Бир миллиарддан ортиқ аҳоли, уч миллион амалдор, 33 та савол — Ҳиндистонда аҳолини рўйхатга олиш бошланди

Бир йил давомида уч миллиондан ортиқ амалдор Ҳиндистоннинг ҳар бир фуқаросини ҳисобга олиш билан шуғулланади.

Ҳиндистон тарихида ўн олтинчи, 1947 йилда мустақилликка эришилганидан бери саккизинчи бор ўтказилаётган аҳолини рўйхатга олиш жараёни дунёнинг энг аҳолиси кўп мамлакати учун сиёсатни шакллантириш, ижтимоий фаровонлик ва сиёсий вакиллик учун жуда муҳим ҳисобланади.

БМТнинг Аҳоли жамғармаси маълумотларига кўра, 2023 йилда Ҳиндистон 1,4 миллиарддан ортиқ аҳолиси билан Хитойни ортда қолдирди.

Туғилиш даражасининг пасайиши ва ўртача ёшнинг 28 ёш эканлиги боис у дунёдаги энг ёш мамлакатлардан бири сифатида қолмоқда — аҳолининг қарийб 70 фоизи меҳнатга лаёқатли ёшда.

Аҳолини рўйхатга олиш охирги марта 2011 йилда ўтказилган, 2021 йилдаги рўйхатга олиш эса пандемия сабабли кечиктирилган, кейинчалик маъмурий ва сайлов масалалари туфайли яна ортга сурилган — бу ўн йиллик рўйхатга олиш ўз вақтида ўтказилмаган илк ҳолат бўлди.

Ушбу амалиёт доирасида 36 та штат ва федерал ҳудуд, 7000 дан ортиқ кичик туманлар, 9700 дан ортиқ шаҳарлар ва қарийб 640 000 та қишлоқ қамраб олинади. Ёзув-чизув ишлари эса одатдагидек мактаб ўқитувчилари, давлат хизматчилари ва маҳаллий амалдорлардан иборат рўйхатга олувчилар томонидан амалга оширилади.

Аҳолини рўйхатга олиш илк бор рақамли шаклда ўтказилади: рўйхатга олувчилар маълумотларни йиғиш ва юклаш учун мобил иловалардан фойдаланади.

Ҳукумат аҳолига мустақил тарзда рўйхатдан ўтиш имконини яратди — фуқаролар ўз маълумотларини 16 тилдаги онлайн портал орқали тақдим этишлари мумкин.

Икки босқичли хонадонбай ўрганиш ўтказилади.

Биринчи босқичда уй-жой ва мулк рўйхатга олинади - оилаларнинг яшаш шароити, қулайликлар ва мулкига оид маълумотлар тўпланади.

Иккинчи босқич — аҳолини рўйхатга олиш 2027 йил февралга режалаштирилган бўлиб, демография, таълим, миграция ва туғилишга оид батафсил маълумотларни тўплашни ўз ичига олади.

Бунда шунингдек, узоқ вақтдан бери муҳокама қилинаётган ва сиёсий жиҳатдан нозик масала бўлган касталарни ҳисобга олиш ҳам кўзда тутилган.

Бу жараён дастлаб айрим ҳудудлар — Андаман ва Никобар ороллари, Деҳли, Гоа, Карнатака, Мизорам ва Одишада ўтказилади.

Бу ҳудудларда аҳолини мустақил рўйхатга олиш 1–15 апрел кунлари ўтказилади, 16 апрелдан 15 майгача эса уйлар рўйхати тузилиб, уй-жой фонди ўрганилади.

Колония даврида оддий рўйхатга олиш сифатида бошланган ушбу жараён вақт ўтиши билан ўзгариб бораётган давлат устуворликларини акс эттирган ҳолда кенгайиб борди.

1872 йилдаги биринчи уриниш 17 та саволдан иборат бўлиб, асосан уйлар рўйхати ва ким қаерда яшаши, ёши, эътиқоди, кастаси ва машғулот тури каби маълумотларни ўз ичига олган.

1881 йилга келиб, биринчи умуммиллий синхрон рўйхатга олиш ўтказилиб, шахсият (исм, жинс, оилавий ҳолат), ижтимоий белгилар (каста, дин, тил) ва таълим ҳамда ногиронлик каби омиллар атрофида шакллантирилган.

Кейинги ўн йилликларда тил, саводхонлик ва касбга оид саволлар аниқлаштирилди, уларга иккинчи иш ва қарамлик ҳақидаги маълумотлар қўшилган.

Колониал даврда одамларни ўйлантирган масала - инглиз тилини билиш 1901 йилдаги рўйхатга олишда 16 та саволдан бири бўлганди.

1941 йилдаги рўйхатга олишдан ўзгаришлар бошланди: 22та саволдан иборат анкетада “сиз кимсиз?” деган савол ўрнига “сиз қандай яшаяпсиз?” деган савол пайдо бўлди.

Туғилиш, бандлик, иқтисодий қарамлик, миграция ва иш излаш каби омилларнинг ҳисобга олингани маъмурий органларнинг иқтисодий ҳолатга эътибор қарата бошлаганини билдиради.

Мустақилликдан кейин бу соҳа янада кенгайди: 1951 ва 1961 йилларда фуқаролик, аҳоли кўчиши, ерга эгалик ва бандлик турлари каби кўрсаткичлар киритилди.

1970 йиллардан бошлаб аҳолини рўйхатга олиш ижтимоий-иқтисодий тусга эга бўлди.

Миграция тарихи, умр кўриш давомийлиги, туғилиш кўрсаткичлари ва бандликнинг батафсил таснифи стандарт маълумотга айланди.

Охирги ўн йилликларда, айниқса 2001 ва 2011 йилларда, аҳолини рўйхатга олиш иқтисодий модернизация жараёнларини қамраб олди: ишга қатнаш моделлари, қўшимча ва асосий иш, таълим муассасаларига қатнаш, ногиронлик ҳамда туғилиш бўйича батафсил маълумотлар йиғилди.

Принстон университети демографи К.С. Жеймснинг сўзларига кўра, аҳолини рўйхатга олиш фуқаролик билан боғлиқ бўлмаса-да, баъзи оилалар ушбу жараёнда маълумотларни ошириб ёки миграциядаги оила аъзоларини ҳам қўшиб кўрсатишга уриниши мумкин.

Бундан ташқари, янада муҳим муаммо бор: Ҳиндистон аҳоли сони бўйича янгиланган маълумотларсиз сиёсат юритмоқда.

Ашока университети иқтисодчиси Ашвини Дешпанденинг фикрича, аҳолини рўйхатга олиш мамлакатнинг асосий “харитаси”ни янгилаш — қайси ҳудудлар қишлоқ, шаҳар ёки шаҳар атрофи эканини аниқлаш учун жуда зарур ҳисобланади.

“Ушбу рўйхатга олиш ҳал қилувчи аҳамиятга эга — у каста ва диндан тортиб бандлик, таълим ва турмуш шароитларигача барча жиҳатларни қамраб олган ҳолда Ҳиндистондаги вазиятнинг батафсил манзарасини акс эттиради ҳамда аҳоли қандай турмуш кечираётгани борасида тўлиқ тасаввур ҳосил қилиш имконини беради”, — дейди Дешпанде.

Маълумот учун: Ўзбекистонда 2026 йилнинг 15 январидан 28 февралигача аҳолини рўйхатга олиш тадбири ўтказилди. Дастлабки жараён интернет орқали амалга оширилди, кейинги муддатда уйма-уй юриб ўтказилди.

Таъкидланишича, рўйхатга олиш нафaқат демографик таркиб ва яшаш шароитлари ҳақида маълумот беради, балки озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш, ижтимоий-иқтисодий дастурларни ишлаб чиқиш, демографик ривожланиш ҳамда шаҳарсозлик лойиҳаларини белгилашда муҳим манба бўлади.