryapti. Armanlar bunga qarşi çiqib, turli bahonalar bilan tinçlik bitimining ana şu bandini bajarişni ortga surib kelmoqda.

Bu kelişuvdan 2 oy ötib, Ozarboyjon, Armaniston va Rossiya rahbarlari bitimning 9-bandini amalga oşiriş böyiça uç tomonlama işçi guruh taşkil etiş haqida qöşma bayonot imzolaydi.

Şunda Ilhom Aliyev bu bayonot amalda «ötgan yilgi voqealar ostidan çiziq tortişi», Ozarboyjonga 30 yil içida ilk marta Naxçivan bilan aloqani (yerusti yönalişida) tiklaşiga imkon berişini aytgandi. Aliyevga köra, buning evaziga Armaniston Ozarboyjon temiryöllari orqali Rossiya va Eronga çiqadi.

2021 yil fevralda Ozarboyjon Toğli Qoraboğ yaqinida, 2020 yil kuzida qaytarib olgan hududlarida Goradiz–Agbend temiryöli qurilişini boşladi. 100 kilometrlik magistral Ozarboyjonning asosiy qismi va Naxçivan muxtor ölkasini töğridan töğri temiryöl aloqasi bilan boğlaşi ma’lum qilindi.

«Zangezur koridorining taşkil etilişi bizning milliy, tarixiy va kelajak manfaatlarimizga töla mos keladi. Armaniston istaydimi-yöqmi, biz Zangezur koridorini röyobga çiqaramiz. Agar xohlasa, osonroq hal qilamiz, xohlamasa – kuç bilan. Uruşdan oldin ham, undan keyin ham men ular öz ixtiyori bilan bizning yerlarimizdan ketişi kerakligini, yöqsa ularni kuç bilan çiqarişimizni aytganman. Şunday ham böldi. Zangezur koridorining taqdiri ham ana şunday böladi», – degandi Ilhom Aliyev 2021 yil aprelida.

«Armaniston buni xohlaydimi-yöqmi, Zangezur koridori albatta oçiladi», – deya yana bir bor va’da bergan Aliyev 2023 yil kirib kelişidagi yangi yil tabrigida.

Yerevan bu loyihaga qarşiligini bildirib keladi. Armaniston boş vaziri Nikol Paşinyanga köra, otaşkesim haqidagi uç tomonlama bitimda «na Zangezur, na koridor sözi tilga olingan». «Kelişuv faqat mintaqaviy kommunikatsiyalarni blokdan yeçişga taalluqli», degan u.

Paşinyanning sözlariga köra, Armaniston «koridor logikasi»ni «muhokama qilmagan, muhokama qilmaydi ham». Uning aytişiça, «transport yöllarining oçilişi birinçi navbatdagi vazifa, çunki bu kelişuv doirasida Armaniston Eron va Rossiya bilan töğridan töğri temiryöl aloqasiga ega böladi».

Armaniston Xavfsizlik kengaşi kotibi Armen Grigoryan Armanistonning suveren hududida boşqa bir suveren davlatning koridori bölişi mumkin emas, deb bayonot bergan. U ham Ozarboyjon tomoni bilan heç bir kelişuvda bu masala közda tutilmaganini qayd etgan.

Bugun köplab ekspertlar Armaniston va Ozarboyjon örtasida tinçlik kelişuvi imzolanişi muammoning yeçimi bölişi haqida gapirişmoqda. Bu kelişuvda har ikki davlatning bir biriga hudud da’vosi yöqligi asosiy band böladi.

Avvalroq tomonlar kelişuv 2023 yil 5 oktyabr kuni imzolanişi mumkinligini aytgan edi. Biroq Armaniston boş vaziri Nikol Paşinyan bitim 5 oktyabrda emas, yil oxirigaça yoki 2024 yilning boşida imzolanişiga umid qilayotganini bildirdi.

Paşiyanga köra Toğli Qoraboğda çuqurlaşib borayotgan humanitar inqiroz va Loçin yölagining blokadasi tinçlik jarayoniga salbiy ta’sir körsatmoqda.

Köpçilik ekspertlar Armaniston va Ozarboyjon örtasida tinçlik kelişuvi imzolansa, Toğli Qoraboğdagi armanlar ozarlar qöyayotgan şartlar asosida Ozarboyjon jamiyatiga integratsiya bölişdan boşqa çorasi qolmaydi deyişmoqda. Bu esa mintaqaga uzoq kutilgan tinçlikni olib kelişi mumkin. Buni esa vaqt körsatadi.

Uşbu maqola yozilayotgan paytda 2023 yil 19 sentabr kuni Ozarboyjon Qoraboğda mahalliy aksilterror tadbirlarini boşladi va u yerdagi harbiy obektlarni öqqa tutdi.

Qariyb bir sutka davom etgan öqqa tutişlardan söng Ozarboyjon Toğli Qoraboğdagi Armaniston qurolli kuçlarining önlab pozitsiyalarini egallab olganini e’lon qildi.

20 sentabr kuni tan olinmagan Toğli Qoraboğ respublikasi rasmiylari mahalliy vaqt bilan soat 13:00 dan öt oçişni töliq töxtatiş böyiça kelişuvga erişilganini ma’lum qilişdi.

Kelişuv doirasida, Toğli Qoraboğda qolgan arman harbiylari mintaqadagi «Rossiya tinçlikparvar kontingenti joylaşgan zonadan» olib çiqiladi, tan olinmagan respublikaning qurolli bölinmalari tarqatib yuboriladi va oğir texnikalar olib ketiladi.

Şundan söng Toğli Qoraboğda yaşovçi armanlar rossiyalik harbiylar yordamida u yerdan çiqib keta boşlaşdi.

21 sentabr kuni Yevlax şahrida Toğli Qoraboğning arman aholisi vakillari va Ozarboyjon hukumati vakillari örtasida uçraşuv bölib ötdi.

Uçraşuvda Ozarboyjon tomoni armanlar delegatsiyasiga hukumatning integratsiya rejasini taqdim etgan. Armanlar delegatsiyasi Toğli Qoraboğga birinçi navbatda yoqilği va oziq-ovqat bilan yordam berişni söragan.

Sönggi hodisalardan şunday xulosa çiqariş mumkin, Ozarboyjon bir sutka davom etgan harbiy amaliyotlardan söng 30 yillik muammoni hal qildi. Tez orada armanlar Ozarboyjon jamiyatiga integratsiya qilinişi rejalaştirilyapti.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.