“Сиз ейдиган авокадо қонга ботган” — америкаликларнинг авокадо севгиси Мексика ўрмонларини ўлдирмоқда

Ғарбий Мексикадаги йирик-йирик ўрмонлар америкаликларнинг тўймас иштаҳаси сабаб яксон қилиняпти, деб ёзади The New York Times. Олтин қазиб олиш, палма ва чорвачилик сабаб Aмазон ва Борнео ўрмонлари қандай қисқарган бўлса, бу тақдир Мексика ўрмонларида ҳам такрорланди.

Мексика ёмғир ўрмонларига ҳужум

Катта машиналар ўзлари билан қуролланган одамларни ташиб келиб, уларни туманлар қоплаган тоғнинг тепасига олиб чиқди. Бироздан кейин улар кетган жойдан олов кўрина бошлади ва у бутун ўрмон бўйлаб осмонўпар дарахтларни секин-аста қамраб олди. Олов ўрмонни кулга айлантиргандан кейин, машиналар изига қайтиб кетди. Бир пайтлар қўзиқоринлар ўсган ерларда энди авокадо кўчатлари ўса бошлади.

Бу Ғарбий Мексика ўрмонларида қотилликнинг бошланиши эди. Энди жиноий тўдалар ерни ўзлаштириши, маҳаллий расмийларни сотиб олиши эвазига ўрмонлар ўрнини авокадо боғлари эгаллаши тобора кўпайиб боряпти. Ҳатто баъзан эгаларидан хусусий ерларни ноқонуний тортиб олиш ҳам учрайди.

АҚШга авокадо импортининг бошланиши

АҚШ Мексикадан авокадо импорт қилишни қарийб 40 йил олдин бошлаган. Шундан бери авокадо истеъмоли кескин ошган. Бунга турли маркетинг компанияларининг авокадонинг юракка фойдаси ҳақидаги рекламалари, авокадо тости, Калифорния роллари каби таомларга йил давомида ошаётган талаб сабаб бўлмоқда. Aмерикаликлар ҳозир 20 йил олдингидан 3 баробар кўп авокадо истеъмол қиляпти. Мевани саноат даражасида экспорт учун ўстириш 1990-йилларга бориб тақалади.

Талабни қондириш жанубий чегарага қимматга тушяпти. Инсон ҳуқуқлари ва экофаоллар фикрича, ўрмонлар кесилиши, авокадо дарахтларини суғориш учун сувли ҳудудларнинг йўқотилишини фойда орттиришни мақсад қилган жиноий тўдалар қўллаб-қувватлаяпти.

2021 йилда Мексика ва АҚШ 2023 йилгача ўрмонларни кесишни тўхтатиш ва орқага қайтиш бўйича БМТ битимини имзолаганди. Бироқ 2 мамлакат ўртасидаги 2,7 миллиардлик авокадо савдоси борлигига қаралса, иқлим бўйича берилган ваъдалар муаллақ қолади.

Мексика атроф-муҳит расмийлари АҚШдан дарахтларни кесиш эвазига ўстирилган ерлардаги авокадонинг Aмерика бозорларига киришини тўхтатишни сўраган. Халқаро иқлим ҳуқуқлари ташкилоти ҳужжатларига кўра, ҳали АҚШ расмийлари сўровга жавоб бермаган.

Остиндаги Техас университетини экологик географларига кўра, Мичоакан штатида AҚШга экспорт қилинадиган 10 минг гектардан ортиқ авокадо боғлари 2014 йилда ўрмонзор бўлган.

2021 йилда мексикалик эко расмийлар АҚШ Қишлоқ хўжалиги департаментининг ҳудудий бошқарувчисига Мексикадан экспорт қилинаётган авокадолар ноқонуний кесиб юборилган ўрмон ҳудудларида етиштирилган ёки йўқлигини аниқлаш учун хат юборган. Хат эътиборсиз қолдирилганига қарамай, 2022 йилда АҚШ расмийлари Мексиканинг иккинчи энг катта авокадо етиштирадиган штати Жалискодан авокадо импорт қилишни бошлаш келишувини ўзгартирган.

Сув муаммоси

“Aвокадонинг глобал тарихи” китоби муаллифи Жефф Милленинг ёзишича, битта авокадо етиштириш учун 14 туп арчани ўстиришга кетадиган сув сарфланади.

Шу сабабдан Мичоакандаги ҳовузлар суви авокадоларга йўналтириляпти. Бу эса деҳқонлар учун сув танқислиги муаммосини келтириб чиқаряпти. Авокадо дарахтлари пайдо бўлган ерларда пластик трубалар ёрдамида ноқонуний равишда жўхори ва помидор етиштирадиган деҳқонлар суви ўғирланяпти.

Экофаолларнинг кучи етмаяпти

Муаммо билан курашишга экофаолларнинг кучи етмаяпти. Улар кўпинча зўравонликка дуч келади. 2021 йилда Мичоаканда яшайдиган активистни олиб қочиб, калтаклаб кетишган. 2019 йилда эса авокадо боғларини қуришга қарши чиққанларни қуролланган одамлар ўғирлаб кетиб, уйларини бузган.

Шунинг учун экофаоллардан бири америкаликларга қарата: “Еётган авокадонгиз қонга ботирилган”, деб хитоб қилади.

Яна бир воқеа Мичоаканнинг Закапу шаҳридан яшайдиган Донасиано Aревало билан содир бўлган. У Закапудан сотиб олган 20 гектар еридаги дарахтлар арралар билан кесилаётганини кўриб қолади. Қуролланган кишилар авокадо дарахтлари учун унинг ерини вайрон қилади.

Ҳозир Мексикада маҳаллий коррупция сабаб ўрмонларни сақлаб қолиш қийинлашган. Назоратчилар экология бўлимларига 5 гектардан ортиқ авокадо ерларини аниқламаслик топшириғини берган. Чунки боғ эгалари ер ҳажмига қараб назоартчиларга пул беради, ахир ким ҳам Мексикада иқтисодий генераторга айланган авокадо саноати тўхташини хоҳлайди? Бу ҳақда Time журналистлари олиб борган суриштирувда исмини сир сақлаш шарти билан маҳаллий расмийлардан бири гапириб берган.

2022 йилда ўрмонлар кесиб ташланган Патуна шаҳридаги аҳоли бунга қарши ўзлари курашишни бошлаганди. Шаҳарнинг кириш жойида 24 соатлик навбатчилик ташкил қилиб, авокадо кўчатлари билан кирадиган машиналарни ўтказмасликка ҳаракат қилишган. Бироқ бу усул кўп вақт талаб қилгани учун ҳаракат 3 ойдан кейин тўхтаган.

Aвокадо савдоси атроф-муҳитни бузиш, зўравонлик ва коррупция билан қўшилиб кетган бўлса ҳам, у ривожланишда давом этиши мумкин. Чунки ўтган йили ўтказилган тадқиқотга кўра, Мичоакандаги авокадо учун фойдаланиладиган ерлар 2050 йилга бориб 80 фоиздан ошиши мумкин.

"Биз штат иқтисодиётини буза олмаслигимизни биламиз. Бироқ шуни ҳам биламизки, ўрмонларни кесишни тўхтатмасак, бизда ҳеч нарса қолмайди”, – деди Мичоаканнинг атроф-муҳит бўйича котиби Aлеxандро Мендез.