Жаҳон ҳамжамиятига таъсир кўрсатган глобаллашув жараёнларининг жадаллашиши (пандемия, иқтисодий инқироз) Ўзбекистон иқтисодиёти ва жамиятининг кейинги ривожланиш истиқболлари тўғрисида танқидий фикр юритишни талаб қилади.
Шу ўринда бир неча савол жуда долзарбдир:
Биринчидан, сиёсий, иқтисодий ва молиявий мустақилликнинг асоси бўлган техник ва технологик нуқтайи назардан Ўзбекистон қанчалик мустақил.
Иккинчидан, Ўзбекистон ривожланган мамлакатларга боғлиқ бўлган технологик бўшлиқни қай даражада камайтириши ва постиндустриал иқтисодиётни яратиши мумкин, бу глобаллашув жараёнлари тезлашиши ва якунланиш даврида мамлакат омон қолишининг асосий шартидир.
Учинчидан, Ўзбекистон иқтисодиёти ва унинг ҳозирги ўсиш суръатлари ўрта муддатли истиқболда ўртача жаҳон стандартларига мос келадими ёки аҳолининг муносиб турмуш даражасини таъминлай оладими?
И.М.Губкин номидаги Россия Давлат нефть ва газ (МТУ) университетининг Тошкент шахридаги филиали илмий ходими PHD Закир Усманов Kun.uz мухбири билан суҳбатда глобализация пайтида юзага келиши мумкин бўлган бўшлиқни қандай енгиб ўтиш мумкинлиги ҳақида фикрларини билдирди.
Мутахассиснинг таъкидлашича, Ўзбекистонда муаммоларни ҳал қилишда фақат иқтисодий нуқтайи назардан ёндашилмоқда. Дунёнинг ривожланган мамлакатларида ҳозирги пайтда фанлараро илмий ёндашув муаммоларни ҳал қилишда устунлик қилади.
Юқоридаги саволларга жавоб топишдан олдин, республика ривожланишига таъсир қилган омилларни келтириб ўтиш керак.
1. Географик жойлашув. Деярли ҳар қандай мамлакат тараққиётида энг муҳим жиҳат географик омил ҳисобланади. Ўзбекистон тўғридан тўғри денгизга чиқиш имкониятига эга эмас. Агар Швеция, Корея ва Cингапур каби мамлакатлар иқтисодий ривожланишда маълум бир ютуқларга эришган бўлсалар, бу асосан уларнинг географик жойлашуви билан боғлиқ. Сўнгги 30 йил ичида Ўзбекистон иқтисодий ривожланишда катта ютуқларга эриша олмаганини асосан, денгизга чиқиш имконияти йўқлиги билан боғлаш мумкин. Натижада ҳам экспорт маҳсулотлари, ҳам импорт товарларининг нархи бир неча баравар қимматлашиб кетади. Импорт қилинадиган ускуналар ва зарур таркибий қисмлар нархининг ошиши тармоқларнинг ривожланишига ҳам таъсир кўрсатди.
2. Тарихий омил. Собиқ совет иттифоқи даврида республика марказга хомашё етказиб берадиган база вазифасини бажарган. Саноат деярли ривожланмаган. Мамлакатда мавжуд баъзи корхоналар (масалан, Тошкент трактор заводи)да ишлар рус тилида олиб борилган ва малакали мутахассисларнинг аксариятини руслар ташкил қилган. Мустақилликдан кейин мамлакат аҳолиси орасида малакали кадрлар жуда кам бўлган ва жаҳон стандартлари даражасида ишловчи мутахассислар бўлмагани ишлаб чиқариш жараёнининг йўлга қўйилишида катта муаммоларни келтириб чиқарган. Натижада бундай иқтисод нафақат моддий ва бошқа қадриятларни, балки талаб қилинадиган билим ва кўникмаларни тўплашга имкон бермаган. Бу ҳали ҳам аҳоли турмуш даражасига таъсир қилади ва мамлакатнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланишини чекловчи муҳим омил ҳисобланади.
