1912 йил 15 апрелга ўтар тунда Атлантика океани шимолида сузаётган “Титаник” кемаси айсбергга урилиб, чўкиб кетади. Кемада бўлган одамларнинг бир қисми қутқарилади, қолганлар ҳалок бўлади. Тирик қолганлар орасида кема ўт ёқувчиси бўлиб ишлаган шахс ҳам бор эди. Қизиғи, шу одам “Титаник”дан аввал ва кейин бир нечта кемада ишлаган, улар ё авария бўлган ёки ҳалокатга учраган.
Инсоният кемани ихтиро қилиб сувда суза бошлагач, жуда кўплаб кемалар чўкиб кетган. Бундай ҳолат ҳозир ҳам давом этмоқда. Бироқ омма ҳамма чўккан ёки ҳалокатга учраган кемалар ҳақида ҳам маълумотларга эга эмас.
Кема ҳалокатлари тарихида энг машҳур ҳодиса “Титаник” кемасининг чўкиб кетгани ҳисобланса, ажаб эмас.
“Титаник” кемаси ва унинг чўкиши ҳақида филмлар, ҳикоялар кўп. Аммо унда ўт ёқувчи бўлиб ишлаган шахс ва унинг кема ҳалокатига алоқаси ҳақида деярли гапирилмайди.
Хўш, “Титаник”нинг оддий ўт ёқувчиси Артур Жон Прист ким бўлган?
Туғма ўт ёқувчи
Артур Прист 1887 йилда Англиянинг Саутгемптон шаҳрида оддий ишчи оиласида туғилади. Пристлар оиласи серфарзанд бўлиб, уларнинг 12 нафар фарзанди бўлган.
Артур улғайгач, 1915 йилда Энни Мартин исмли аёлга уйланади ва улар уч нафар ўғил фарзандли бўлишади. Оила Саутгемптон шаҳрида яшайди.
У уйланишидан аввал, 1907 йилда “Астурия” кемасига ўт ёқувчи бўлиб ишга киради. Бу кемада жами 27 киши ўт ёқувчи гуруҳида ишлаган.
Кемада ўт ёқувчилик касбида ишлаш жуда қийин бўлган. Ўт ёқувчилар мудом иссиқ ҳароратда меҳнат қилган. Шу жумладан, Артурнинг ҳам вазифаси оғир бўлган. Бироқ у матонат билан меҳнат қилишда давом этади.
Артур ўз фаолияти давомида бир нечта кемада ишлайди ва уларнинг барчаси ё ҳалокатга учрайди ёки авария бўлади. “Астурия” уларнинг биринчиси эди. Қуйида улар ҳақида ҳикоя қиламиз.
“Астурия”
Мавзуга оид
Бу кема 1907 йилда қуриб битказилган ва дастлаб Британия қироллик почтаси учун хизмат қилган. “Астурия” жуда йирик кема бўлган. Артур Прист кема сувга туширилган пайтда унга ўт ёқувчи бўлиб ишга киради.
Масалан, унинг узунлиги 158, эни 19 метрни ташкил этган. Кемада иккита палуба бўлган. Бу кема Саутгемптон–Буэнос-Айрес (Аргентина пойтахти) йўналишида қатнайди ва ўзининг биринчи қатновини 1908 йилда амалга оширади.
Кема Буэнос-Айрес портига етиб борганида у ерда турган бошқа бир кема билан тўқнашиб кетади. Ўшанда “Астурия” жиддий шикастланмайди ва сузишда давом этади.
“Олимпик”
1911 йилда Артур Прист “Олимпик” кемасига ишга киради ва у ерда ҳам ўт ёқувчилик қилади. Бу кема 1910 йилда сувга туширилган бўлиб, у Саутгемптон–Ню Йорк йўналишида йўловчи ташийди.
“Олимпик” ҳам жуда йирик кема бўлган. Унинг узунлиги 269, эни 28 метрни ташкил этган ва унга 950 нафар экипаж аъзоси хизмат қилган. Кема бир вақтнинг ўзида қарийб 2 500 нафар йўловчини олиб юрган.
1911 йил 14 июн куни “Олимпик” Саутгемптондан Ню Йоркка қараб йўлга чиқади. Ўшанда унда 1 313 нафар йўловчи бўлган. Кема Ню Йоркка бир ҳафтада етиб боради. Шунда илк марта бундай баҳайбат кемани кўрган америкаликлар ҳайратда қолишади.
“Олимпик” 1911 йил 20 сентябр куни Ню Йоркка бешинчи марта борганида аварияга учрайди. У Британияга қарашли Хоук ҳарбий кемаси билан тўқнашади. Кема енгил шикастланади ва шу ҳолида Саутгемптонгача сузиб келади.
1912 йилда Артур Прист “Титаник”ка ўт ёқувчи бўлиб ўтиб кетади. Турли синовлардан ўтган “Олимпик” эса 1935 йилгача одамларга хизмат қилади.
“Титаник”
“Титаник” кемаси “Олимпик” билан узунлиги, эни, йўловчилар сиғими ва бошқа яна бир қатор кўрсаткичлар бўйича қарийб тенг эди.
Жумладан, “Титаник”нинг ҳам узунлиги 269, эни 28, баландлиги 18,5 метр бўлган. Унга 899 кишидан иборат экипаж хизмат кўрсатган. Кемада 2 439 нафар йўловчи ўрни бўлган.
1912 йил 10 апрел куни Титаник Саутгемптон–Ню Йорк йўналишида сузишни бошлайди. 14 апрелдан 15 апрелга ўтар тунда кема Атлантика океани шимолида айсбергга урилади.
Оқибатда кема корпусининг олд қисми шикастланади. Сўнг ўша жойдан унинг ост қисмига сув кира бошлайди. Ўша куни Титаникда 1 300 нафардан ошиқ йўловчи, 900 дан ошиқ экипаж аъзолари бўлган.
Кема айсбергга урилганидан сўнг 2 соат 40 дақиқада у бутунлай чўкиб кетади. Кемада бўлганлардан 712 киши қутқарилади. 1 500 атрофида одам чўкиб кетади. Артур Прист тирик қолганлар орасида эди.
“Алкантара”
1914 йилда Артур Прист “Алкантара” кемасига ўт ёқувчи бўлиб ишга киради. Бу кема 1913 йилда сувга туширилган бўлиб, у Саутгемптон–Буэнос-Айрес йўналишида йўловчи ташиган.
Бу кема “Титаник” ва “Олимпик”ка қараганда анча кичик бўлиб, унинг узунлиги 170, эни 20,5 метрни ташкил этган. Унда 1 390 йўловчи ўрни бўлган.
1914 йилда Биринчи жаҳон уруши бошлангач, Британия ҳукумати “Алкантара”дан патрул кема сифатида фойдаланади.
1916 йил 27 феврал куни инглизлар Шимолий денгизда Британия соҳилларига яқин жойда немис кемаси сузаётганини пайқаб қолишади.
Душман кемасини сафдан чиқариш учун еттита кема жўнатилади. Улар орасида “Алкантара” ҳам бор эди. Инглиз кемалари манзилга етгач, “Алкантара” немис кемасига жуда яқин боради ва ҳавога огоҳлантириш ўқи узади.
Шунда немис кемаси экипажи Рио де Жанейрога йўловчилар олиб кетаётганини маълум қилади. “Алкантара”дагилар буни текшириш учун Грифга яқинлашганда немис кемаси яшириб қўйилган тўплардан уни ўққа тутади.
“Алкантара” ҳам жавоб зарбалари беради. Оқибатда ҳар икки кема шикастланади ва чўкиб кетади. Ўшанда “Алкантара”да бўлган 68 нафар денгизчи ҳалок бўлади. Қолганларни қутқаришади. Артур Прист ҳам тирик қолади.
“Британник”
Кўп ўтмай Артур Прист “Британник” кемасига ўт ёқувчи бўлиб ишга жойлашади. Бу кема ҳам “Олимпик” ва “Титаник” билан бир хил ўлчамда – узунлиги 269, эни 28 метр қилиб қурилганди.
“Британник” 1914 йилда сувга туширилган ва 1915 йилдан йўловчи таший бошлаган. Бу кемада 3 300 йўловчи ўрни бўлиб, унда 860 нафар экипаж хизмат қилган.
Биринчи жаҳон уруши бошлангач, Британия ҳукумати ундан сузиб юрувчи госпитал сифатида фойдалана бошлайди ва кемага қарийб 500 нафар тиббиёт ходими ишга олинади.
1916 йил 21 ноябр куни “Британник” Ўртаер денгизининг Грецияга яқин соҳилларида сузиб кетаётганида немис сувости кемаси қолдирган минага дуч келади.
Оқибатда кема шикастланади ва чўка бошлайди. Ўшанда “Британник”да бўлганларнинг бир қисмини қутқариб қолишади, қолганлар чўкиб кетади. Артур Прист қутқарилганлар орасида эди.
“Донегал”
1917 йилда Артур Прист энди “Донегал” деб номланган йўловчи ташувчи кемага ўт ёқувчи бўлиб ишга киради. Бу кема 1904 йилда сувга туширилган бўлиб, у асосан Шимолий Ирландиядаги Белфаст ва Англиядаги Хейшем шаҳарлари орасида йўловчи ташийди.
“Донегал” анча кичик бўлиб, унинг узунлиги 100, эни 12 метрни ташкил этган. Кемада 610 нафар йўловчи ўрни бўлган. Унга 70 нафар экипаж аъзоси хизмат қилган.
Биринчи жаҳон урушидан сўнг Британия ҳукумати “Донегал”кемасидан ҳам сузиб юрувчи госпитал сифатида фойдаланади.
1917 йил 15 апрел куни “Донегал” Британия ва Франция ўртасидаги Ла-Манш бўғози бўйлаб сузаётганида унга немис сувости кемаси ҳужум қилади.
Ўшанда инглизларнинг яна бир йирик сузиб юрувчи госпитал кемаси – Ланфранк у билан ёнма-ён эди. Ҳар икки кема инглиз ҳарбий ярадорларни олиб кетаётганди.
Немис сувости кемаси инглизларнинг ҳар икки кемасини ҳам шикастлайди. Оқибатда улар сув остига чўкиб кетади. Артур Прист яна қутулиб қолади ва қирғоққача сузиб боради.
“Шумқадам” ўт ёқувчи
“Донегал” ҳам чўкиб кетгач, Артур Прист Саутгемптонга, уйига қайтади ва сўнг яна кемалардан иш қидира бошлайди.
Бироқ ҳеч бир кема эгаси уни ишга олишни хоҳламайди. Чунки бу пайтга келиб Артур Пристнинг номи кулфат келтирувчи одам сифатида танилиб бўлганди.
Кемалар ишга олишмагач у Саутгемптонда хотини ҳамда болалари билан яшайди ва бошқа ишлар билан шуғулланади.
Артур Пристнинг кейинги ҳаёти ҳақида маълумотлар жуда кам. Фақат у 1937 йилда 49 ёшида Саутгемптондаги уйида пневмониядан вафот этгани айтилади. Артурнинг “кулфат келтирувчи одам” сифатида танилиб, тарихда қолишига унинг ҳикоялари сабаб бўлган.
У ўт ёқувчиликни йиғиштиргач, таниш-билишларга ва бошқаларга кўп марта бошидан ўтган воқеаларни гапириб беради. Ана шу ҳикоялари сабаб у “сувда чўкмас ўт ёқувчи” номи билан машҳур инсонга айланади.
