Молия вазирлигининг Фискал таҳлиллар институти давлат бюджети самарадорлигини ошириш бўйича таклифларни илгари сурди.

Институт нуқтайи назарига кўра, давлат харажатларини бошқариш тўртта асосий тамойилга таяниши керак. Булар – доимий бюджет мажбуриятларининг молиявий барқарорлигини таъминлаш, давлат кўмагини ҳақиқатан муҳтож қатламларга йўналтириш, инвестицион харажатлар улушини ошириш ҳамда маблағларни харажатнинг ўзига эмас, кўрсатилаётган хизмат ҳажми ва сифатига боғлашдан иборат.

2026 йилда давлат бюджетидан субсидия ва трансфертлар учун 52 триллион сўмдан ортиқ маблағ ажратилган. Шундан 28,6 триллион сўми иссиқлик таъминоти, ипотека, транспорт, нодавлат боғчалар, талабалар турар жойи ва таълим кредитлари каби йўналишларга субсидия сифатида йўналтирилган бўлса, яна 23 триллион сўми Пенсия жамғармасига трансферт ҳисобланади.

Институт фикрича, асосий муаммо субсидия ҳажмида эмас, балки унинг кимга, қандай мезон асосида ва қандай натижа учун берилаётганидадир. Шу боис субсидияларни манзилли, шаффоф ва натижага боғланган тизим асосида тақсимлаш таклиф қилинди.

Минимал иш ҳақи

Институт 2030 йилгача меҳнатга ҳақ тўлашнинг энг кам миқдорини босқичма-босқич медиан иш ҳақининг 40 фоизигача етказишни таклиф қилди.

Биринчи босқичда бу ёндашувни қурилиш, чакана савдо ва умумий овқатланиш соҳаларида синов тариқасида жорий этиш режалаштирилмоқда.

Шунингдек, бюджет ташкилотларида энг кам иш ҳақини автоматик ҳисоб-китоб базаси сифатида қўллаш амалиётини қайта кўриб чиқиш ҳамда бунинг учун алоҳида ҳисоблаш миқдорини жорий этиш таклиф этилди.

Бундан ташқари, минимал соатбай ва кунбай иш ҳақи ставкаларини белгилаш, айрим меҳнат низолари билан боғлиқ юкламаларни Бандликка кўмаклашиш жамғармасига ўтказиш орқали иш берувчилар таваккалчилиги камайтирилиши мумкинлиги қайд этилди.

Ўзбекистонда даромад солиғини прогрессив шкалага ўтказиш таклиф этилди

Транспорт субсидиялари

Институт жамоат транспортида ҳам субсидия ҳажмини эмас, хизмат натижасини молиялаштириш тамойилига ўтишни таклиф қилмоқда.

Маълумотларга кўра, брутто-шартномалар учун йилига 1,9 триллион сўм бюджет маблағи сарфланади. Шундан 1,3 триллион сўми Тошкент жамоат транспортига йўналтирилади. Транспорт харажатларининг 65,1 фоизи субсидия ҳисобидан қопланмоқда.

Шу боис йўловчи оқими паст бўлган йўналишларни оптималлаштириш, тарифларни иқтисодий асосланган даражага босқичма-босқич яқинлаштириш ҳамда ташувчиларга тўланадиган маблағларнинг бир қисмини хизмат сифати кўрсаткичларига боғлаш таклиф этилди.

Таълим кредитлари

Институт олий таълимни молиялаштириш тизимини ҳам қайта кўриб чиқишни таклиф қилди.

Қайд этилишича, таълим кредитлари учун 2 триллион сўм ресурс ажратилган, 85 минг талаба кредит олмоқда ва уларнинг 84 фоизини хотин-қизлар ташкил этади. Кредит фоизларини қоплаш учун эса яна 830 миллиард сўм сарфланмоқда. Таклифга кўра:

  • ижтимоий реестрга кирган эҳтиёжманд талабалар фоизсиз кредит олиши;
  • академик натижаси юқори бўлган талабалар учун Марказий банк асосий ставкасининг 50 фоизи миқдорида имтиёзли кредит берилиши;
  • қолган талабалар учун амалдаги стандарт кредит шартлари сақланиши мумкин.

Шунингдек, стипендияларни манзиллаштириш, уларнинг миқдорини минимал истеъмол харажатлари даражасигача ошириш, талабалар турар жойи субсидияларини сақлаб қолиш ва ҳақ тўланадиган стажировкаларни кенгайтириш таклиф қилинди.

Магистратурада таҳсил олаётган хотин-қизларнинг контракт тўловлари учун ажратилаётган 125 миллиард сўмлик қўллаб-қувватлашни сақлаб қолиш ҳам мақсадга мувофиқ экани билдирилди.

Ижтимоий нормадан ортиқ яшаш майдони учун иситиш тарифини 5 карра ошириш таклиф этилди

Пенсия тизими

Маърузада пенсия тизимининг молиявий барқарорлигига ҳам алоҳида эътибор қаратилди. Қайд этилишича, бугунги кунда Ўзбекистонда 4 миллиондан ортиқ фуқаро пенсия олади. 2026 йилда Пенсия жамғармасига 23 триллион сўм тўғридан тўғри, яна 12 триллион сўм билвосита бюджет кўмаги ажратилади. Бироқ жамғарманинг ўз даромадлари пенсия харажатларини тўлиқ қоплай олмаяпти.

Институт суғурта бадаллари тўланмайдиган айрим даврлар учун пенсия харажатларини Пенсия жамғармаси эмас, балки тўғридан тўғри давлат бюджети ҳисобидан молиялаштиришни таклиф қилди.

Шунингдек, расмий бандликни кенгайтириш, минимал суғурта стажини босқичма-босқич 7 йилдан 15 йилгача ошириш ҳамда пенсияни сўнгги 20 йиллик даромад асосида ҳисоблаш тизимига ўтиш таклиф этилди.

Институт ҳисоб-китобларига кўра, қўшимча 1 миллион кишини расмий бандликка жалб қилиш давлат бюджетига йилига 3 триллион сўмгача қўшимча тушум олиб келиши мумкин. Бу маблағ эвазига 480 ўринли қарийб 100 та мактаб қуриш имконияти юзага келади.