Туркия 9 октябрь куни Сурия шимолидаги курдларга қарши қуруқликдаги ҳарбий кампания бошлади. Туркия президенти Ражаб Тоййиб Эрдўғаннинг сўзларига кўра, «Тинчлик булоғи» деб номланган бу ҳарбий амалиётдан мақсад - Туркия чегаралари яқинида террорчилар учун йўлак қолдирмаслик ва минтақага тинчлик олиб келиш ҳисобланади.
Турк ҳарбийлари Суриянинг Туркия билан чегарадош шимолий қисмида ИШИД террорчилари ва курдларнинг Ўз-ўзини мудофаа қилиш бўлинмалари (YPG) жангчиларидан холи, давомийлиги салкам 500 километр ва Сурия ичкарисига тахминан 30 километр кириб борган хавфсизлик ҳудудини барпо этиб, бу ҳудудга айни вақтда Туркияда яшаётган 2 миллиондан ортиқ суриялик қочқинларни жойлаштиришни режалаштирган.
Туркия Сурия шимолидаги курдларни ўз миллий хавфсизлигига таҳдид сифатида кўради. Туркия ҳукумати Суриядаги курдларни ўн йиллардан буён Туркия ҳудудида ҳукуматга қарши кураш олиб бораётган Курдистон ишчилар партиясига бўйсунувчи террорчилар сифатида билади. Сурия курдлари эса бу айбловни рад этишган.
Сурия шимолидаги курдлар ИШИД билан жангларда асирга олинган минглаб собиқ жангарилар ва уларнинг оилалари сақланадиган лагерларни назорат қилади. Туркиянинг ҳужуми эса бу асирларнинг қочиб кетишига ва яна бир жиддий хавф пайдо бўлишига олиб келиши мумкин.
Одамлар чегара ҳудудларидан қочмоқда
Чегарадаги аҳоли ўз уйларини тарк этмоқда
GETTY IMAGES
8 октябрь куни кечқурун қуруқликдаги қўшинлар Туркиядан Сурия томон йўлга чиқди — улар босқинни уч йўналиш бўйлаб бошлаган; чегара ҳудудларда турк ҳарбийлари ва курдлар ўртасида тўқнашувлар юз берган.
Курдлар турк ҳарбийларига жиддий қаршилик кўрсатишларини маълум қилган
Мазкур амалиётга авиация, артиллерия ва қуруқликдаги бўлинмалар жалб қилинган. Юриш курдлар назорати остидаги тўртта шаҳар — Рас-ал-Айн, Телл-ал-Абяд, Ал-Қамишли ва Айн-Иссанинг бомбардимон қилиниши билан бошланди; ушбу шаҳарларда истиқомат қилувчи минглаб аҳоли уй-жойини ташлаб, қочишга мажбур бўлди. Ҳуқуқни ҳимоя қилиш ташкилотлари маълумотларига кўра, турк авиацияси зарбалари оқибатида курд кўнгилли жангчиларидан ташқари тинч аҳоли вакиллари ҳам ҳалок бўлишди.
Халқаро қизил хоч қўмитаси ва Халқаро қутқарув қўмитаси бу амалиёт қочқинлар учун лагерларда яшаётган ўн минглаб одамларнинг тақдирига таъсир қилишидан хавотир билдирган. Раққа, Дайр-аз-Зор ва ал-Ҳасаки ҳудудларидаги лагерларда юз мингдан ортиқ қочқин жойлаштирилган.
Reuters хабарига кўра, айни вақтда Рас-ал-Айн шаҳрини минглаб кишилар тарк этишни бошлаган. Сурия мухолифатига тегишли Rojava Network манбаси маълум қилишича, тўқнашувлар 200 минг киши яшайдиган Ал-Қамишли шаҳри атрофида ҳам бўлиб ўтмоқда.
Трамп: бу операция - ёмон ғоя
Авваллари бу ҳудудларда америкаликларнинг кичик ҳарбий бўлинмалари жойлашганди. Курдлар ИШИДга қарши уруш вақтида коалиция кучлари ва Сурия мухолифатига ёрдам кўрсатганди.
Аммо турклар ҳужуми арафасида АҚШ президенти Дональд Трамп америкалик ҳарбийларни бу ҳудуддан олиб чиқишга кўрсатма берди - бу эса туркларнинг курдларга қарши ҳарбий амалиёт бошлаши учун «яшил чироқ» вазифасини ўтади.
«Сурия демократик иттифоқи» (SDF) коалициясига бирлашган курдлар бу қарорни танқидий қабул қилишди ва буни «орқадан зарба бериш» дея баҳолашди.
9 октябрь куни эса АҚШ президенти Дональд Трамп Вашингтон «ушбу ҳужумни оқламаслигини ва Туркияга ушбу операция — ёмон операция эканини тушунтиргани»ни маълум қилди, шунингдек, агар курдларнинг оммавий ўлдирилиши ҳолатлари қайд этилса, Анқарага нисбатан жиддий санкциялар жорий этилиши мумкинлигидан огоҳлантирди.
Бу вақтда АҚШ давлат котиби Майк Помпео маълум қилдики, расмий Вашингтон Анқарага Сурия шимолида ҳарбий амалиёт бошлаш учун розилик бермаган.
Шу билан биргаликда, Помпео АҚШ президентининг Сурия шимолидаги америкалик ҳарбийларни олиб чиқиш бўйича қарорини маъқуллаган. Америкаликлар президентининг бу қарори мамлакат ичкарисида ҳам, бошқа давлатларда ҳам танқидга учради.
Ҳарбий ҳаракатлар театридаги вазият
Сурия билан чегара томон ҳаракатланаётган туркия ҳарбийлари
GETTY IMAGES
Курд айирмачилари АҚШнинг ИШИДга қарши уруш вақтидаги муҳим иттифоқчиси эди. Ҳозирда курдлар ИШИД билан жангларда асир олинган собиқ жангарилар ва уларнинг оила аъзолари сақланаётган лагерларни назорат қилмоқда. Сўнгги хабарларга кўра, курдлар Туркия ҳужум бошлагани муносабати билан бундан кейин ИШИДга қарши курашмаслигини маълум қилди. Айни вақтда курдлар бундан буён собиқ жангарилар сақланаётган қамоқхоналарни қўриқлашда давом этадими ёки йўқми, буниси номаълум.
Курдлар раҳбарияти умуммиллий сафарбарлик эълон қилган, қурол кўтаришга қодир барча қаршилик кўрсатиш учун Туркия билан чегаралар томон йўлланмоқда. Улар АҚШ бошчилигидаги коалициядан уларнинг ҳудудини парвозлардан холи ҳудуд деб эълон қилишни сўрашмоқда.
Айрим кузатувчилар курдларнинг чекиниши оқибатида минтақада ИШИД яна куч тўплаб уйғониши мумкинлигидан ташвиш билдиришмоқда.
АҚШ Қуролли кучлари вакиллари маълумотига кўра, ҳозирда уларнинг қўлида ИШИДнинг икки таниқли жангариси бор. Британия фуқаролари бўлган Ал Шафи Алшайх ва Александа Коти «Битлз» номли британ ячейкаси аъзолари бўлиб, улар 30 нафарга яқин ғарблик асирларни қийнашган ва ўлдиришган. Яқин вақтларгача улар курдларнинг қамоқхоналарида сақланган эди.
Эндиликда курдлар бор эътиборларини Туркия қўшинларига қарши курашишга қаратса, бундай асирлар қамоқхонадан қочиб кетиш имкониятига эга бўлишлари мумкин. Бу жангарилар Сурияда қуролли ҳаракатларни тиклаши ёки Европага йўл олиб, террорчилик ҳаракатларни содир этиш хавфи юзага келган.
Daily Mail нашри минтақага яна глобал можаро қайтиши мумкинлигидан огоҳлантириб, Туркиянинг бу ҳаракатини «олов билан ўйнашиш»га қиёслади.
«Турли мамлакатлар ўз манфаатларини ҳимоя қилишга киришиши, буларнинг барчаси бутун минтақани беқарорлаштириши ва олов назоратдан чиқиб кетиши мумкин. АҚШ президенти Сурия, Туркия ва курдлар масаласида ўз нуқтаи назарини яна ўзгартирди, лекин энди урушни тўхтатиб қолиш имконсиз бўлиб қолмоқда», дея қайд этади нашр.
Халқаро реакция
Европа комиссиясидагилар Туркияни тийилишга ва амалиётни тўхтатишга чақирди.
«Мен Туркия Сурия билан чегара ҳудуди хавфсизлигидан қайғуришини тушунаман. Аммо мен Туркияни ва амалиётнинг бошқа иштирокчиларини тийилишга ва бошланиб кетган амалиётни тўхтатишга чақираман. Бу ҳарбий ҳаракатлар яхши оқибат келтирмайди, биз турк дўстларимизнинг эътиборини шунга қаратишимиз керак», деди Европа парламентида чиқиш қилган Еврокомиссия раҳбари Жан-Клод-Юнкер.
«Туркия хавфсизлик ҳудудини ташкил этиб, бунинг учун Европа Иттифоқи пул тўлашидан умид қилмасин. Сурия инқирозини фақат сиёсий йўл билан ҳал этиш мумкин», дея қўшимча қилган Юнкер.
НАТО бош котиби Йенс Столтенберг эса, Туркия ўз чегаралари хавфсизлигидан хавотирланиш учун асосларга эга эканини қайд этгани ҳолда, Анқарани минтақадаги вазиятни янада беқарорлаштирмасликка чақирган.
БМТ бош котиби Антониу Гутерриш юзага келган вазиятдан «фавқулодда хавотирда» эканини билдирган, Европа Иттифоқининг дипломатик блоки раҳбари Федерика Могерини эса Туркиядан «бир томонлама ҳарбий ҳаракатларни тўхтатиш»ни талаб қилган. Миср БМТ Хавфсизлик кенгашининг шошилинч йиғилишини ўтказишга чақирган; Reuters маълумотларига кўра, шундай йиғилиш 10 октябрь куни ўтказилиши мумкин. Сурия ҳукумати эса (Туркия операция бошлаётгани ҳақида Сурия расмийларини расман огоҳлантиргани айтилмоқда) Туркиянинг ушбу ҳаракатларини «агрессия» деб баҳолади.
Россия эса ҳозирча операция юзасидан бетарафлик сақламоқда. 9 октябрь куни тонгда Владимир Путин ва Ражаб Тоййиб Эрдўған телефон орқали мулоқот қилган ва унда Эрдўған россиялик ҳамкасбини операция бошланаётганидан бохабар қилган. Кремл матбуот хизмати «Владимир Путин туркиялик ҳамкорларни Сурия инқирозини тартибга солиш бўйича умумий саъй-ҳаракатларга зарар етказмаслик учун вазиятни изчил ҳисоб-китоб қилишга чақиргани»ни маълум қилган.
Европа Иттифоқидагилар Туркия Сурия шимолида қочқинларни қайтариб жойлаштириш учун тузмоқчи бўлаётган хавфсиз ҳудуд халқаро стандартларга тўғри келишига ишонч билдирмаяпти.
Бельгия, Франция, Германия, Польша ва Буюк Британия Сурия шимолидаги воқеалар муносабати билан БМТ Хавфсизлик кенгашининг навбатдан ташқари мажлисини чақиришни сўради.
Бу масала 12 октябрь куни Қоҳирада Араб лигаси йиғилишида ҳам муҳокама қилиниши кутилмоқда.
