“Uzoq yillik rejada ko‘mir stansiyalariga o‘tish noto‘g‘ri” – energetik bilan suhbat

Germaniyadagi o‘zbek energetigi Ravshan Xo‘janov ko‘mirga o‘tish siyosati uzoq davom ettirilishi xato bo‘lishini, soha uchun bu vaqtinchalik yechim ekanini aytmoqda. Uning ta’kidlashicha, ko‘mir stansiyalariga faqat zaharli gazlar tashqariga chiqarilmagan taqdirda o‘tish mumkin. “Bizning [O‘zbekistonning] stansiyalarimiz, ko‘mirimiz Yevropa standartlariga javob bermasligi mumkin. Javob berishi uchun yangi texnologiya, yangi innovatsiyalar, investorlarni jalb qilishimiz kerak”, – dedi u Kun.uzʼga bergan intervyusida.

17 noyabrning kechidan boshlab Toshkentda chang aralash quyuq tumanli havo kuzatilmoqda. Iqlimshunos Erkin Abdulahatov inversiya hodisasi kuzatilganda ko‘mir kuli, qurumi va boshqa havoni ifloslantiruvchi moddalar uzoq muddat havoda muallaq turish xususiyatiga egaligini eslatdi.

Esingizda bo‘lsa, ancha avvalroq Ekologiya vazirligi havoni ifloslantiruvchi asosiy manbalardan biri bu ko‘mir va mazut chiqayotgan zaharli tashlanmalar ekanini aytgandi. Ayni vaqtda esa O‘zbekiston energetikasi ko‘mirga o‘tish siyosatini olib bormoqda.

Ammo ko‘plab mutaxassislar bu vaqtinchalik yechim ekanini, jarayonda boshqa muqobil variantlarni o‘ylash lozimligini aytishmoqda. Ayni shu haqda batafsil gaplashish uchun Kun.uz Germaniyadagi o‘zbek energetigi Ravshan Xo‘janov bilan suhbatlashdi.

– Dastlab butun dunyoda hatto rivojlangan davlatlar ham ko‘mirdan foydalanishga o‘tishayotgani haqida so‘ramoqchiman. Nima sabab aynan ko‘mirga o‘tish tanlandi va bunga munosabatingiz qanday?

– Judayam to‘g‘ri ta’kidladingiz, dunyoda rivojlangan davlatlar boshida ko‘mir stansiyalaridan voz kechayotgan bo‘lsa, hozir yana asta-sekin ko‘mir stansiyalarini tarmoqqa ulashmoqda. Buning o‘ziga yarasha turli xil sabablari: siyosiy-iqtisodiy sabablari bor. Germaniyaning misolida oladigan bo‘lsak, Yevropada Germaniyada ancha-muncha ko‘mir stansiyalari yopilgandi, yopilayotgandi va ko‘zda tutilmagan siyosiy sabablar, gaz yetishmovchiligi sababidan o‘tgan yildan taxminan 2 gegavatt ko‘mir stansiyasini tarmoqqa uladi, bu majburiy, vaqtinchalik yechim sifatida qilindi. Va bu ko‘mir stansiyalari taxminan 3 tani, ularning umumiy quvvati 2 gegavattni tashkil qiladi. Bularni 2024 yilning bahorigacha ishlatishmoqchi.

O‘zingizga ma’lum, bahordan boshlab kunlar isiydi, quyosh chiqadi, shamol stansiyalari ishga tushsa, uni [ko‘mir stansiyalarining faoliyatini] to‘xtatish mumkin. Bu majburiy yechim hisoblanadi. Va buning oqibatida atrof-muhitga zaharli gazlarning tashlanishi – tabiiy hol. 4 ta stansiyadan tashqariga tashlanadigan zaharli gazlari taxminan 15 mln tonnani tashkil qiladi. Bu esa 2022-2023-yillarga hisoblaganda, umumiy Germaniyada 750 mln tonna zaharli gaz tashqariga tashlangan sanaladi. 15 mln tonna esa ortiqcha hisoblanadi, 2 gegavatt ko‘mir stansiyasini ishga tushirgani uchun.

– Germaniya bu jarayonda ekologiya buzilishi, havo ifloslanishining oldini olish uchun qanday choralar ko‘radi?

– Boya aytib o‘tganimdek, bu – majburiy bo‘lgan yechim. Xolis o‘ylab ko‘ring, agar hukumat bu qarorga kelmasa, nima bo‘lishi mumkin? Energotizim ishdan chiqishi mumkin, aholi yoki iste’molchilar elektr energiyasiz qolib ketishi mumkin. Shuning uchun ham ular maksimal darajada muqobil energiyadan foydalanadi va an’anaviy elektr energiya manbalaridan minimal foydalanishga harakat qilishadi. Hozir hisoblaydigan bo‘lsak, Germaniyada 2023 yilda taxminan 400 teravattdan ortiq elektr energiyasi ishlab chiqarildi, shundan 60 foizi muqobil energiya, 40 foizi an’anaviy energiya manbalari hissasiga to‘g‘ri keladi.

Siz so‘ragan savolga javob bersam, ya’ni bu jarayonda qanday qilib atrof-muhitga zaharli gaz tashlanmalari tashlanishini me’yorlashtirish mumkin? Bular o‘sha stansiyalarning foydalanish koeffitsiyentini maksimal darajada oshirishga harakat qilishadi, maksimal darajada qimmat bo‘lsa ham filtrlar (bitta filtr 3 mlndan 300 mln dollargacha aylanishi mumkin) o‘rnatishadi va ko‘mir stansiyalarining hozirgi dunyodagi maksimal samaradorligi taxminan 44-45 foizni tashkil qiladi va Germaniyada bunday stansiyalar mavjud.

Aslida solishtirish noto‘g‘ri. O‘zbekiston bilan solishtiradigan bo‘lsak, unda bu kabi stansiyalardan foydalanish koeffitsiyenti 30 foizgacha, Germaniyada esa 44 foiz. Nima uchun farq bunchalik katta? Bu stansiyaning va ko‘mirning sifatiga bog‘liq. Germaniyada o‘zining ko‘mir konlari bo‘lishiga qaramasdan ular Avstraliyadan ko‘mir tashib olib kelishadi. O‘zinikidan ko‘ra arzonroq tushishi mumkin yoki o‘zinikini qazib olayotgan jarayonda atrof-muhit ifloslanishining oldini olish uchun o‘zlaridagi ko‘mir stansiyadan qazib olishmaydi.

– Havoni ifloslantirishda hissador sanoat korxonalariga qanday choralar ko‘rishadi, nazorat mexanizmi qanday?

– Nafaqat Germaniya, umuman Yevropa Ittifoqida atrof-muhitga tashlanayotgan zaharli gazlar, chiqindilarning me’yori bor. Har bir davlatga me’yor qo‘yilgan. Misol uchun, Germaniya atrof-muhitga yiliga 500 mln tonna zaharli gaz tashlashi mumkin, undan ortig‘ida esa jarima to‘lashi mumkin, chegarasi bor. O‘sha 750 mln tonnaga ham soliq to‘laydi, ekologiya vazirliklariga to‘laydi, o‘sha atrofda yashayotgan mahalla, qishloq yoki shaharga, hukumat hamda hokimiyatga qanchadir miqdorda kompensatsiya to‘lashga majbur. Chunki shundagina sanoat korxonalari ham zaharli gaz, chiqindilarni atrof-muhitga tashlamaslikka harakat qiladi. Agar bunday jarima, soliqlar bo‘lmasa, bularda qandaydir qiziqish, intilish bo‘lmaydi [ekologiyaning buzilishining oldini olishga].

Misol uchun, Shvetsiyada muqobil energiyaga yo‘naltirilgan katta bir kompaniyasi bor, uning stansiyalari Gemaniyada, Berlinda ham 4 ta ko‘mir stansiyalari bor. Endi YeI ko‘mir stansiyani muqobil energiyaga aylantirish shartini qo‘ygandi. Bu degani quyosh, shamoldan emas, issiqlik nasoslari orqali muqobil energiya olish mumkin. 4 ta stansiyani shu darajaga keltirish uchun esa 1,5 mlrd dollar kerak. O‘zi 4 ta stansiya tursa, 500 mln dollar turishi mumkin. Shuning uchun bu kompaniyani sotib yuborish afzal ko‘rilmoqda. Endi investor uni olib, Yevropa hamjamiyati talab qilgan normalar asosida stansiyani qayta qurishi va modernizatsiya qilishi mumkin.

– Ana endi O‘zbekiston haqida batafsil gaplashsak. Hozirda bizda ko‘plab sanoat korxonalari, ijtimoiy obektlarning ham ko‘mirga o‘tkazilish jarayoni ketyapti. Bu jarayonga munosabatingiz qanday?

Va yana bir savol tug‘iladiki, Germaniyada havo ifloslanishi JSST belgilagan me’yorlardan hali oshgani yo‘q, ya’ni ko‘mirdan foydalanish koeffitsiyenti O‘zbekistondan yuqori bo‘lsa-da, havo ifloslanishi aynan Toshkentdagi ekologik vaziyat bilan o‘xshash emas. Bu nima bilan bog‘liq?

– Juda ham to‘g‘ri savol. O‘zbekistonning ko‘mir stansiyalariga o‘tishi Germaniyada bo‘lgani kabi siyosiy-iqtisodiy nuqtai nazaridan majburan bo‘lgan. Biz ham nima uchun o‘tyapmiz? Bu – vaqtinchalik yechim hisoblanadi. Aytaylik, oldimizga qo‘yilgan 10-15 gegavatt muqobil energiyadan iste’mol yoki elektr energiyadan iste’moli yoki ishlab chiqarish... Bunga vaqt kerak, 8 gegavattni tarmoqqa ulash uchun bir yil kerak bo‘lishi mumkin, misol uchun. 1 yil davomida biz iste’molchilarni elektr energiyasi bilan ta’minlashimiz kerak, bizda nima bor shunda?

Bizning qo‘limizda ko‘mir stansiyalari yoki boshqa stansiyalar bo‘lishi mumkin, bundan boshqa aynan hozir tig‘iz vaqtda biz majburmiz ko‘mir stansiyalariga o‘tishga. Aslida uzoq yillik rejada, istiqbolda ko‘mir stansiyalariga o‘tish noto‘g‘ri. Lekin qisqa muddatda, aytaylik, 6 oy yoki 1 yil uchun ko‘mir stansiyalariga o‘tish muammolar kelib chiqishining oldini olish uchun qilingan ish deb hisoblayman.

Ko‘mir stansiyalariga o‘tish mumkin, faqat zaharli gazlar tashqariga chiqarilmagan taqdirda. Bunday texnologiya Yevropada, Germaniyada bor. Faqat qimmat bo‘ladi. Bizning [O‘zbekistonning] stansiyalarimiz, bizning ko‘mirimiz Yevropa standartlariga javob bermasligi mumkin. Javob berishi uchun yangi texnologiya, yangi innovatsiyalar, investorlarni jalb qilishimiz kerak.

Intervyuning to‘liq shaklini yuqoridagi video orqali tomosha qilishingiz mumkin.

Dilshoda Shomirzayeva suhbatlashdi.
Tasvirchi Mirvohid Mirrahimov,
Montaj ustasi Muhiddin Qurbonov.