Sea Breeze'ga ruxsat, çorasiz maktablar va yopiq budjet - hafta dayjesti
|15:00 / 10.08.202513 17914 min
Maktabni öqituvçilarga ta’mirlatgan direktor işdan haydaldi: ta’mir uçun bir tiyin ajratmagan hokim-çi, uni söraydigan yöqmi? Gaz uçun subsidiyalar budjetni öpiryapti: trillionlar qayerga ketayotgani nega oçiqlanmaydi? Çorvoqda kurort-şahar qurilişi tasdiqlandi: va’da qilingan jamoatçilik muhokamasi ham, ekologik ekspertiza ham bölgani yöq. Ortda qolgan hafta mavzulari – Kun.uz dayjestida.
Öqituvçini ta’mirçi ustaga aylantirayotgan kim?
Har avgustda şu bölar takror: Özbekiston böylab maktablarni ta’mirlaş yana öqituvçilar gardaniga tuşyapti. Andijon va Samarqand viloyatlarida közga taşlanib qolgan holatlar yana öşa eski muammo – hokimlarning maktablar ta’miriga pul ajratmasligi masalasini jamoatçilik e’tiboriga olib çiqdi.
Marhamat tumanidagi 42-maktabdan tarqalgan videoda yigirmadan ortiq öqituvçi tozalaş-ta’mirlaş işlari bilan bandligini köriş mumkin. Ularning ayrimlari mehnat ta’tilidan çaqirib olingan. Mehnat inspeksiyasining aniqlaşiça, maktab direktori öqituvçilarni majburan çaqirgan, kelmaganlarga dars soatlari kam berilişini aytgan. Buning uçun direktor işdan böşatilib, 41 mln söm jarimaga tortildi.
Samarqand şahridagi 24-maktabda esa, pedagoglar hayot uçun xavfli balandlikda ta’mirlaş işlarini bajarişga majbur böldi. “Holat örganilyapti” degan mazmundagi bayonotdan keyin 3 kun ötib ham, örganiş natijalari oçiqlangani yöq.
Tarmoqlarda juda köp tanqidlarga sabab bölgan bu holatlar – ötgan hafta tayinlangan yangi vazir E’zozxon Karimova uçun bu lavozimdagi ilk rezonansli vaziyatlar edi. U fursatdan foydalanib barça hokimlarga oçiq murojaat yöllaşi, ularni maktablar ta’miri böyiça zimmasidagi majburiyatlarni bajarişga çaqirişi, majburiy mehnatga yöl qöyilmasligi haqida şaxsan bayonot bilan çiqişi mumkin edi. Lekin yangi vazir köriniş bergani yöq, faqatgina uning matbuot xizmatidan rasmiy munosabatlar yangradi. Bu munosabatlarda muammoga tizimli yeçim zarurligi haqida heç narsa deyilmagan.
Mavzuga oid
Avvalgi yillarda pedagoglarni majburiy mehnatga jalb qilganlik uçun jazo kuçaytirilgani – tizimli yeçimning bir qismi, albatta. Lekin bu örinda juda muhim savol bor: nega hatto işidan ayriliş va 40 mln sömlik jarima ham maktab direktorlarini töxtatib qola olmayapti? Hokimiyat pul bermaganidan keyin, direktor nima qilişi kerak?
Bu borada oxirgi yillardagi vaziyat böyiça oçiq manbalarda ma’lumot yöq, lekin masalan 2020 yilda 22 ta tuman va şaharda hokimlar maktab ta’limi uçun bir tiyin ham ajratmagan. Şu paytgaça jamoatçilik birorta hokimga maktabga pul ajratmagani uçun çora körilganini eşitmagan. Aftidan, Marhamatdagi 42-maktab jamoasi ham saylanmagan hokimdan umid yöqligini tuşungan şekilli, birgalaşib 2023 va 2024 yillarda “Taşabbusli budjet”da ğolib çiqişni uddalaşgan va maktabni epaqaga keltirişgan. Ta’lim dargohining çirib ketgan holati aks etgan rasmlarga ortiqça izohning hojati ham yöq.
Hokimlar va maktablar haqida gap ketganda, oxirgi haftalarda tarmoqlarda aylangan ikkita misolni keltirib ötamiz. Daryo naşri bilan suhbatlaşgan bir maktab direktori bir neça yillar oldin Surxondaryoda bölgan tomoşani gapirib bergan. Uning aytişiça, viloyat rahbari maktab direktorlari bilan uçraşuv payti zalda terib qöyilgan böyoqlar va gulqoğozlarni körsatib, bu yil maktablarni ta’mirlaş uçun barça quriliş materiallarini hokimiyat berişini e’lon qilgan. Yiğilişdan keyin esa bu quriliş materiallari tadbirkorlarga tegişli ekani, ular maktablarga tarqatiş uçun emas, vaqtinçalik körgazma uçun olib kelib qöyilgani ma’lum bölgan.
Farğona viloyati Qöştepa tumanidagi voqeani esa “Xalq ta’limi Info” naşri direktori Uluğbek Pölatov sözlab beradi:
“Bir kuni hokimmi yoki uning örinbosarimi, maktabimizga keldi. Xuddi vazir kelgandek kutib olindi. U direktorimizga qarab, hamma narsani hal qilib yuboradigandek: “Nima kamçilik?” dedi. Maktab hojatxonasi judayam ayançli ahvolda edi, kirsangiz közingizdan yoş oqib ketadigan darajada edi. Hokim: “Böldi, hal qilamiz”, deb çiqib ketdi. 5 daqiqa ötar-ötmas, “RayONO” mudiri telefon qilyapti: “Hojatxonani tezda ta’mirlab, rasmga olib, menga taşlaysizlar”. Bilişimizça, hokim maktabdan çiqib, mudirga telefon qilgan: “Maktabingni hojatxonasi çatoq ekan, darrov ta’mirlab, menga hisobotini ber” degan. Mudir esa direktorga telefon qilgan. Direktor “qayerdan ham aytdim” deya, pul yiğişga majbur böldi”.
Davlat budjeti: 7 trillion qayerga ketdi?
Andijondagi maktablarga ta’mir uçun pul yöq, lekin dunyoning turli çekkalaridan artistlarni çaqirib, “Dunyo sadolari” degan festival ötkazişga har yili milliardlar topiladi. Mahalliy hokimliklarda pul borligi, bölganda ham yildan yilga köpayib borayotganini şu hafta Iqtisodiyot va moliya vazirligi e’lon qilgan yarim yillik budjet hisoboti ham tasdiqlaydi. Hisobotga köra, davlat budjeti xarajatlari 13 foizga oşgan bölsa, mahalliy budjetlar xarajatlari bundan ança köproq – 22 foizga oşgan. Vodiy viloyatlari va Surxondaryo – respublika budjetidan eng köp transfert olayotgan hududlar bölib qolmoqda.
Davlat budjeti xarajatlari tarkibida tabiiy gaz uçun subsidiyalar 25 foizga kamaygani e’tiborli. Lekin bunday kamayiş yil yakunida ham aks etişi katta savol ostida, çunki UzGasTrade 2025 yil uçun deb ajratilgan 7 trln sömlik subsidiyani 6 oydayoq olib bölgan. Hisobotda 7 raqamidan keyin faqat nollar turganiga qaraganda, kompaniyaga butun yil uçun möljallangan subsidiya allaqaçon tiyin-tiyinigaça tölab bölingan. Agar yilning ikkinçi yarmida bu kompaniyaga yana pul berilsa, bu budjet qonuniga zid böladi, lekin yil oxirida qonunni özgartirib qöyiş rasmiylar uçun muammo emas.
Tariflar sezilarli oşganiga qaramay, tabiiy gaz uçun subsidiya haligaça davlat budjetining top-beşta xarajatlari qatorida qolyapti. Eng katta beşta xarajatdan törttasi – oylik, nafaqa, pensiya va tibbiy suğurta – ijtimoiy ahamiyatga ega. Gaz uçun subsidiyani ham qöşganda, mana şu beşta xarajat jami 100 trln söm bölib, davlat budjeti çiqimlarining 58 foizini taşkil etadi. Lekin qolgan törttasidan farqli ravişda, gaz uçun subsidiyani ijtimoiy ahamiyatga ega deb hisoblaş juda bahsli. Çunki bu mablağlarning yakuniy benefitsiari kimligi – mavhum.
Gap şundaki, tabiiy gazni sotib oliş va sotişdagi farqni qoplaş uçun soliq tölovçilar hisobidan trillionlab mablağlar ajratilayotgan bölsa-da, bu pullar keyingi bosqiçlarda kimlarga va qanday qilib taqsimlanayotgani jamoatçilikka oçiqlanmaydi. Özbekiston gaz importini keskin oşirgan 2023 yildan beri UzGasTrade moliyaviy hisobotlarini oçiqlamay qöygan. Eslatib ötamiz, ötgan haftadagi dayjestimizda aytganimizdek, gaz uçun subsidiyalar, avval berilgan va’dalarga qaramay, 2028 yilda ham saqlanib qolişi kutilyapti.
Sea Breeze Uzbekistan: jamoatçilik muhokamasisiz çiqqan qaror
Çorvoqda “Sea Breeze Uzbekistan” nomli kurort-şahar qurilişi, hali jamoatçilik muhokamasi bölmay turib, uzil-kesil tasdiqlandi. Özbekiston hukumati ekologik ekspertiza natijalarini ham kutib ötirmay, 2 avgust kuni developer uçun keng vakolatlar va ayrim majburiyatlarni közda tutuvçi qarorni qabul qildi.
Qaror bilan, Çorvoq suv ombori atrofidagi 577 gektar yer maydoni “Sea Breeze Uzbekistan” qöşma korxonasiga, 5 mlrd dollarlik kurort majmuasini quriş uçun, auksion ötkazmasdan, 25 yilga ijaraga berildi. Bozor bahosiga köra ijara haqi 1,7 trln söm bölişi kerak edi, lekin bu qiymat 100 baravarga kamaytirilib, 17 mlrd söm deb belgilandi. Bozor bahosidan 100 baravarga kam ijara tölovini investor 5 yil davomida, bölib-bölib tölaydi. Hukumat bunday xotamtoylikni “investitsiyalarni rağbatlantiriş maqsadi” bilan izohladi.
Investor 577 gektar yerni master-reja asosida lotlarga bölib, boşqalarga ikkilamçi ijaraga beriş huquqini oldi. Boşqaça aytganda, Emin Agalarov özi quradigan binolarni kredit jalb qiliş yoki aholi va tadbirkorlarning uluş kiritiş asosida oldindan tölagan mablağlaridan taşqari, loyiha böyiça lotlarni sotiş orqali ham moliyalaştirişi mumkin. Bundan taşqari, unga quriliş va loyihalaş işlarini parallel ravişda olib boriş, kurort loyihasini mustaqil rejalaştiriş va tasdiqlaş vakolatlari ham berildi. Va albatta, “Sea Breeze Uzbekistan” soliq va boj imtiyozlariga ham ega böladi.
Davlat esa kurort majmuasida quriliş qiladigan kompaniyalardan har kvadrat metr quriliş uçun 50 dollardan infratuzilma tölovini undiradi. Bu jami 240 mln dollar bölişi, şu mablağlar hisobidan qişloq va örmon xöjaligidagi yöqotişlar örnini qoplab, ijtimoiy obektlarni quriş reja qilingan. Yöl, suv, kanalizatsiya, elektr, gaz va aloqa tarmoqlarini hamda Çorvoq ustidan köprik quriş uçun taşqi kreditlar oliş ham közda tutilgan. Investitsiyalar vazirligining bayonotiga köra, bu kreditlar tijoriy asosda olinadi va “davlat qarzining ortişi haqida gap bölişi mumkin emas”. Vazirlikning işontirişiça, “Sea Breeze Uzbekistan” loyihasiga davlat budjetidan bir tiyin ham sarflanmaydi, moliyaviy risklar esa tölaligiça investorning zimmasiga yuklangan.
Jamoatçilikni moliyaviy xatarlardan taşqari, ekologik risklar ham taşvişga solyapti. Qarorga asosan, investor ekologik talablarga rioya qilişi, çiqindi va oqova suvlarning Çorvoq suv ombori va Çirçiq daryosiga taşlanişiga yöl qöymasligi, oqova suvlarni Çirçiq şahridagi oqova suvlarni tozalaş inşootiga yönaltirişi kerak. Bu talablarga rioya qilmaslik loyihani töxtatişga va yerning olib qöyilişiga olib keladi.
Ekologik xavotirlar markazida daraxtlar masalasi ham turibdi. Hukumat qarori bilan, loyiha hududidagi daraxtlarni köçiriş yoki kesiş uçun yoppasiga ruxsat berib yuborildi. Ya’ni binolarni imkon qadar daraxtlarga moslab loyihalaştiriş talabi örniga, aksinça, qurilişga moslab hududni daraxtlardan tozalaşga izn berildi. Qarorga köra, 577 gektarlik hududda quruvçilar qimmatbaho daraxtlarni xohlagança köçirişi, kam qimmatli daraxtlarni esa jarima tölamasdan xohlagança kesişi mumkin, şarti – har bir kesilgan daraxt örniga 5-7 yillik 10 tup köçat ekilişi kerak.
Bu hafta yana nimalar röy berdi?
Özi tanlagan beşta yönalişning birortasiga ham kirolmagan abituriyentlarga qöşimça imkoniyat beriladi. Prezident huzurida 8 avgust kuni bölib ötgan yiğilişda ma’lum qilinişiça, beşala yönalişga ham kirolmagan abituriyentning töplagan balli boşqa oliygohdagi tölmagan yönalişga töğri kelsa, şu oliygoh rektori uni kontrakt asosida qabul qilişi mumkin böladi. Bu – davlat va xususiy oliygohlar örtasida raqobatni kuçaytiriş maqsadi bilan izohlandi. Endilikda barça oliygohlar taşkiliy va akademik mustaqil bölişi, rektor öz örinbosarlarini özi mustaqil tayinlaşi aytilmoqda. Şuningdek, bundan buyon davlat oliygohlari davlatdan qança pul olişi ular töplagan ballarga boğliq böladi. Ballarni hisoblaşda bitiruvçilarning bandligi, ilmiy salohiyat kabi mezonlar asos böladi. 85 balldan köp töplagan oliygohlar budjetdan köproq, 56 balldan kam töplaganlari esa kamroq pul oladi.
Yana bir yirik kompaniya yopiq tarzda xususiylaştirildi. Xalqaro bozorda ommaviy savdolarga çiqarilişi kerak bölgan Dehqonobod kaliy zavodi, prezident qaroriga zid ravişda, yopiq eşiklar ortida sotib yuborildi. Qançaga, qanday şartlar asosida sotilgani – noma’lum. Faqatgina xaridorning nomi ma’lum, bu – “Asian Chemical Group” MÇJ. Eslatib ötamiz, Dehqonobod kaliy zavodi – Özbekiston kimyo sanoatidagi eng yirik zavodlardan biri. Uni quriş davlatga 128 mln dollarga tuşgan, buning uçun Xitoydan qarz olingan edi.
Jazirama yoz tugay deganda, Içki işlar vazirligi tonirovka böyiça taklif bilan çiqdi. Muhokamaga qöyilgan qaror loyihasiga köra, 1 maydan 31 avgustgaça amal qiladigan 4 oylik tonirovka ruxsatnomasi joriy etilişi mumkin. Uning narxini BHMning 1 baravari, ya’ni 412 ming söm deb belgilab taklif etilyapti. Eslatib ötamiz, hozirda avtomobillarning orqa yon oynalarini qoraytiriş uçun ruxsatnoma şart emas, old yon oynalarning tusini özgartirmoqçi bölganlar 1 yil uçun 8 BHM, ya’ni 3,3 mln söm tölov qilişiga töğri keladi.
Özbekistonda uy hayvonlarini identifikatsiya qiliş boşlanadi. 6 avgust kuni imzolangan qonunga köra, qoramol, qöy, eçki va tuyalar tuğilganidan 14 kun ötib, otlar 4 oylik, it va muşuklar esa 3 oylik bölganidan keyin, uzoği 1 oy içida identifikatsiya qilinişi kerak. Identifikatsiya qiliş deganda, hayvonga maxsus kod tuşirilgan birka va mikroçiplarni biriktiriş tuşuniladi. Bu kod elektron tizimda hayvonning tuğilgan yoki olib kirilgan sanasi, jinsi, nasli, rangi, egasi, egasining yaşaş joyi kabi ma’lumotlarga boğlanadi. Identifikatsiya va registratsiya uçun hayvon egalaridan tölov olinişi mumkin, buning tartibi hukumat qarori bilan belgilanadi.
Qaşqadaryoning Kökdala tumanida yana gaz töldiriş şoxobçasi portladi. 5avgust kuni tumanning Oltindala mahallasidagi şoxobçada propanni avtosisternadan rezervuarga quyiş vaqtida portlaş röy berib, oqibatda rasmiy ma’lumotlarga köra avtosisterna haydovçisi yengil kuyiş jarohatini olgan. Eslatib ötamiz, bundan 20 kun oldin şu tumandagi boşqa bir gaz töldiriş şoxobçasida ham portlaş sodir bölib, 4 kişi halok bölgan, 15 kişi jarohatlangan edi.
Muallif – Komron Çegaboyev Doimiy boşlovçi – Bobur Akmalov
Surdotarjimon – E’zoza Ahmedova
Tasvirçi – Şohruz Abdurayimov
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Pauzasiz endoskopiya: muolaja xonasi eşigi ortida nimalar sodir böladi?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Pauzasiz endoskopiya: muolaja xonasi eşigi ortida nimalar sodir böladi?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi