SSSR havoga sovurgan pullar – sovetlarning yirik loyihasi nega barbod bölgandi?
|19:53 / 28.10.202333 85010 min
Kaspiy dengizining Darband şahri yaqinida joylaşgan sohilida bahaybat ğayrioddiy harbiy samolyot bor. Hozir undan tomoşa obekti sifatida foydalanişmoqda. Bir qaraganda yarim kema, yarim samolyotni eslatuvçi bu eski transport sovetlardan qolgan yodgorlik bölib, öz vaqtida uni tayyorlaş uçun ança vaqt va juda katta mablağ sarflangan edi.
2020 yilda Doğistonning Darband şahri yaqinida Kaspiy dengizi sohilida joylaşgan «Vatanparvar» boğida «Lun» deb nomlanuvçi noodatiy eski harbiy transport paydo böladi.
Yarim kema, yarim samolyot körinişidagi bahaybat bu transport öşandan buyon köpçilik tomoşabinlarning e’tiborini tortib kelmoqda. Hozirda ma’lum miqdorda pul tölab uning içiga kirib tomoşa qiliş mumkin.
Ma’lum bölişiça, ekranoplan deb ataluvçi bu transport loyihasi bir paytlar amerikaliklar bilan raqobatda ortda qolmaslik uçun işlab çiqarilgan. Biroq loyiha muvaffaqiyatsiz çiqqan va harbiy transport tuzuk-quruq xizmat qilmasdan yaroqsiz holga kelgan.
Söng u uzoq yillar davomida Kaspiy dengizi böyida joylaşgan zavodda turadi. Şunda kimningdir xayoliga uni tomoşa obektiga aylantirib pul işlaş mumkinligi keladi va transport Darbanddagi boğga olib kelinadi.
Öşandan buyon avvallari bunday texnikani körmagan odamlar uzoq joylardan kelib pul tölab, bu ğalati kema-samolyotni tomoşa qilib ketişmoqda.
Foto: alamy.com
Amerikaliklar bilan raqobat va behudaga sarflangan pullar
Amerikaliklar bilan raqobat tufayli işlab çiqarilgan va özini oqlamagan birgina «Lun» ekranoplani emasdi. Bungaça ham juda katta mablağ sarflangan loyihalar muvaffaqiyatsizlikka uçragan edi.
Jumladan, 1960-yillar boşida Ğarb davlatlari tovuşdan tez uçuvçi yölovçi samolyoti ustida iş boşlaşganda sovetlar ham şunday qilişadi.
Keyinroq AQŞ köp marta foydalansa böladigan kosmik kema yaratiş loyihasi ustida işlayotganda sovetlar ham «Buran» kosmik kemasini yaratiş uçun harakatga tuşadi.
Sovetlar AQŞdan ortda qolmaslik uçun harakat qilişarkan, juda katta mablağlar sarflab yuborilayotgan turli loyihalar tezda barbod bölardi.
Masalan, yevropaliklarning tovuşdan tez uçuvçi «Konkord» samolyotiga muqobil tarzda tayyorlangan 20 ta Tu-144 samolyotidan bittasi bor-yöği ikki yil parvoz qiladi.
Mavzuga oid
SSSRda 20 ta tayyorlangan va foydalanilmasdan yaroqsiz holga kelgan tovuşdan tez uçuvçi Tu-144 samolyoti
Foto: airliners.net
Oqibatda bu samolyotlarning barçasi yaroqsizga çiqadi va aviatsiya bilim yurtlari hamda muzeylarga topşirib yuboriladi. Şu tariqa Tu-144 uçun sarflangan milliardlab dollar pullar havoga uçadi.
Amerikaning köp marta foydalansa böladigan kosmik kemalaridan köçirib tayyorlangan «Buran»ning taqdiri ham şunday keçadi. Kosmik kema bir marta uçadi va unda nosozlik kuzatiladi. Şundan söng «Buran» boşqa uçmaydi va hozir zanglagan holda qayerdadir yotibdi.
Özbekçada «Qirğiy» (quş) ma’nosini beruvçi «Lun» ekranoplani ham sovetlar juda katta mablağ sarflab yasagan va foydalanmasdan barbod bölgan loyihalardan biri edi.
SSSRda suvda suzuvçi, havoda uçuvçi bu maxsus harbiy samolyot loyihasiga juda jiddiy qaraşgan va undan önta tayyorlaş reja qilingandi. Biroq uning yagona nusxasi ilk parvozidan köp ötmay u yaroqsizga aylanadi. Ikkinçi va uçinçisi çala qolib ketadi.
Amerika dastlabki ekranoplanlarni 1960-yillarda işga tuşirgan. Sovetlar ham ulardan ortda qolmaslik uçun kiçikroq ekranoplanlarni yasagandi. Biroq yirik ekranoplanni yaratişda nönoqlik qilişadi va juda katta pul behudaga sarflab yuboriladi.
Foto: alamy.com
Loyihaning boşlanişi
Suvda ham harakatlana oladigan ulkan samolyot loyihasi ilk bor 1970-yillar boşida loyihalaştiriladi. Biroq uni amalga oşiriş keçikib ketadi.
1980 yillar boşida «Lun» ekranoplani Gorkiy (Hozirgi Nijniy Novgorod) şahridagi kemalar işlab çiqaruvçi korxonada tayyorlana boşlanadi. 1986 yil 16 iyul kuni uni suvga tuşirişadi. Lekin hali unda ança işlar qilinişi kerak edi.
Sovetlar harbiy maqsadlarda xizmat qilişi kerak bölgan bu texnikadan Kaspiy dengizida foydalanişni rejalaştirişgandi. Uni qöşimça jihozlaş uçun Doğistondagi Kaspiysk şahrigaça şatakka olib tortib kelişadi.
1987 yil martda «Lun» dastlabki sinovdan ötkaziladi. Biroq şundan keyin ham uni foydalanişga topşiriş masalasi ikki yilga çöziladi.
1989 yilda sönggi sinov ötkaziladi. 1990 yilda «Lun» foydalaniş uçun Kaspiy dengizidagi 236-kemalar diviziyasiga topşiriladi. Unga «Kaspiy yirtqiçi» deb nom berişadi.
Ekranoplanni Darband yaqinidagi Vatanparvar boğiga olib keliş jarayoni
Foto: md-gazeta.ru
Biroq oradan bir yil ötar-ötmas, 1991 yilda ekranoplandan foydalaniş töxtatiladi. Sababi, undagi jihozlar mukammal emasdi va tez-tez nosozliklar kuzatiladi.
Öşanda sovetlar «Lun» kabi ekranoplanlardan öntaça yasab çiqişni reja qilişgan edi. Birinçisi ilk sinovdan ötkazilayotganda, ikkinçisi qariyb tayyor bölgan, uçinçisini yasaş boşlangandi.
Biroq 1990-yillar oxirida SSSRda yuz bergan moliyaviy inqiroz sababli ekranoplanlarni işlab çiqariş loyihasi töxtab qoladi. Hatto qariyb tayyor bölgan ikkinçisini foydalanişga topşirişning iloji bölmaydi.
Qolaversa, birinçisida nosozliklar kuzatilişi ham keyingilari ustida olib borilayotgan işlarning töxtatilişiga sabab böladi. Şu tariqa sovetlar tomonidan juda katta pul ajratilgan loyihalardan yana biri hali tuzuk-quruq foydalanmasdan bekor qilinadi.
1991 yilda SSSR tarqab ketgandan söng «Lun» Rossiya harbiy-dengiz kuçlari ixtiyorida qoladi. Biroq u «çarçab» bölgandi. Köp ötmay «Lun»ni ta’mirlaş uçun Kaspiyskdagi zavodga olib borişadi va ekranoplan uzoq yillar öşa yerda qolib ketadi.
Foto: aleksblog.com
2001 yilda Rossiya harbiy-dengiz floti «Lun» loyihasi batamom töxtatilganini ma’lum qiladi. Şundan söng Kaspiyskdagi zavodda uning içidagi maxfiy qurilmalar yeçib olinadi.
Uzoq vaqt zavodda turgan «Lun»ni 2020 yilda Kaspiy dengizi böyida joylaşgan Darband şahri yaqiniga tortib olib borişadi. Söng uni ekskavatorlar yordamida sohilga tortib çiqarib, «Vatanparvar» boğiga joylaştirişadi. Hozir u şu yerda tomoşa obekti sifatida turibdi.
«Lun»ning texnik tavsifnomasi
«Lun» ulkan samolyot körinişida yasalgan bölib, u oddiy samolyotlardan ança farq qilardi. Ekranoplan suvdan uçib qöngani uçun unda şinalar yöq edi.
«Lun»ning osti kemani eslatar, qanotlari ostiga ikkita uzun qayiqsimon moslama (gidroçanği) örnatilgandi.
Boşqaruv moslamalari «Lun»ning orqa qismiga örnatilgandi. Oddiy samolyotlardan farqli ravişda unda sakkizta dvigatel bölgan va ular qanotga emas, kabinaga yaqinroq joyga örnatilgan edi.
Ekranoplanga bir neçta uzoq masofaga uçuvçi raketa joylaştirsa bölardi. Bundan taşqari unda zenit artilleriyasi va boşqa raketalar joylaştirilgandi.
Foto: hicomm.bg
Samolyot korpusi 4 dan 12 millimetrgaça bölgan metall bilan qoplangandi. «Lun» suvdan uçib qöngani uçun korpusining ostki qismi maxsus böyoq bilan ranglanadi.
Ekranoplanning yoqilği siğimlari uning qanotlari ostiga joylaştirilgandi. Samolyotning dum qismida muvozanatni saqlovçi yana ikkita qanot bölib, ularning yuzasi 227 metr kvadratni taşkil etardi.
Yarim kema, yarim samolyot bölgan bu ğaroyib texnikaning uzunligi 73, balandligi 19, qanotlarning ölçami esa 550 metr kvadratni, uzunligi 44 metrni taşkil etgan.
Ekranoplan 1-2 marta parvoz qilgandan söng unda nosozliklar kuzatiladi
Foto: gazeta.ru-board.com
Taqqoslaş uçun zamonaviy A-320 samolyotlarining uzunligi 37, balandligi 11, qanotlarning ölçami 122 metr kvadratni, uzunligi 34 metrni taşkil etadi.
Samolyotning böş holdagi oğirligi 243 tonna, qurol-yaroq va boşqa yuklar bilan oğirligi 380 tonnaga yetadi.
«Lun» parvoz qilganda soatiga 500 km tezlikda harakatlana olgan va maksimal 2 ming kilometr masofaga parvoz qila olgan. 1000 metrdan 5000 metrgaça balandlikda parvoz qilgan. Unda 10 nafar ekipaj xodimi xizmat qilgan.
«Lun» nega tez safdan çiqdi?
Aksariyat mutaxassislar suvda suzuvçi va havoda uçuvçi ikki xil texnikaning jamlanişi xato iş bölişini ta’kidlaydi. Ularga köra bunday transportlar alohida işlab çiqarilsa maqsadga muvofiq böladi.
Çunki ikki xil texnika birlaştirilsa juda noqulay transport paydo böladi va «Lun» bilan ham şunday bölgan. Qolaversa, uning ölçami katta vazni oğir bölib ketgan.
Yarim kema, yarim samolyot bölgan bu transport juda bahaybat qilib yasalgan
Foto: club-voshod.com
Bu esa uning tez va yuqori balandlikda uçişiga tösqinlik qilgan. Qolaversa nisbatan sekin va past balandlikda harakatlanuvçi bunday transportlar duşman tomonidan osongina urib tuşiriladi.
Ma’lumot uçun, AQŞning F-16 qiruvçi samolyotlari soatiga 2 120 km (bu tovuş tezligidan ança yuqori körsatkiç hisoblanadi) tezlikda 12 200 metr balandlikka uça oladi.
Bundan taşqari, ekranoplanlar asosan mamlakatning sohilböyi hududlarini himoya qiliş uçun işlab çiqariladi. «Lun» xizmatga yuborilgan Kaspiy dengizi Eron bilan bölgan ozroq çegarani aytmaganda SSSRning içki dengizi edi va bu yerda sohilböyini qöriqlaşga hojat bölmagan.
Foto: Shutterstock
Uni Qora yoki Boltiq dengiziga yuborişga esa ulgurişmaydi. «Lun» mukammal emasligi, uni uzoq masofaga uçirib yoki şatakka olib tortib borib bölmasligi ayon bölib qoladi.
Şu tariqa, sovetlar juda katta loyiha qilişga zör berib tayyorlagan nönoq va foydalaniş noqulay bölgan transport tez işdan çiqadi. Oqibatda juda katta mablağ havoga sovuriladi.
