May oyida O‘zbekistonning 6 hududidan nosvoylar yoki tamakisiz chekish mahsulotlaridan namuna olib, Yaponiyaning Kioto universiteti laboratoriyasida tekshirish uchun olib borilgan. Tadqiqot natijalari haqida olim Jasur Jo‘rayev Kun.uz muxbiriga gapirib berdi.
Jasur Jo‘rayev 5 yildan beri Yaponiyada o‘qib, jamoat sog‘ligini saqlash bo‘yicha ilmiy izlanish qilib keladi. U 2010 yil Toshkent tibbiyot akademiyasining tibbiy profilaktika yo‘nalishini va 2017-2019 yillarda Yaponiyaning Xirosima universiteti magistraturasida o‘qigan. 2023 yildan beri Sog‘liqni saqlash vazirligi qoshidagi Salomatlik va strategik rivojlanish instituti mutaxassislari bilan hamkorlikda ishlab kelyapti.
Jo‘rayev 2024 yilning may oyida Farg‘ona, Toshkent, Jizzax, Samarqand, Qashqadaryo viloyati va Toshkent shahridagi 25 dona (20-30 grammli) nosvoyni Kioto universiteti toksikologik laboratoriyasiga olib borgan. Nosvoylar inson va atrofga salbiy ta’sir qiluvchi 10 xil organik moddalar uchun tekshirilgan. Ulardan quyidagi turg‘un organik ifloslantiruvchi kimyoviy moddalar (pestitsidlar) topilgan: α-hexachlorocyclohexane, α-geksaxlorosiklogeksan, dieldrin, diyeldrin, toxphene-P26, toksafen- P26, endosulfan-2, endosulfan-2, hexachlorobenzene, geksaxlorobenzin.
“Bu moddalar nosvoyda qancha miqdorda bo‘lishi haqida hozircha me’yor belgilanmagan. Lekin tekshirganimizda o‘zbek nosvoyida sigaretlardagi zaharli moddalar bir necha barobar ko‘proq bo‘lib chiqdi. Tadqiqot tugasa, tavsiyaviy me’yor belgilab, SSV orqali ma’lum qilamiz”, – dedi u.
Ma’lumot uchun, turg‘un organik ifloslantiruvchilar va pestitsidlar salomatlik va sayyora ekotizimlariga tahdid soluvchi xavfli kimyoviy moddalar hisoblanadi. Ular o‘simlik zararkunandalari va kasalliklari, begona o‘tlar, shuningdek, yog‘och, paxta tolasi mahsulotlari, jun, teri zararkunandalari, uy hayvonlarining xavfli kasalliklar qo‘zg‘atuvchilariga qarshi kurashishda foydalaniladi. Bu organik moddalar yer va suvda uzoq vaqt saqlanib qoladi, atrof-muhitga keng tarqaladi, ular oziq-ovqat zanjiri orqali tirik organizmlarda to‘planadi va odamlar uchun ham, yovvoyi tabiat uchun ham zaharli hisoblanadi.
Jo‘rayevga ko‘ra, o‘zbek nosvoylarida Stokgolm konvensiyasida keltirilgan turg‘un organik ifloslantiruvchi moddalar aniqlangan. Konvensiya ro‘yxatidagi moddalar 3 toifaga bo‘lingan: A, B va C organik moddalardir. Turiga qarab ularni ishlab chiqarish va ishlatish chegaralangan yoki taqiqlangan.
Jo‘rayev nosvoy iste’mol qiluvchilar nega uni nisbatan zararsiz deb o‘ylashini quyidagicha izohladi. “Nos uy sharoitida zararsiz tayyorlanadi va sigaret bilan taqqoslaganda tutun yo‘q, nikotin o‘pkagacha yetib bormaydi, tuflab tashlayman, ichimga ketmaydi deb o‘ylashadi. Lekin har yili AQShda 1300 ga yaqin kishi tutunsiz tamaki sabab og‘iz saratoniga uchraydi”, – dedi u.
