Rossiya Konstitutsiyaviy Sudi: propiska tizimi konstitutsiyaga zid
|19:12 / 18.12.201842 12217 min
Oxirgi 1 oy içida propiska mavzusi har galgidan ham keng muhokama qilina boşlandi. Köpçilik şu böyiça öz fikrini bildirmoqda, kimdir propiskaga qarşi, kimdir esa uni yoqlab çiqyapti.
Mavzuni örganar ekanman, eng avvalo xorijiy davlatlarning amaliyotini körib çiqdim. Xöş, qolgan davlatlarda, ayniqsa sobiq sovet ittifoqi davlatlarida propiska tizimi qay körinişda tartibga solingan? Tabiiyki, meni dastlab Rossiya Federatsiyasidagi amaliyot köproq qiziqtirdi. Örganiş jarayonida RF Konstitutsiyaviy Sudi tomonidan çiqarilgan bir neçta qarorni uçratdim va ular haqida maqola yozişni ma'qul topdim. Bugungi maqolamizda şu haqida söz yuritiladi.
Barçasi nimadan boşlangan?
Aslida propiska tizimi ildizi ötgan asr boşlariga borib taqaladi. Sovetlar davrida uzoq yillar umrini ötagan propiska tizimiga barham beriş haqida ilk marta SSSR Konstitutsiyaviy nazorat qömitasining 1990 yil 26 oktyabrdagi xulosasi çiqariladi. Unda propiskaga oid ayrim qoidalar konstitutsiyaga zid deya baholandi va bekor qiliş haqida xulosaga kelinadi.
Ammo uşbu Xulosa talablari yetarli darajada bajarilmagaç, SSSR Konstitutsiyaviy nazorat qömitasi 1991 yil 11 oktabr kuni öz taşabbusi bilan mazkur masalani yana bir bor qayta körib çiqdi. Qömita parçalaniş arafasida turgan ittifoq tarixidagi eng dadil qarorlardan birini qabul qildi va propiska tizimini SSSR Konstitutsiyasiga zid, degan xulosaga keladi. Xususan, xulosada şunday deyiladi: «Ruxsat beriş mazmunidagi propiska tizimi fuqarolarning harakatlaniş erkinligini asossiz ravişda çeklaydi.
Işga joylaşiş propiskaning borligi bilan belgilanadi. Propiskasiz xodimlarni işga olganlik uçun mansabdor şaxslarga javobgarlik belgilangan. Moskva şahrida boşqa hududlardan kelgan fuqarolarni işga qabul qilişga töğridan-töğri taqiq mavjud. Bu kabi qoidalar SSSR Konstitutsiyasining 40-moddasi va Inson huquqlari va erkinliklari Deklaratsiyasining 23-moddasiga zid.
Mavzuga oid
Propiska tizimi SSSR Konstitutsiyasida mustahkamlab qöyilgan mulkdor böliş huquqini inkor qiladi. Uy-joyi va kvartirasi, dala hovlisi, garajini sotiş, hadya qiliş, ularni ijaraga beriş yoki ularga oid boşqa bitimlarni tuzişda oluvçi tomon ham öşa hududning propiskasiga ega bölişi talab etiladi. Uy-joy bozoriga qöyilgan bunday asossiz tösiqlar öz navbatida erkin tadbirkorlik, pul, tovar va xizmatlarning erkin harakatlanişiga ham tösiq bölmoqda.
Şunga köra, SSSR Konstitutsiyaviy nazorat qömitasi quyidagi xulosa keldi:
1. Fuqarolarning yaşaşi, iş va öqişga joylaşişi, uy-joy, kvartira, dala hovli, garajlar uçun mulk huquqining vujudga kelişi uçun ma'muriy organlardan ruxsat olişi, şuningdek, uşbu majburiyatlarni buzgani uçun javobgarlik belgilanişiga oid Propiska haqidagi yöriqnoma hamda SSSR Hukumatining propiskaga oid boşqa qarorlari SSSR Konstitutsiyasi, Inson huquqlari va erkinliklari Deklaratsiyasi hamda inson huquqlariga oid xalqaro aktlarga muvofiq emas».
Yangi Rossiyadagi holat
1993 yil 25 iyun kuni Rossiya Federatsiyasining «Rossiya Federatsiyasi fuqarolarining Rossiya Federatsiyasi hududida harakatlaniş, yaşaş va turar joyini tanlaş erkinligi töğrisida»gi qonuni qabul qilinadi. Uşbu qonunda fuqarolarning harakatlaniş erkinligi kafolatlangan bölib, sovetlar davridagi propiska örniga xabardor qiliş xarakteridagi qayd etiş tizimi joriy qilinadi. Biroq 1995 yil 17 iyul kungi hukumat qarori bilan tasdiqlangan fuqarolarni turgan joyi böyiça qayd etiş qoidalarida yuqoridagi qonundan farqli ölaroq fuqarolarni qayd etişni rad qiluvçi önlab asoslar keltiriladi. Hukumatning uşbu qarori natijasida joylarda vaziyat murakkablaşadi, xalq noroziligi yuzaga kela boşlaydi.
Şunday kunlarning birida Rossiya Federatsiyasi Konstitutsiyaviy Sudi uşbu mojaroga boş suqadi va hukumatning konstitutsiyaga zid qarorlariga qarşi ayovsiz «jang» boşlaydi.
Konstitutsiyaviy sudning ketma-ket «zarbalari»
1995 yil
Dastlab, RF Konstitutsiyaviy Sudi 1995 yil 24 aprel kuni Astraxan viloyatida yaşovçi fuqaro Lidiya Sitalovaning propiskaga oid murojaatini körib çiqadi. Uşbu fuqaro 5 yil davomida fuqarolik nikohida bölgan turmuş örtoği V.Kaderkinning uyida yaşagan bölsada, lekin propiskasi boşqa manzilda bölgan. Keyinçalik u uşbu uyga röyxatga turiş uçun ariza beradi, ammo tegişli organlar Uy-joy kodeksining 54-moddasini asos sifatida keltirib, arizani rad qiladi. Özining konstitutsiyaviy huquqlari buzilgan deb hisoblagan L.Sitalova Konstitutsiyaviy Sudga şikoyat qiladi. Natijada Konstitutsiyaviy sud Uy-joy kodeksining 54-moddasidagi tegişli bandni RF Konstitutsiyasida kafolatlangan harakatlaniş erkinligiga zid deya topadi va bekor qiladi. Qarorni bu yerdan öqişingiz mumkin.
1996 yil
Oradan 1 yil ötib, bir guruh fuqarolarning huquqlarini himoya qiliş maqsadida Komi Respublikasi rahbari Yuriy Spiridonov RF Konstitutsiyaviy Sudiga murojaat qilib, Moskva va Moskva viloyati, Stavropol ölkasi, Voronej viloyati va Voronej şahrining qator normativ hujjatlarini bekor qilişni söraydi. Gap şundaki, mazkur hududlar mahalliy qonunlar bilan propiska uçun turliça şartlar belgilab olişgan edi. Masalan, Moskva viloyatida doimiy yaşaş huquqini qölga kiritiş evaziga 3 kişidan köp bölmagan oila uçun şahar budjetiga 9 mln rubl (öşa paytda taxminan 2 ming AQŞ dollari) tölaş kerakligi belgilangan bölsa, Moskva şahrida bu miqdor ança baland – eng kam iş haqining 500 baravari (öşa paytda taxminan 7 ming AQŞ dollari) miqdorida «propiska boji» belgilangandi, şuningdek fuqarolar uy sotib olişi ham kerak bölgan.
Stavrapol ölkasida ham doimiy yaşaş huquqini qölga kiritiş uçun maxsus yiğim belgilangan, şuningdek, yillik kvota ham bölgan. Ya'ni yiliga mahalliy aholining 0,5 foizidan ortiğiga doimiy propiska berilmagan.
1996 yil 4 aprel kuni RF Konstitutsiyaviy Sudi yuqoridagi barça hujjatlarni Konstitutsiyaga zid deb topadi va bekor qiliş haqida qaror qabul qiladi. Qarorni bu yerdan öqişingiz mumkin.
1997 yil
1996 yil 4 apreldagi Konstitutsiyaviy Sud qarorini barça hududlar ham ijro etişga şoşilmagan. Masalan, Moskva viloyati dumasi 1996 yil 5 iyul kuni yangi qonun qabul qiladi. Unga köra, Moskva viloyati hududida doimiy yaşaş huquqini qölga kiritiş uçun budjetga eng kam iş haqining 300 baravarigaça bölgan miqdorda majburiy yiğim belgilanadi. Moddiy ahvoli tufayli uşbu tölovni amalga oşirişga imkoniyati bölmagan bir guruh fuqarolar özlarining konstitutsiyaviy huquqlarini himoya qilişni sörab, murojaat qiladi. RF Konstitutsiyaviy Sudi 1997 yil 2 iyuldagi qarori bilan Moskva viloyati dumasining uşbu qonunini ham RF Konstitutsiyasida belgilab qöyilgan fuqarolarning erkin köçib yuriş kafolatiga zid, deb topadi va bekor qiladi. Qarorni bu yerdan öqişingiz mumkin.
1998 yil
1998 yilning boşida RF Konstitutsiyaviy Sudi propiska masalasiga oid yana bir qaror qabul qiladi. Bu safar «Rossiya Federatsiyasidan çiqiş va Rossiya Federatsiyasiga keliş töğrisida»gi qonun nişonga olinadi. Gap şundaki, Rossiya fuqarosi A.Avanov 1996 yilda xorijga çiqiş pasportini (zagranpasport) oliş uçun Moskva şahri içki işlar boş boşqarmasiga ariza beradi. Lekin uning doimiy propiskasi Tbilisi (Gruziya) şahridaligi, Moskva şahrida turar joyi böyiça röyxatga olinmaganini rökaç qilib, unga zagranpasport berişni rad etişadi. Fuqaro Moskva IIBB tomonidan çiqarilgan uşbu qaror ustidan mahalliy sudga şikoyat bilan da'vo kiritadi, lekin sudda ham yutqazadi. Şundan keyin özining konstitutsiyaviy huquqlari buzilganidan norozi bölgan A.Avanov Konstitutsiyaviy Sudga murojaat qiladi. U öz şikoyatida fuqarolarga zagranpasport oliş uçun albatta qayerdadir turar joyi böyiça röyxatdan ötişni talab qiliş çeklovçi qoida bölib, fuqarolar orasida diskriminatsiya keltirib çiqarişi va Rossiya hududidan erkin çiqib ketiş huquqini amalga oşirişga tösqinlik qilişini bildiradi. Konstitutsiyaviy Sud fuqaroning uşbu murojaatini körib çiqib, «Rossiya Federatsiyasidan çiqiş va Rossiya Federatsiyasiga keliş töğrisida»gi qonunning zagranpasport beriş uçun propiska talab qilinişi haqidagi qismini konstitutsiyaga zid deb topadi va uni bekor qiladi. Qarorni bu yerdan öqişingiz mumkin.
Yakuniy zarba
1998 yil 2 fevral kuni RF Konstitutsiyaviy Sudi propiskaga oid muhim qarorlardan birini qabul qildi. Mazmunan propiska institutini butunlay bekor qiluvçi uşbu qarorda Hukumatga faqatgina xabardor qiliş mazmunidagi qayd etiş tizimini joriy qilişga ruxsat beriladi. Lekin bu tizim fuqarolarni heç qanday huquqdan mahrum qilmasligi, ularga biror majburiyat yuklamasligi va eng asosiysi biror joyda yaşaş uçun uy egasidan boşqa heç kimdan (na biror taşkilotdan, na biror şaxsdan) ruxsat olişga majbur emasligi qayd etiladi. Keling, muhimligini hisobga olib, uşbu qarorni batafsilroq körib çiqamiz.
Kim murojaat qilgan?
Nijniy Novgorod viloyati gubernatori hukumatning 1995 yil 17 iyuldagi qarori bilan tasdiqlangan «Rossiya Federatsiyasi fuqarolarini Rossiya Federatsiyasi hududida yaşaş va turar joyi böyiça qayd etiş qoidalari»ning 10, 11 va 21-bandlari fuqarolarning konstitutsion huquqlarini buzmoqda, deya RF Konstitutsiyaviy Sudiga murojaat qiladi.
Sud majlisida kimlar qatnaşgan?
Sud majlisida tomonlar sifatida sörov yuborgan Nijniy Novgorod viloyati gubernatorining vakili hamda körib çiqilayotgan hujjatni tasdiqlagan Rossiya Federatsiyasi hukumati vakili iştirok etgan. Şuningdek, mutaxassis sifatida Rossiya Federatsiyasi Boş prokuraturasi, Oliy Sudi, Içki işlar va Adliya vazirliklari hamda Federatsiya Kengaşidan vakillar ham qatnaşgan.
Şikoyat mazmuni nimada?
Nijniy Novgorod viloyati gubernatori fikriça, hukumat qaroridagi qoidalar fuqarolarni qayd etiş (vaqtinça propiska) muddatlarini çegaralaşi hamda qayd etişni rad qiliş imkoniyati közda tutilgani sababli, mazmunan bu ruxsat beriş xarakteridagi hujjat hisoblanadi, ya'ni propiska institutini saqlab qolmoqda.
Şuningdek, gubernator körib çiqilayotgan huquqiy normalar RF Konstitutsiyasining 27-moddasi (1-qism) bilan kafolatlangan fuqarolarning erkin harakatlaniş, yaşaş va turar joyini erkin tanlaş huquqlarini çegaralaşini ham ta'kidlaydi.
Sud qanday töxtamga keladi?
Konstitutsiyaviy Sud uşbu işni körib çiqib quyidagi muhim xulosalarni belgilaydi:
1) Avvalo fuqarolarni turgan joyi böyiça qayd etiş instituti qonuniyligi qayd etildi. RF fuqarosi maxsus organlarni özining yaşaş joyi haqida belgilangan tartibda xabardor qilişi, nafaqat uning huquqi, balki majburiyati ham ekanligini ta'kidlandi. 2) Şu bilan birga, fuqaro qayd etilgani yoki qayd etilmagani fakti fuqaro uçun qandaydir huquqlar bermaydi, majburiyatlar ham yuklamaydi hamda qonun hujjatlari bilan belgilangan huquq va erkinliklarini çegaralaş uçun asos ham bölmaydi. 3) Tegişli organlarga faqat fuqarolarning yaşaş uçun erkin tanlagan joyini qayd etiş vakolati berilgan. Aynan şuning uçun qayd etiş tizimi ruxsat beriş xarakteriga ega bölolmaydi hamda fuqarolarning konstitutsiyaviy huquqini çeklaşga olib kelmasligi kerak. Qayd etiş tizimi faqat xabardor qiliş xarakteriga ega bölişi kerak; 4) Fuqarolarning mamlakat hududida erkin harakatlaniş, yaşaş va turar joyini erkin tanlaş huquqi mutlaq emas, RF Konstitutsiyasining 55-moddasiga (3-qism) muvofiq mazkur huquq konstitutsion tuzum asoslarini, özga şaxslarning axloqi, soğliği, huquqlari va boşqa qonuniy manfaatlarini himoyalaş, mamlakatni mudofaa qiliş va davlat xavfsizligini ta'minlaş maqsadlarida çeklanişi mumkin.
Federal Qonunga köra, mazkur huquq muayyan rejim örnatilgan hududlarda: çegara oldi hududlarida, yopiq harbiy şaharçalar va boşqa şu kabi ma'muriy-hududiy tuzilmalarda, ekologik falokat hududida, favqulodda yoki harbiy holat joriy etilgan hududlarda, şuningdek, infeksion va boşqa ommaviy noinfeksion kasalliklar tarqalişi xavfi mavjud bölgan holatlarda aholi yaşaşi va xöjalik faoliyatini yuritişi uçun alohida şartlar va rejimlar joriy qilingan ba'zi bir hududlar va aholi yaşaş maskanlarida çeklanişi mumkin. 5) Fuqarolarning erkin harakatlaniş huquqini çeklaş uçun asos böluvçi sabablar Qonunda aniq sanab ötilgan, faqat va faqat uşbu sabablargina muayyan hududlarda ruxsat beruvçi xarakterga ega bölgan qayd etiş tizimini joriy etiş uçun asos bölişi mumkin. 6) Qonunda körsatilmagan sabablar asosida ruxsat beruvçi xarakterdagi qayd etiş tizimini joriy etiş RF Konstitutsiyasi talablarini buziş hisoblanadi. Hukumat öz qarorlari bilan uşbu sabablar röyxatini kengaytirişga haqli emas, bu taqiqlanadi. 7) Turar joyi böyiça qayd etiş uçun vakolatli organga fuqaro şaxsini tasdiqlovçi hujjatni, şuningdek fuqaroni turar joyga qöyiş uçun asos böladigan hujjatni (order, şartnoma, fuqaroga turar joyni taqdim etuvçi uy-joy mulkdorining arizasi yoki boşqa şu mazmundagi hujjat) taqdim etişi lozim. Uşbu hujjatlarni taqdim etiş majburiyati konstitutsiyaviy huquqlar buzilişi emas, balki bir vaqtning özida öşa turar joyda yaşayotgan özga şaxslarning (mulkdorning) huquq va erkinliklarini himoya qiliş vositasi sifatida namoyon böladi. Çunki harakatlaniş erkinligi özgalar huquqini buzmasligi kerak. 8) Yuqorida körsatilgan hujjatlar taqdim etilişi vakolatli organda fuqaroni qayd etiş huquqini emas, balki majburiyatini keltirib çiqaradi. Vakolatli organ qöşimça hujjatlarni talab qilişga yoki qayd etişni rad qilişga haqli emas. 9) Qonunda RF hukumati zimmasiga RF hududida fuqarolarning yaşaş va turar joyi böyiça qayd etiş tartibini tasdiqlaş vazifasi yuklangan bölsa-da, lekin qayd etişga ruxsat bermaslik tartibini örnatiş huquqi berilmagan. Bundan kelib çiqadiki, RF hukumati tartibni tasdiqlaşda RF Konstitutsiyasi va federal qonunlar bilan öziga berilgan vakolatlar doirasidan çiqib ketgan. 10) Amaldagi tartibga asosan fuqarolar turar joylarda 6 oydan köp bölmagan muddatga qayd etilişadi, faqat alohida holatlarda bu muddat uzaytirilişi mumkin. Bu bilan fuqaro özi tanlagan turar joyda qança yaşaşini öz erk-xohişi bilan belgilay olmayapti, balki tegişli organ xohiş-irodasiga boğliq bölib qolmoqda. 11) Ma'lum muddatdan keyin turar joyni tark etişi qat'iy belgilab berilişi fuqarolarning özaro uy-joy va boşqa şu kabi huquqiy munosabatlariga ijroiya hokimiyati organlarining noqonuniy aralaşişi sifatida baholanadi. Bu esa fuqarolarning öz yaşaş joyini erkin tanlaşdek konstitutsion huquqini çeklaydi. 12) Fuqaro u yoki bu joyda böliş muddatini özi mustaqil belgilaşi lozim. Bu muddat hukumat tomonidan belgilanişi, ya'ni çeklanaşi mumkin emas. Çunki bu yaşaş joyini tanlaşda fuqaro huquqlari çeklanganini anglatadi.
Yakunda qanday qaror qabul qilindi?
RF Konstitutsiyaviy Sudi yuqoridagi barça holatlarni inobatga olib, hukumat qarori bilan tasdiqlangan qoidalarning 10, 11 va 21-bandlarini RF Konstitutsiyasining 27-moddasi (1-qism) va 55-moddasiga (3-qism) zid, deya baholagan.
Yaşaş va turar joyi böyiça qayd etişni rad qiliş asoslari hamda qayd etişning 6 oylik muddatini belgilaş tartibi RF Konstitutsiyasiga mos emasligi sababli bekor qilingan. RF Konstitutsiyaviy sudining qarori oxirida uşbu qaror yakuniy qarorligi, uning ustidan şikoyat kiritilişi mumkin emasligi va e'lon qilinişi bilan darhol kuçga kirişi belgilab qöyilgan.
Keyinçalik hukumat qarorlariga tegişli özgarişlar kiritildi. Bugungi kunda Rossiyada turgan joyi böyiça röyxatdan ötişning çeklangan muddati yöq, şuningdek vakolatli organlar röyxatdan ötişni rad qilişga haqli emas.
Şuningdek, 2004 yildagi özgarişlarga binoan, röyxatdan ötmasdan yaşaş muddati 10 kundan 90 kungaça uzaytirildi. Ya'ni boşqa hududga 90 kundan köp bölmagan muddatga kelgan fuqarolar heç qanday röyxatdan ötişi, heç kimga heç qanday hujjat topşirişi şart emas.
Xulosa örnida
Mana, körib turganingizdek, Rossiya Federatsiyada propiska bilan boğliq mojarolar bundan 25 yil oldin boşlangan bölib, uşbu tizimning konstitutsiyaviy huquqlarga daxl qiluvçi qoidalariga qarşi fuqarolar, keng jamoatçilik va hattoki viloyat gubernatorlariyu federal hudud rahbarlari ham kuraş olib borgan. Kuraşlarning barçasi qonunda belgilab qöyilgan doirada (köçalarda tös-töpolon yoki janjallar bilan emas) olib borilgan. Ya'ni, fuqarolarning ohu-zorini eşitib, ularning da'volarini qanoatlantirib, hukumatning noqonuniy qarorlariga qarşi çiqqan taşkilot – Rossiya Federatsiyasining Konstitutsiyaviy Sudi bölgan.
P.S.: şunçaki soliştiriş uçun aytiş mumkinki, RF Konstitutsiyaviy Sudi 1995 yildan buyon jami 557ta qaror qabul qilgan. Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi esa xuddi şu muddat içida atigi 32ta qaror çiqargan xolos.
