Бир ҳалокатда учта самолёт: Россияда иккита қирувчи самолёт юкланган Ан-124 қандай қулаб тушганди?

Россияда содир бўлган авиаҳалокатлар орасида 1997 йил Иркутск аэропорти яқинида содир бўлган ҳодиса алоҳида ўрин тутади. Мазкур ҳалокатда 72 нафар одам ҳалок бўлиши билан бирга бир вақтнинг ўзида учта самолёт парчаланиб, йўқ бўлиб кетади.

Иркутскда ҳалокатга учраган самолёт 1985 йилда ишлаб чиқарилган бўлиб, аввалига у Аэрофлот авиакомпанияси тасарруфида бўлган. 1988 йилда самолётни СССР ҳарбий ҳаво кучларига қарашли авиация полкига беришган. 1992 йилдан бошлаб Ан-124 Россия ҳарбий-ҳаво кучлари таркибига ўтказилган.

Ҳалокат содир бўлган кунгача Ан-124 самолёти 576 марта учиш-қўнишни амалга оширган ва 1034 соат парвоз қилганди. Самолётга 9 нафар экипаж аъзолари хизмат қилган.

Ан-124 юк самолёти ҳақида

Ан-124 оғир юк ташишга ихтисослашган транспорт самолёти бўлиб, у Антонов номидаги конструкторлик бюроси муҳандислари томонидан лойиҳалаштирилган. Унинг илк синов парвози 1982 йилда амалга оширилган.

1984 йилдан 2004 йилгача Ан-124 самолётидан Украина ва Россияда 55 дона ишлаб чиқарилган. Унинг ўртача нархи 300 миллион долларга баҳоланган. Самолёт бортидаги юк сиғими 1050 кубметрни ташкил этган. Ан-124 самолётлари 120 тоннагача юк кўтара олган. Катта сиғимга эга бўлган мазкур самолёт оғир юкларни ташишга ихтисослашгани учун рус эртакларидаги қаҳрамон – «Руслан» номи берилган.

Ан-124нинг ҳарбийлар учун мослаштирилган вариантига 440 нафар махсус десант қўшинлари аскари ёки 880 нафар оддий аскар жойлаша олган. Самолётнинг максимал тезлиги соатига 865 километргача етган.

Ан-124га оғир юклар унинг тумшуқ тарафидан юкланган. Самолётнинг учувчилар кабинаси жойлашган қисми механик тарзда юқорига кўтарилади. Шундан сўнг унинг бортига турли ўлчамдаги юклар осонгина жойлаштирилган.

Ҳалокат тафсилотлари

1997 йил 6 декабр куни Ан-124га Иркутск авиация заводида ишлаб чиқарилган иккита Су-27 қирувчи самолёти юкланади. Самолётлар Вьетнам давлатига сотилган бўлиб, уларни кузатиб бориш учун Ан-124нинг бортига 9 нафар экипаж аъзоси билан бирга 14 нафар мутасаддилар ва ҳарбийлардан иборат делегация ҳам чиқади.

Ўша куни ҳаво ҳарорати 20 даража совуқ бўлиб, кўриш даражаси 3 минг метр бўлган. Самолёт Иркутск аэропортидан маҳаллий вақт билан соат 14:42 да парвоз қилади. Парвоздан уч секунд ўтиб, самолётдаги тўртта двигателдан бири ишламай қолади.

Орадан 6 секунд ўтиб, иккинчи двигател ҳам ишдан чиқади. Яна 2 секунддан сўнг самолёт 64 метр баландликда эканида учинчи двигател ҳам ишдан чиқиб ишламай қолади. Шундан сўнг Ан-124 қулаб туша бошлайди.

Учувчилар иккита самолёт ортилган Ан-124ни ишлаб турган битта двигател билан бошқариб бўлмаслигини билиб туришганди. Аммо ўша пайтда самолётни учиш-қўниш йўлагига қайтаришни ёки четроққа олиб кетишнинг иложи йўқ эди.

Ан-124 ҳавога кўтарилгач 35 секунд ўтиб, аэропортга туташ ҳудуддаги кўп қаватли уйга бориб урилади ва ёниб кетади. Зарба жуда кучли бўлгани учун, унинг дум қисми узилиб кетади ва у бошқа бир кўп қаватли уйга бориб урилади.

Оқибатда, самолёт бортида бўлган 9 нафар экипаж аъзоси, 14 нафар қирувчи самолётларни кузатиб бораётган ҳарбий ва техник ходим, яна кўп қаватли уйда яшовчи 49 нафар одам ҳалок бўлади.

Ҳалокат туфайли Ан-124 ва унга ортилган иккита Су-27 қирувчи самолёти парчаланиб, бутунлай йўқ бўлиб кетади. Бундан ташқари, самолёт бориб урилган кўп қаватли уйда содир бўлган ёнғин натижасида 70 хонадон яроқсиз ҳолга келади.

Ҳодиса юзасидан суриштирувлар

Ҳалокат содир бўлганидан сўнг унинг сабабларини аниқлаш учун махсус комиссия ташкил этилади. Текширувларда, самолётнинг қора қутисидаги аудиоёзувлар ҳалокатдан сўнг содир бўлган кучли ёнғинда яроқсиз ҳолга келгани аниқланади.

1998 йил 11 февралда комиссия ўз хулосаларини эълон қилади. Унга кўра Ан-124нинг ҳалокатга учрашига унинг двигателларидаги носозликлар ва ёқилғи сабаб бўлган.

Самолётга қишда ва ёзда фойдаланиладиган авиакеросин аралаштириб қуйиб юборилгани, оқибатда, самолётнинг 1 ва 3-рақамли двигателлари самолёт парвозни бошламасдан ўчиб қолгани маълум бўлади.

Шунингдек, аввалроқ ҳалокатга учраган Ан-124нинг эски двигателларини янгисига алмаштириш ҳақида хулоса берилгани ва маблағ етишмовчилиги туфайли бу иш ортга сурилгани аниқланади.

Ан-124га ўрнатилган двигателлар Украинада тайёрланганди. Россия ҳукумати раҳбари Виктор Черномирдин ҳалокат хулосаси эълон қилинганидан сўнг украиналикларни самолётга ўрнатилган двигателлар бўйича қўшимча суриштирувларга таклиф этади. Аммо улар самолётга ёзда ишлатишга мўлжалланган авиакеросин қуйилгани ва унинг музлаб қолиши ҳалокатга сабаб бўлганини айтиб, таклифни рад этишади.

2014 йилда Россия-Украина муносабатлари совуқлашгандан сўнг россияликлар Иркутскда содир бўлган ҳалокатда яна украиналикларни айблаб чиқишади. Жумладан, ҳалокат сабабларини ўрганган комиссия аъзоси, Россия Ҳарбий ҳаво кучлари парвоз хавфсизлиги хизматининг собиқ бошлиғи Борис Туманов Иркутскда содир бўлган ҳалокат украиналиклар тайёрлаб берган двигателдаги носозликлар туфайли содир бўлганини айтади.

Украиналиклар ҳалокатга россияликларнинг ўзлари сабабчи бўлганини, айбни эса самолёт двигателини ясаб берган заводга ағдармоқчи бўлишаётганини маълум қилади.

Ҳалокатнинг тахминий сабаблари

Иркутскда содир бўлган ҳалокат юзасидан яна бир нечта тахминлар билдирилган. Масалан, Ан-124 самолётларига двигател тайёрлаб берган Украинадаги «Прогресс» заводининг бош конструктори Федор Муравченко 2009 йилда авиакеросинга сув қўшилгани ва парвоз бошланганда у музлаб қолиб, ҳалокат содир бўлганини айтган.

Шунингдек, 2018 йилда Россия Фанлар академияси академиги Евгений Каблов ҳам Иркутскда содир бўлган ҳалокатга ўша куни Ан-124га қуйилган сифатсиз ёқилғи сабаб бўлганини билдирган.

2011 йилда россиялик синовчи-учувчи Александр Акименков ўша куни Ан-124 бортида бўлган техник ходим ёки делегация аъзоларидан бири Хитойда ишлаб чиқарилган радиотелефондан фойдалангани учун самолётнинг электрон тизими ишламай қолгани, оқибатда ҳалокат содир бўлганини айтган.

Арзимаган товон пуллари ва мукофот

Ҳалокатдан бироз ўтиб ҳалок бўлганларнинг оила аъзоларига энг кам иш ҳақининг 20 баробари миқдорида товон пули тўлаб берилади. Хонадони вайрон бўлганларга  навбати билан уй ажратилади.

1999 йил ҳалокат сабабли жабр кўрган 50 дан ошиқ оила Россия Мудофаа вазирлигини судга беради. Улар ҳалок бўлган яқинлари учун товон пули кам тўлангани, шунингдек, ҳодисада тан жароҳати олганларга ҳам товон пули тўланиши лозимлигини айтиб чиқишади.

Бундан ташқари, ҳалокат чоғида самолётнинг дум қисми бориб теккан кўп қаватли уйда яшовчилар ҳам ўзларига товон пули тўланмаганини айтиб, судга мурожаат қилишади. Суд ҳар иккала даъвони ҳам рад этади.

2003 йил, ҳалокатдан олти йил ўтиб Ан-124 самолётининг экипаж аъзолари турли орден ва медаллар билан тақдирланади.

Ан-124 самолётларининг ҳалокатлари

2021 йилгача жами олтита Ан-124 самолёти ҳалокатга учраган. Ҳалокатга учраган Ан-124 самолётларининг тўрттаси Россияга, биттадан Украина ва Ливия давлатларига тегишли бўлган.

• 1992 йилда Киев вилоятида Украина армиясига қарашли;
• 1993 йилда Эроннинг Кермон шаҳри яқинида, Россия армиясига қарашли;
• 1996 йилда Италиянинг Турин шаҳри яқинида Россияга қарашли;
• 1997 йилда Иркутск шаҳри яқинида Россияга қарашли;
• 2019 йилда Ливия пойтахти Триполи шаҳри яқинида Ливияга қарашли;
• 2020 йилда Новосибирск шаҳри аэропорти яқинида Россияга қарашли Ан-124 самолётлари ҳалокатга учраган.

Ғайрат Йўлдош тайёрлади.