«Ҳар бир ходимни қонундан бир қадам ҳам оғишмайдиган қилиб тарбияламоқчимиз» – ИИВ академияси бошлиғи билан суҳбат

– Рустам Абдуғаниевич, ички ишлар вазирининг кадрлар масалалари бўйича ўринбосари бўлиб ишлаган даврингизда «тизимни нопок ходимлардан тозалаш замон талаби», «кадрларни тўғри танлашимиз керак», деб айтгансиз ва ўша пайтларда бутун республика бўйлаб ички ишлар тизимида «катта тозалаш» амалга оширилганди. Кадрлар тизимидаги ўзгаришлар қандай натижа берди?

– Ўзбекистон Республикаси ички ишлар органлари ташкил топганининг 30 йиллик байрами арафасида турибмиз. Қисқача айтиб ўтганда, 30 йил мобайнида мустақиллигимизнинг дастлабки йилларида ички ишлар органлари жуда оғир даврларни бошдан кечирган. Сабаби – ўша пайтларда жиноятчилик, айниқса, уюшган жиноятчилик турлари авж олган бўлиб, республика бўйича кунига юзлаб, ҳатто минглаб жиноятлар содир этилганининг гувоҳи бўлганмиз.

Мана шу вақтларда ички ишлар органлари ходимлари соғлиғи ва ҳаётини хавф остига қўйиб, жиноятчиликка қарши аёвсиз кураш олиб боришган. Яъни мамлакатимизда бугун ҳукм сураётган тинчлик ва барқарорлик таъминланиши йўлида жуда катта меҳнат қилишган.

Амалдаги давлат раҳбари президент сифатида фаолият бошлаган пайтда қабул қилинган илк қонунлардан бири бу – «Ички ишлар органлари тўғрисида»ги қонун бўлган. Бу бекорга эмас. Ички ишлар органларидаги ислоҳотлар ҳақиқатда ўша пайтдаги энг долзарб масалалардан бири бўлган. Сабаби сўнгги 5 йилдан аввалги даврда ички ишлар органлари жазоловчи идора бўлган бўлса, Шавкат Мирзиёев президент сифатида иш бошлаган илк кунларданоқ мутлақо янгича ички ишлар органларини шакллантириш, яъни қонун устуворлигини таъминлайдиган, ҳар қандай ҳолатда халқ манфаатига хизмат қиладиган, ижтимоий йўналтирилган профессионал тузилмага айлантириш бўйича топшириқ берган.

«Ички ишлар органлари тўғрисида»ги қонун, соҳага доир президент фармон ва қарорларида тизимни тубдан такомиллаштириш, уни халққа яқин қилиш, халқ билан бевосита мулоқотга кириб, унинг дард-у ташвиши билан яшайдиган тузилмага айлантириш бўйича кенг кўламли ислоҳотлар олиб борилди.

Мен 2018 йилда вазир ўринбосарлигига келган бўлсам, президентимиз топшириқларига кўра вазиримиз раҳбарлигида бутун республика бўйича ҳар бир ҳудудга бориб, энг чекка-чеккада фаолият юритаётган ички ишлар ходимлари билан суҳбатлар ўтказилган, йиғилишлар қилинган. Бу тадбирлардан кўзланган асосий мақсад – ҳар бир ходимга давлат раҳбари томонидан илгари сурилган ислоҳотларнинг туб мақсад-муддаосини етказиш, бугунги кунда мутлақо эскичасига ишлаб бўлмаслигини тушунтиришдан иборат бўлган.

Мана шу тадбирлар доирасида ҳудудий ички ишлар органларининг раҳбарларидан кўпчилиги лавозимга нолойиқ деб топилиб, ишдан олинган. Кадрлар бўйича «тозалаш ишлари» жуда кенг қамровда амалга оширилди. Бугунги кунда кадрлар тизимидаги ўзгаришлар ўзининг самарасини бера бошлади, буни сўнгги беш йилда ички ишлар органлари ходимлари томонидан содир этилаётган салбий хатти-ҳаракатлар йилдан йилга камайиб бораётганида ҳам кўриш мумкин.

– Академия раҳбарлигига тайинланган вақтингизда ички ишлар тизимида кадрлар тайёрлаш аҳволи қай даражада эди? Сиз бу лавозимга келганингиздан кейин тизимда нималар ўзгарди?

– Жорий йилнинг февраль ойида давлат раҳбари ИИВ академияси бошлиғи этиб тайинлаганларида зиммамизга аниқ вазифаларни юклади. Улардан энг асосийси – бугунги кунда ички ишлар ходимларини тайёрловчи ягона олий таълим муассасаси ҳисобланган академиямиз фаолиятидаги айрим камчиликларни бартараф этиш, хусусан, курсантларимизнинг профессионал даражаси, хизматга мослашуви, назария ва амалиётнинг уйғунлигини таъминлаш, курсантларни кўпроқ амалиётга йўналтириш бўйича аниқ топшириқлар берди.

Бугунги кунда академиямизда таълим жараёни мутлақо янгича шаклда, жаҳон стандартларига мос равишда йўлга қўйилган бўлиб, бу таълим сифатининг яхшиланиши, етук ва профессионал кадрлар тайёрланишига хизмат қилмоқда. Давлатимиз раҳбари томонидан берилган топшириқлардан келиб чиқиб, ИИВ академиясида февралдан буён қатор ўзгаришлар жорий этилди. Жумладан, 2021 йил 15 апрелдаги «Ички ишлар органлари учун профессионал кадрларни тайёрлашнинг сифат жиҳатидан янги тизимини жорий этиш бўйича чора-тадбирлар тўғрисида»ги президент қарорида ҳам биринчи навбатда кадрларни профессионал даражада тайёрлашда назария ва амалиёт уйғунлигини таъминлаш, жаҳон стандартларига кўра олий таълим тизимини икки босқичда (бакалавриат ва магистратура) ташкил этиш аниқ белгилаб берилди.

Қисқа давр ичида бир қатор янгиликларни жорий этдик. Жумладан, академиямизда ўқув-тезкор гуруҳи ташкил этилди. Махсус жиҳозланган автобусда профессор-ўқитувчиларимиз ҳамда курсантларимиздан иборат махсус гуруҳ тун-у кун навбатчиликда туришади, Тошкент шаҳрининг қайсидир нуқтасида жиноят содир этилгани бўйича чақирув ички ишлар органлари билан бир қаторда академиямизга ҳам келиб тушади ва махсус гуруҳ воқеа жойига етиб бориб, тезкор ходимлар билан биргаликда воқеа жойини кўздан кечиришади, ҳужжатларни қандай расмийлаштиришни ўрганишади. Шу орқали курсантларимизда воқеа иштирокчиларидан кўрсатмалар олиш, воқеани кўздан кечириш баённомаларини тузиш, шунга ўхшаган кўплаб терговолди хатти-ҳаракатларини амалга ошириш бўйича амалий кўникмалари шаклланиб бормоқда.

Бундан ташқари, кунлик базавий амалиётни йўлга қўйганмиз. Академиямизда еттита йўналишда мутахассислар тайёрланади. Булар: жиноят-қидирув, тергов, эксперт-криминалистика, жазони ижро этиш, ташкилий штаб фаолияти, психологлар йўналишлари бўйича ўқиётган курсантларнинг ҳар бири кундузги таълимдан сўнг амалиётдаги соҳавий хизматларга чиқиб, у ердаги ходимлар билан биргаликда иш ўрганмоқда. Мирзо Улуғбек, Юнусобод ва Яшнобод туманларидаги ички ишлар органлари академиямизга бириктирилган бўлиб, бу билан курсантларимизнинг ўқишдан кейинги даврда амалиёт ўташларига шароит яратилди.

Курсантлар назарий машғулотларда олаётган билимларини амалиётда ўз кўзлари билан кўрганлари орқали мустаҳкамлаб боришмоқда. Бу эса уларнинг академияни битириб қайсидир хизматга ишга борганда, амалиётга мослашиб кетишларига катта ёрдам бермоқда.

– Менимча, ҳеч бир ҳарбийлаштирилган таълим муассасасида курсантларга аҳолига нисбатан куч ишлатишга, фуқароларнинг ҳуқуқларини поймол қилишга ўргатилмайди. Аксинча, шу халқ ва юртнинг, осойишталикнинг ҳимоячиси экани, эгнидаги ҳарбий форма ваколат ёки имтиёз эмас, балки катта масъулият экани ўргатилса керак. Жумладан, ИИВ академиясида ҳам. Нима деб ўйлайсиз, мана шундай вазиятда тергов-суриштирув жараёнларида куч ишлатадиган, қилмаган ишини бўйнига қўйиш учун қийноқ қўллайдиган, аҳоли билан мулоқотда ваколатидан четга чиқадиган ходимлар қаердан пайдо бўлади?

– ИИВ раҳбарияти, қолаверса, барча бўғиндаги ички ишлар органларининг раҳбарлари инсон қадр-қимматини камситувчи хатти-ҳаракатларни кескин қоралайди. Бу масала қонунларимизда, давлатимиз раҳбарининг фармон ва қарорларида белгилаб қўйилган.

Чироқчида, Андижонда кузатилган воқеалар ички ишлар тизими раҳбариятини, бутун шахсий таркибни ташвишга солди. Чунки ходимларимизнинг аксарияти ватани, халқи учун жонини беришга тайёр, касбига содиқ инсонлардир. Лекин ичимизда салбий тавсифланувчи ходимлар йўқ деб ҳозирча айтиб бўлмайди. Мана шу воқеалар ҳам ички ишлар органларидаги кадрлар тайёрлаш тизимида маълум бир камчиликлар борлигини кўрсатди. Айни пайтда ушбу муаммоларнинг ечими бўйича жуда катта ишлар қиляпмиз.

– Бундай салбий ҳолатларнинг олдини олиш бўйича ўқув дастурларига қандайдир ўзгартиришлар киритиляптими? Ходимларнинг психологик тайёргарлиги бўйича ҳам машғулотлар ўтказилиши режалаштирилганми?

– Рўй берган воқеалардан сўнг қонун ҳужжатларига бир қатор ўзгартиришлар киритилди, янги қарорлар қабул қилинди. Хусусан, ички ишлар органига олиб келинган ҳар бир фуқаро видеокузатув ўрнатилган хоналардагина сўроқ қилиниши белгиланди. Қонунчиликка киритилган ўзгартиришга мувофиқ, судга тақдим этилган материалларда айрим процессуал ҳаракатлар видеотасвирга олинмаган бўлса, далилий ашё сифатида қабул қилинмайди, «дело» суддан қайтади.

Ички ишлар органларининг ҳар бир идорасида – вазирликдан тортиб энг қуйи бўғингача камералаштирилган хоналар мавжуд. Агар ходимларимиздан кимда ким видеокузатув ўрнатилмаган хонада фуқарони тергов ёки сўроқ қилса, уларга нисбатан кескин чоралар, ички ишлар органлари тизимидан четлатишгача бўлган чоралар кўрилиши белгиланган.

Бу каби салбий ҳолатларнинг олдини олиш бўйича академиямизда ҳам катта дастурлар ишлаб чиқилди. Хусусан, ички ишлар органлари ходимлари фаолиятида инсон ҳуқуқларини таъминлаш бўйича фанлар ўқитилмоқда ва бу фанларда асосий эътибор амалиётга йўналтирилган. Маълумки, 1984 йилда БМТ томонидан қабул қилинган Қийноқларга ҳамда муомала ва жазолашнинг бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки қадр-қимматни камситадиган турларига қарши конвенцияни 1995 йилда Ўзбекистон ратификация қилган. Мана шунга кўра курсантларимизга умуминсоний қадриятларни ҳурмат қилиш сингдириб борилмоқда, БМТ томонидан қабул қилинган инсон ҳуқуқлари ҳимоясига доир халқаро ҳужжатлар, Ўзбекистон Республикаси қонунларида белгиланган нормалар етказиб берилмоқда.

Бу орқали ҳар бир курсантнинг онгига, қалбига инсон қадр-қиммати ва ҳуқуқларига қарши ҳаракатларни содир этиш қандай оқибатларга олиб келиши етказиб борилмоқда. Юқорида айтиб ўтилган Чироқчи ва Андижонда содир бўлган воқеалар бўйича ҳар бир курсантга ушбу воқеаларнинг иштирокчилари узоқ йилларга озодликдан маҳрум этилгани, инсон ҳуқуқларини таъминлашдан бир қадам оғишадиган бўлишса, уларни нима кутаётганини англатиб бормоқдамиз.

– Яъни жиноятни фош этиш муҳим, лекин инсон ҳуқуқларига амал қилиш бундан ҳам муҳимлиги сингдириляпти, тўғрими?

– Шундай. Рўй берган воқеалардан сўнг академияда бу каби ҳолатларнинг олдини олишга қаратилган ишлар кучайтирилди. Ҳар бир ходимни қонундан бир қадам ҳам оғишмайдиган қилиб тарбияламоқчимиз.

– Соҳада кўп йиллик тажрибага эга мутахассислардан бирисиз. Сўзларингиздан аён бўляптики, ИИВ кадрлар тайёрлаш тизимида ислоҳотлар изчил кетмоқда. Курсант, ходимлар қанча ўқитилмасин, унга қачон яхши бўл деб айтилмасин, барибир унинг қонун билан белгиланган ваколатлари доирасидан четга чиқиши инсон омилига бориб тақалади. Шу жиҳатдан олиб қараганда аҳоли билан бевосита ишлайдиган ходимларнинг барчасини боди-камералар таъминлаш керакдир. Масалан, яқинда Россиядаги тергов ҳибсхоналари ва қамоқхоналарда қийноқ қўллангани акс этган, интернетда тарқалган видеолар ҳам айнан боди-камералар томонидан ёзиб олинган. Бизда ҳам бу тартиб жорий этилса, ходимлар ҳам ўзларини тийиб юрган бўлармиди? Ёки буни ортиқча харажат деб ҳисоблайсизми?

– Гап харажатда эмас. Ички ишлар органларида халқ билан бевосита ишлайдиган соҳавий тузилмалар бор. Жуда тўғри таклифни айтдингиз, лекин бу масаланинг айрим жиҳатларига тўхталиб ўтишим керак. Масалан, тезкор хизматларимиз бор, тергов хизматларимиз бор. Улар кундалик фаолиятида давлат сирларига, тезкор хизмат сирларига амал қилишлари лозим.

Бундай ходимларимиз турли манбалар билан, турли шахслар билан ишлайди, уларни тўғридан тўғри ошкор қилиш махфийлик тартиботига зид. Бунинг учун керак бўлса жиноий жавобгарликка ҳам тортилишлари мумкин. Шунинг учун уларнинг хизмат фаолиятини тўлиқ кўрсатадиган бўлсак, хизмат сирларини ошкор қилиб қўямиз ва бу ҳам жиноий жавобгарликка тортишгача бўлган жазога олиб келиши мумкин.

Лекин шу билан бирга бизда ташқи хизматлар бор, масалан, йўл ҳаракати хавфсизлиги хизмати, пост-патрул хизмати. Ушбу хизматларда фаолият юритаётган ходимларнинг ҳаммаси боди-камералар билан таъминланган.

Ундан ташқари, миграция хизматларимиз бор. Сўнгги беш йилдаги ўзгаришлардан яна бири жойлардаги миграция ва фуқароликни расмийлаштириш бўлимларида хоналар ходим ва фуқаро ўртасидаги мулоқот шаффофлигини таъминлайдиган қилиб жиҳозланмоқда. Илгаридагидек фуқаролар ходимлар томонидан алоҳида-алоҳида хоналарда қабул қилинмаяпти. Бу орқали юзага келиши эҳтимоли бўлган коррупцион ҳаракатларнинг олди олинмоқда.

Интервьюни тўлиқ ҳолда юқоридаги видео орқали томоша қилиш мумкин.

Жамшид Ниёзов суҳбатлашди.
Тасвирчи ва монтаж устаси – Абдусалим Абдувоҳидов.