Оддий кулчадан ресторан таомларигача — дунё мамлакатларида ўқувчилар қандай овқатланади

Тараққиёт стратегиясини 2022 йилда амалга ошириш бўйича «Йўл харитаси» лойиҳасида Қорақалпоғистон Республикаси ва Хоразм вилояти 1-4-синф ўқувчиларини бепул нонушта ёки тушлик билан таъминлаш назарда тутилган.

Президент Шавкат Мирзиёев тизимнинг 1 апрелдан бошлаб ишга туширилиши, бу мақсадларга давлат бюджетидан 200 миллиард сўм ажратилиши ҳақида айтди.

Мактаб ўқувчиларини бепул овқатлантириш тизими нима, у қайси мамлакатларда, қандай мақсадда жорий қилинган, ўзбекистонлик болалар қандай овқатларни ейиши керак - шу каби саволларга мақолада жавоб беришга ҳаракат қиламиз.

Буюк Британия – ўқувчиларни бепул овқатлантирган илк мамлакат

Мактабда овқатлантириш тизимини жорий қилган дунёдаги илк давлат Буюк Британия ҳисобланади. 1906 йилда ҳукуматнинг маҳаллий ҳокимиятга мактаб ўқувчиларини бепул овқат билан таъминлашни тавсия этувчи илк қарори қабул қилинган.

1939 йилдан мактаб ўқувчиларини овқатлантириш мамлакат бюджети ҳисобига амалга оширила бошланган. Бунда асосан камбағал тоифадаги оила фарзандлари бепул нонушта билан таъминланган.

1945 йилга келиб 1,5 миллиондан ортиқ мактаб ўқувчилари ҳар куни бепул нонушта билан таъминланган. Бу 1939 йилга қараганда 10 баробар кўп эди.

1979 йилда Маргарет Тэтчер бошчилигидаги консерваторларнинг ҳукуматга келиши билан мактабларда овқатлантириш тизимига муносабат ўзгарган. Давлатнинг бу тизимда иштирок этишига бюрократизм ва ортиқча харажатларга олиб келувчи омил сифатида қаралган. Оқибатда, кейинги 10 йилда минглаб британиялик ўқувчилар бепул нонушта ва тушликдан маҳрум бўлган.

Бу қандай оқибатларга олиб келди? Ўқувчилар арзон ва зарарли маҳсулотлар билан овқатлана бошлаган. Уларнинг истеъмолидаги шакар миқдори 30 фоизга ошган. Болаларнинг 1/3 қисми мунтазам равишда оқ нон, чипслар, ширинликлар, ширин газли ичимликларни кўплаб истеъмол қилиб, мева ва сабзавотлар ейишни камайтирган. Болалар орасида юрак-қон томир тизими, нафас йўллари касалликлари сони кўпайган, остеопороз ва онкология касалликларининг ривожланиш хавфи ошган.

Шундан сўнг, Британия ҳукумати камбағал тоифадаги оила фарзандларини иссиқ ва фойдали таом билан таъминлаш тизимини қайта жорий қилган.

«Мактаб фермалари» - соғлом овқатлантириш гарови

Бразилия, АҚШ, Канада ва Японияда бепул овқатлантириш тизими билан бирга «мактаб фермалари» давлат дастури ҳам йўлга қўйилган. Бунда ўқувчилар мактаб томорқасида мева ва сабзавотларни етиштиришда бевосита иштирок этади, фойдали меҳнат қилиб, томорқадан фойдаланиш сирларини ўрганади. Уругвайда эса ўқувчиларга сигир соғиш, оддий овқатларни мустақил тайёрлаш ҳам ўргатиб борилади.

Мактаб ўқувчилари қандай овқатларни истеъмол қилади?

Ҳиндистон

Мамлакатнинг барча давлат мактабларида бепул овқатлантириш дастури амал қилади. Ҳар куни 150 миллион ўқувчи бепул таом билан таъминланади – мислсиз рақамлар. Таомлар оддий: гуруч, кулча нон, сабзавотли ёки балиқли карри, бир стакан сут ёки йогурт, қайнатилган тухум.

Ҳиндистон бепул овқатлантириш орқали болаларни таълимга жалб қилиш кўрсаткичларини ҳам сезиларли даражада оширган. Бундан ташқари, ушбу тизим каста – ижтимоий табақаланишга қарши курашда ёрдам бермоқда: турли тоифадаги оила болалари биргаликда, бир хил таомни емоқда.

Япония

Агар оилада мактабдаги тушликнинг пулини тўлаш имконияти бўлмаса, фарзанд бепул таом билан таъминланади. Японияда мактабдаги овқатлантириш – таълим жараёнининг узлуксиз қисми. Бола ҳар куни мактабга дастурхонча, овқат чўплари ва тиш чўткасини олиб келиши шарт. Таомномага шўрва, гуруч ёки картошка қайласи, гўшт ёки балиқ, нон ва албатта сут киритилади.

Япон ўқувчилари партада ўтирган ҳолда, дастурхонча тўшаб овқатланишади. Ўқитувчилар ҳам улар билан бирга овқат ейди. Қоида бўйича тушликни мактаб директори бошлаб беради, у ҳам таомномадаги овқатдан тановул қилади.

Бразилия

Барча давлат мактаблари ўқувчиларни мажбурий равишда бепул овқатлантиради. Дастур 60 йилдан буён амал қилмоқда. Кундалик таомномадан гуруч, товуқ ва мол гўшти, нўхат, ямс, мева ва сабзавотлар, сут, шарбатлар ва кокос суви ўрин олган.

Газланган ичимликлар тақиқланган. Овқатларнинг тури ҳудудга ҳам боғлиқ – ҳар бир ҳудуд рўйхатга ўз анъанавий таомларини киритади.

Финландия

Барча ўқувчилар учун бепул тушлик дастури 1948 йилдан бери амал қилади. Таомномага гўшт, балиқ, мева ва сабзавотлар, сут маҳсулотлари, турли шўрвалар киритилган.

Финландияда турли дин вакиллари, вегетарианлар, аллергияси бор болалар учун алоҳида таомларга буюртма берса ҳам бўлади.

Франция

Мактабдаги тушликнинг қиймати оиланинг даромадига боғлиқ. Ҳар бир ўқув йилининг бошида ота-оналар маоши, ижтимоий тўловлар ҳақида тўлиқ маълумотнома, шунингдек солиқ декларациясини тақдим қилиши лозим. Мана шу маълумотлар ва оила аъзолари сонидан келиб чиқиб оилавий коэффициент аниқланади. Шу асосда тушлик қиймати белгиланади.

Франция мактабларидаги овқатлар ресторанникидан қолишмайди. Масалан, таомномада грейпфрут, яшил ловия билан грилда пишган товуқ гўшти, гуруч бўтқаси, мандарин, саримсоқ ва бодрингли салат, балиқ ва картошка, йогурт кабиларни учратиш мумкин. Овқатланиш учун танаффус 1-2 соат қилиб белгиланган.

Ўзбекистонда болаларга қандай овқатлар берилади?

Ҳозирча рацион тўлиқ шакллантирилмаган. Президент 10 февралга қадар бунга аниқлик киритиш ҳақида топшириқ берди. Аммо дунё тажрибасидан келиб чиқадиган бўлсак, овқатлар енгил ҳазм бўладиган, саломатлик учун фойдали, витаминларга, микро ва макронутриентлар меъёрига эга бўлиши керак. Таомнома мева ва сабзавотлардан иборат, аммо турли ширинликлардан холи бўлиши лозим.  

Бепул овқатлантириш тизими муҳим ижтимоий аҳамиятга эга тадбирлардан биридир. Агар тўғри йўлга қўйилса, кўплаб муаммолар ечилишига, таълим сифати яхшиланишига, болалар саломатлиги мустаҳкамланишига олиб келади. Ўзбекистонда бу жараённинг қандай кечиши ва натижаларини вақт кўрсатади.

Нурмуҳаммад Саид