Elektromobil bozorini qisish uchun oxirgi bir yilda nimalar qilindi?

Bu voqealardan oldin, qanchalik g‘alati bo‘lmasin, BYD kompaniyasi O‘zbekiston hukumatiga murojaat qilib, BYD avtomobillari O‘zbekistonga “tartibsiz” ravishda import qilinayotgani, olib kirilayotgan modellar mahalliy iqlim va yo‘l sharoitlariga mos emasligi, rasmiy kafolati ham yo‘qligini ta’kidlab, BYD brendi ostidagi elektromobil va gibrid avtomobillar importini cheklashni so‘ragani ma’lum bo‘lgandi. Qator davlat idoralariga bu borada takliflar ishlab chiqish topshirig‘i berildi.

Iyul oyining oxirida ADM Jizzakh zavodi bosh direktori Doniyor Davletiyarov O‘zbekistonga elektromobillar importi uchun boj to‘lovlarini qaytarishni taklif qildi. Uning fikricha, mahalliy bozor “haddan tashqari to‘yingan va qizib ketgan”, shuning uchun jismoniy shaxslar tomonidan olib kiriladigan avtomobillar importini tartibga solish kerak. Savdo-sanoat palatasi rahbari Davron Vahobov ham yuqoridagi taklifni “100 foiz” qo‘llab-quvvatlashini bildirdi.

1 noyabrdan boshlab esa, import qilingan avtomobillar bojxona hududida emas, Piskentdagi poligonda texnik sinovlardan o‘tkazila boshlandi. Shuningdek, endilikda yakka tartibda yoki xususiy tadbirkorlar tomonidan import qilinadigan mashinalar uchun elektromagnit moslashuvchanlik tekshiruvi joriy qilindi. Tekshiruv narxi benzinda yuradigan avtomobillar uchun 9 mln so‘m, elektromobillar uchun esa salkam 6,3 mln so‘mni tashkil etadi. Bu – chet eldan mashina olib kelgan fuqarolar uchun qo‘shimcha xarajat va ovoragarchilikka sabab bo‘lyapti.

Mahalliy BYD import BYD'dan qimmat

Iyun oyida Jizzaxdagi BYD zavodi direktori Shafqatbek Alimov O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan BYD'lar chetdan olib kelinadigan BYD'larga qaraganda arzon bo‘lishini aytgandi. Albatta, Alimov kelasi zamonda gapirgan, aniq muddatlarni aytmagan. Lekin shunisi aniqki, o‘rtadagi farq yo‘qolishi uchun yo import modellar anchaga qimmatlashishi, yoki mahalliy mahsulot narxi keskin arzonlashishi kerak. Amalda voqealar rivoji birinchi kutilma bo‘yicha davom etyapti.

Xususan, BYD Uzbekistan Factory zavodida yig‘ilayotgan Chazor va Song Plus Champion modellarining narxi xususiy tadbirkorlar Xitoydan olib kelayotgan xuddi shu modellar narxidan bir necha 10 mln so‘mga qimmatligicha qolmoqda. O‘tgan vaqt davomida oradagi farq qisqardi, lekin bu qisqarish faqat yangi to‘siqlar sababli import modellarning qimmatlashishi hisobiga bo‘lmoqda.

E’tiborga molik jihati, xususiy tadbirkorlar taklif qilayotgan avtomobil narxiga Xitoydan avtomobilni olib kelish, QQS, utilizatsiya, sertifikatlash va bojxona to‘lovlari ham kiritilgan. BYD'ga esa ishlab chiqarishni tashkil etgani uchun bojxona boji va utilizatsiya yig‘imi to‘lamasdan avtomobil import qilish imtiyozi berilgan. Natijada, 2024 yilning dastlabki 6 oyida BYD Uzbekistan Factory 274 mlrd so‘mlik bojxona imtiyozlaridan bahramand bo‘lgan. Qisqa qilib aytganda, mahalliy bozorda utilizatsiya va boshqa yig‘imlarni to‘lamasdan olib kelinayotgan elektromobillar bu kabi imtiyozlarsiz olib kelinayotgan elektromobillardan qimmat sotilyapti.

Xaridorga sog‘lom raqobat kerak

Raqobat – ishlab chiqaruvchilarda va butun iqtisodiy zanjirda samaradorlikni oshiradi, narxlarni pasaytiradi, iste’molchilarga ko‘proq tanlov imkoniyatini yaratadi. Xususiy importyorlar taklif qilgan raqobat hattoki mahalliy monopol kompaniya UzAuto Motors'ni ham o‘rtacha narx segmentidagi mashinalari uchun chegirma berishga majbur qildi. Kompaniya Onix va Tracker kabi modellarini bo‘lib to‘lashga ham taklif qilib chiqdi. Buni O‘zbekiston tarixida misli ko‘rilmagan voqea deyish mumkin.

KPMG Uzbekistan xalqaro audit kompaniyasi yaqinda e’lon qilgan hisobotida xorijiy avtomobillarni O‘zbekistonga olib kirishda dvigatel hajmiga qarab, bojxona to‘lovlarining umumiy miqdori ularning qiymatining 70 foizi va undan ko‘prog‘iga yetishi mumkinligini qayd etgan.

Kompaniya bozor rivojlanishidagi to‘siqlar qatoriga murakkab sertifikatlash talablari va yonilg‘i bilan bog‘liq muammolarni ham kiritgan. Va bu to‘siqlar qatori borgan sari kengayib borayotgani xavotirli.

Doston Ahrorov