Elektromobil bozorini qisiş uçun oxirgi bir yilda nimalar qilindi?

Bu voqealardan oldin, qançalik ğalati bölmasin, BYD kompaniyasi Özbekiston hukumatiga murojaat qilib, BYD avtomobillari Özbekistonga “tartibsiz” ravişda import qilinayotgani, olib kirilayotgan modellar mahalliy iqlim va yöl şaroitlariga mos emasligi, rasmiy kafolati ham yöqligini ta’kidlab, BYD brendi ostidagi elektromobil va gibrid avtomobillar importini çeklaşni söragani ma’lum bölgandi. Qator davlat idoralariga bu borada takliflar işlab çiqiş topşiriği berildi.

Iyul oyining oxirida ADM Jizzakh zavodi boş direktori Doniyor Davletiyarov Özbekistonga elektromobillar importi uçun boj tölovlarini qaytarişni taklif qildi. Uning fikriça, mahalliy bozor “haddan taşqari töyingan va qizib ketgan”, şuning uçun jismoniy şaxslar tomonidan olib kiriladigan avtomobillar importini tartibga soliş kerak. Savdo-sanoat palatasi rahbari Davron Vahobov ham yuqoridagi taklifni “100 foiz” qöllab-quvvatlaşini bildirdi.

1 noyabrdan boşlab esa, import qilingan avtomobillar bojxona hududida emas, Piskentdagi poligonda texnik sinovlardan ötkazila boşlandi. Şuningdek, endilikda yakka tartibda yoki xususiy tadbirkorlar tomonidan import qilinadigan maşinalar uçun elektromagnit moslaşuvçanlik tekşiruvi joriy qilindi. Tekşiruv narxi benzinda yuradigan avtomobillar uçun 9 mln söm, elektromobillar uçun esa salkam 6,3 mln sömni taşkil etadi. Bu – çet eldan maşina olib kelgan fuqarolar uçun qöşimça xarajat va ovoragarçilikka sabab bölyapti.

Mahalliy BYD import BYD'dan qimmat

Iyun oyida Jizzaxdagi BYD zavodi direktori Şafqatbek Alimov Özbekistonda işlab çiqarilgan BYD'lar çetdan olib kelinadigan BYD'larga qaraganda arzon bölişini aytgandi. Albatta, Alimov kelasi zamonda gapirgan, aniq muddatlarni aytmagan. Lekin şunisi aniqki, örtadagi farq yöqolişi uçun yo import modellar ançaga qimmatlaşişi, yoki mahalliy mahsulot narxi keskin arzonlaşişi kerak. Amalda voqealar rivoji birinçi kutilma böyiça davom etyapti.

Xususan, BYD Uzbekistan Factory zavodida yiğilayotgan Chazor va Song Plus Champion modellarining narxi xususiy tadbirkorlar Xitoydan olib kelayotgan xuddi şu modellar narxidan bir neça 10 mln sömga qimmatligiça qolmoqda. Ötgan vaqt davomida oradagi farq qisqardi, lekin bu qisqariş faqat yangi tösiqlar sababli import modellarning qimmatlaşişi hisobiga bölmoqda.

E’tiborga molik jihati, xususiy tadbirkorlar taklif qilayotgan avtomobil narxiga Xitoydan avtomobilni olib keliş, QQS, utilizatsiya, sertifikatlaş va bojxona tölovlari ham kiritilgan. BYD'ga esa işlab çiqarişni taşkil etgani uçun bojxona boji va utilizatsiya yiğimi tölamasdan avtomobil import qiliş imtiyozi berilgan. Natijada, 2024 yilning dastlabki 6 oyida BYD Uzbekistan Factory 274 mlrd sömlik bojxona imtiyozlaridan bahramand bölgan. Qisqa qilib aytganda, mahalliy bozorda utilizatsiya va boşqa yiğimlarni tölamasdan olib kelinayotgan elektromobillar bu kabi imtiyozlarsiz olib kelinayotgan elektromobillardan qimmat sotilyapti.

Xaridorga soğlom raqobat kerak

Raqobat – işlab çiqaruvçilarda va butun iqtisodiy zanjirda samaradorlikni oşiradi, narxlarni pasaytiradi, iste’molçilarga köproq tanlov imkoniyatini yaratadi. Xususiy importyorlar taklif qilgan raqobat hattoki mahalliy monopol kompaniya UzAuto Motors'ni ham örtaça narx segmentidagi maşinalari uçun çegirma berişga majbur qildi. Kompaniya Onix va Tracker kabi modellarini bölib tölaşga ham taklif qilib çiqdi. Buni Özbekiston tarixida misli körilmagan voqea deyiş mumkin.

KPMG Uzbekistan xalqaro audit kompaniyasi yaqinda e’lon qilgan hisobotida xorijiy avtomobillarni Özbekistonga olib kirişda dvigatel hajmiga qarab, bojxona tölovlarining umumiy miqdori ularning qiymatining 70 foizi va undan köproğiga yetişi mumkinligini qayd etgan.

Kompaniya bozor rivojlanişidagi tösiqlar qatoriga murakkab sertifikatlaş talablari va yonilği bilan boğliq muammolarni ham kiritgan. Va bu tösiqlar qatori borgan sari kengayib borayotgani xavotirli.

Doston Ahrorov