AQShning Viskonsin universiteti professori Frensis Xalzen fizika boʻyicha 2026-yilgi Nobel mukofotiga sazovor boʻldi. Bu haqda 6-oktabr kuni Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi maʼlum qildi.
Xalzen “IceCube neytrino observatoriyasiga qoʻshgan hal qiluvchi hissasi va astrofizik kelib chiqishga ega yuqori energiyali neytrinolarni kashf etgani uchun” mukofotlangan.
Belgiyalik-amerikalik Frensis Xalzen 1970-yillardan beri AQShning Viskonsin shtatidagi Medison universitetida faoliyat yuritadi. U Janubiy qutb muzliklaridan neytrinolarni aniqlash uchun ulkan detektor sifatida foydalanish gʻoyasini ilk bor 1988-yilda ilgari surgan.
Neytrino nima?
Neytrino – elektr zaryadiga ega boʻlmagan va modda bilan juda kam taʼsirlashadigan elementar zarra. Shu sababli trillionlab neytrinolar Yer orqali deyarli sezilmasdan oʻtib ketadi. Biroq juda yuqori energiyali neytrinolarning ayrimlari koinotdagi eng kuchli jarayonlar – masalan, ulkan portlashlar va boshqa ekstremal kosmik hodisalar natijasida hosil boʻladi.
Xalzen Janubiy qutbdagi tiniq muz qatlami neytrinolarni aniqlash uchun qulay muhit ekanini anglagan. Neytrino muzdagi atom yadrosi bilan toʻqnashganda juda qisqa yorugʻlik chaqnashini hosil qiladi. Muzga oʻrnatilgan minglab sezgir datchiklar ana shu yorugʻlikni qayd etadi.
Shu gʻoya asosida Janubiy qutbda IceCube neytrino observatoriyasi barpo etildi. U taxminan bir kub kilometr hajmdagi muz qatlamiga joylashtirilgan yorugʻlik datchiklaridan iborat boʻlib, koinotning uzoq hududlaridan kelayotgan yuqori energiyali neytrinolarni qayd etish imkonini beradi.
Neytrinolar boshqa koʻplab zarralardan farqli ravishda oʻz yoʻnalishini deyarli oʻzgartirmagan holda va energiyasini yoʻqotmasdan koinot boʻylab harakatlana oladi. Shu bois ular orqali olimlar koinotdagi eng kuchli va ekstremal jarayonlar haqida boshqa usullar bilan olib boʻlmaydigan maʼlumotlarni olishi mumkin.
Nobel qoʻmitasiga koʻra, IceCube orqali olingan maʼlumotlar yuqori energiyali neytrinolar qaysi kosmik muhitda hosil boʻlishini oʻrganishga, shuningdek, ilgari nomaʼlum boʻlgan kosmik hodisalarni aniqlashga yordam berishi mumkin. Xalzenning ishlari natijasida neytrino astronomiyasi deb ataladigan yangi yoʻnalish rivojlandi.
