«Biz «piramida» emasmiz». Tuyaquşçilikdagi boşqa tadbirkorlar faoliyatiga nazar
|19:40 / 22.10.201952 06911 min
Sönggi oylarda firibgarlikda gumon qilinayotgan bir neçta firma jamoatçilik diqqat markazida bölib turibdi. Bunday firmalar nafaqat ularga işongan mijozlarga, balki bu sohada faoliyat yuritayotgan boşqa tadbirkorlarga ham zarar yetkazişi hollari kuzatilyapti.
Bir neça kun muqaddam «Straus House» MÇJ ta'sisçisi Ibrohim Isroilov qamoqqa olingani va u mijozlar pullarini nimalarga sarflagani haqida içki işlar tergov departamenti tomonidan ma'lumot berilgan edi. Bu işlar ortidan tuyaquşçilik biznesi bilan şuğullanayotgan boşqa tadbirkorlar ham zarar körayotgani, mijozlar ularni ham firibgar deb körayotganini aytib murojaat qilişdi. Biz ularning faoliyatiga nazar taşlaşga qaror qildik.
Dastavval, tuyaquşlarni uy şaroitida boqiş va köpaytirişni yölga qöygan va bu borada öziga xos muvaffaqiyatlarga erişa olgan Namangan viloyati, Chust tumanidagi «Straus farm Chust» MÇJ faoliyatini közdan keçirdik.
«Faoliyatimizni boşlaganimizga köp vaqt bölmadi. Ötgan yili Riştondagi fermadan 36ta tuyaquş jöjalarini sotib olib iş boşlagan edim. Tuyaquş boqişning sir-asrorlarini sekin-asta örgandik. Alohida ta'kidlaş lozimki, tuyaquş juda ham tez ösadigan jonivor ekan. Qiziqişim juda ham ortib ketdi. Hozirda 21 dona ona tuyaquş va 300ga yaqin jöjalarim bor. Xaridorlar jöjaxonamizga kirib, tanlab olib ketaverişadi», deydi jamiyat ta'sisçisi Şavkat Ğoyibnazarov.
Uşbu tadbirkor bilan suhbatimiz savol-javob tarzda keçdi.
– Tarqalgan miş-mişlarga köra, bu jonivor juda ham nozik bölar ekan. Siz bunday fikrlarga qanday munosabatdasiz?
– Menimça, tuyaquş eng baquvvat jonzot bölsa kerak. Immuniteti juda kuçli böladi. Yoşi kattalariga, hattoki jöjalariga ham heç qanday vaksina, antibiotik işlatmaymiz. Jöja vaqtida yoş organizm deb, ozroq şamollaşining oldi olinadi, vitaminlar beriladi. Lekin bu dori sifatida emas. Sabzavotlardan sabzi, piyoz, karam, höl beda beramiz. Bularga şaroit yaxşi bölsa, ölmaydi. Parrandalar içida eng baquvvati tuyaquş deyiş mumkin.
Mavzuga oid
– Bizning iqlim tuyaquşlarga töğri kelmaydi deyişadi. Bu qançalik haqiqat?
– Biz bu biznesni boşlaganimizdan söng, juda köp xorijlik mutaxassislar bilan gaplaşdik. Ulardan iqlimimiz töğri keliş-kelmasligi haqida biz ham söraganmiz. Ular tuyaquş boqiş uçun Özbekistondek qulay mintaqa yöqligini aytişyapti.
– Xorijdan tuyaquş jöjalarini yetkazib berayotgan ba'zi kompaniya mijozlari jöjalar keltirilganidan söng qisqa fursat içida ölib qolayotganini aytişmoqda. Bunga sabab nima deb öylaysiz?
– Menimça, kompaniya vakillarining tajribasizligidan şunday böladi. Yaxşi parvariş qilişni örgata olmagan bölişi mumkin. Amaliyotda sabab qilib körsatiş mumkin bölgan yana bir holatga duç kelganmiz: odatda xorijdagi eksportyorlar işonçli bölmasa, ular kasal va nimjon jöjalarni yuborişadi va yaxşilarini özlari uçun olib qolişadi.
Jöjalarning sifatida ham farq böladi. Özimizda ham inkubatsiyadan çiqqanida 100tasidan 5-10ta nimjon jöjalar çiqişi holatlari uçrab turadi. Biz ularni ajratib qöyamiz, mijozlarga pullamaymiz.
– Tuyaquş boqiş qiyin emasmi?
– Buni boqiş juda ham oson. Şu joyim özi 20x20 metr bölib, bino içi 20x5 metr kenglikka ega. Natija yaxşi, hali qisilib qolişgani yöq. Uy şaroitida boqib yetiştiriş mumkin.
– Respublikada tuyaquş eksportiga talab qay darajada?
– Yöq, hozirça eksportni öylaşga ança erta. Çunki içki bozorda aholining göştga nisbatan bölgan talabini qondirişning özi katta muammo. Tuyaquş göşti xuddi mol va qöy göşti kabi iste'mol qilinadi. Respublika hududida tuyaquş şu qadar kamki, göşt sifatida iste'mol qilişni boşlaş imkonsiz. Şu sababli avvalo naslçilik rivojlanişi kerak. Keyin jöja özimizdan çiqadigan böladi, göştning tannarxi ham tuşadi.
Oçiğini aytiş kerak, jöjaxonaga töğridan-töğri kirişga ruxsat berilgani bizni hayron qoldirdi. Çunki «Straus house» kompaniyasi vakillari brifingda jöjalarni uzoqdan ham köriş mumkin emasligini aytişgandi.
– Bu hudud karantin emasmi?
– Bu yer jöjaxona deyiladi. Karantin degan sözni sizdan eşitib turibman. Bizda karantin qilinmaydi. Tuyaquş jöjasi çidamli jonivor. Bularda ölatga öxşaş kasalliklar tugul, hatto kana va bit kabi haşoratlar ham bölmaydi.
Bu yerda yarmi özimizda oçilgan jöjalar, 150tasi Janubiy Afrikadan keltirilgan. 1,5 yildan beri Janubiy Afrikadan jöjalar keltirilmoqda. Bugun ham yangi partiyada 450 dona jöjalar kelmoqda. Jöjalarning tuxumdan çiqqan vaqtidagi vazni 700-800 gramm atrofida böladi. Bu yerda hozir faqat 20 kunlik jöjalar bor. Bularning vazni 2 kilogramdan oşadi. Bir oyliklari 2,5 kilogramm atrofida böladi.
Uning bu gaplariga işonqiramay, jöjalarni tarozida tortib kördik. 20 kunlik jöja 2 kilogrammdan sal oşiqroq vaznga ega.
– Bu jöjalar har qanday haroratga çidamli böladi. Qiş kunlarida usti yopiq binoda saqlansa kifoya. 3 oylikkaça parranda, undan keyin hayvon hisoblanadi.
– Ba'zi kompaniyalar mijozlariga bergan jöjalarning köpçiligi nobud bölayotgani haqida aytilmoqda. Sizda ham şunday holatlar böladimi?
– Sönggi partiyada 300ta jöja sotdim. Bittasini egasining özi bosib öldirib qöyibdi. Tovuqlar bilan aralaştirib boqişganda ham ölib qolişi mumkin. Taşqarida qolib ketgani ham bölibdi. Bular 2 oygaça çaqaloqdek gap. Heç bölmasa şamoldan, salqin havodan asrab turiş kerak. Öşa sönggi 300talik partiyadan 2-3tasi nobud bölgan, xolos.
– Agar bu biznesni boşidan boşlamoqçi bölsangiz, nimadan boşlagan bölardingiz?
– Men avvalo işonçli jöjalarni olgan bölardim. Tuyaquş bozori yöq-ku, şu sababli sotuvçining fermasini borib körgan bölardim. Fermada birinçi örinda katta tuyaquş bor-yöqligini aniqlardim. Şuningdek, ona tuyaquşlar, inkubatoriya, jöjaxonasi, yemxonasi bormi, söyiş va terini qayta işlaş yölga qöyilganmi, yetkazib beruvçi jöjani yetiştiriş böyiça biror narsa örgata oladimi kabi savolarga javob olgan bölar edim.
Uy şaroitida tuyaquş va uning jöjalarini yetiştiriş bilan boğliq jarayonlarni körgaç, Farğona viloyati, Rişton tumanida joylaşgan yirik ferma şaklidagi «Straus farm» MÇJ korxonasi tomon yöl oldik.
Fermaga kirib borganimizda Janubiy Afrikadan jöjalar keltirilgani ustidan çiqdik. Uşbu 4 kunlik jöjalarning vazni 800 grammdan oşiqroq keldi.
«Mana, jöjalar keltirilişi bilan uşbu jöjaxonalarga olib kiriladi. Bu yerdagi jöjalar 4 kunlik bölib, vazni 815 gramm çiqdi. Bular şu yerda parvarişlanganidan söng, bitta jöja bir oyda 2,5 kilogramm atrofida vazn töplaydi», deydi korxona iş boşqaruvçisi Hasanboy Ahmadjonov.
Fermaning jöjaxonasidan söng, 20 kunlik va 1 oylik jöjalar saqlanadigan joylarni ham közdan keçirdik.
«Biz foydalanib turgan joy 6 gektar maydonni taşkil etib, 217ta katta tuyaquş, 800-900 dona jöjalarimiz bor. Tuyaquş biznesini taşkil qilganimizdan söng, çet eldan mutaxassislar ham kelişdi. Ular bizning mintaqa tuyaquş boqiş uçun qulayligini aytişdi. Biz bu sohaga bee'tibor bölmay rivojlantirişimiz kerak. Yonimizdagi qöşni davlatlarda ham iqlim şunday. Agar ular bu işni yölga qöyişsa, yana biz orqada qolaveramiz», deydi iş boşqaruvçi.
Şuningdek, fermada tuyaquş jöjalari inkubatsiyasi va maxsus ozuqa tayyorlaş faoliyati taşkil qilingan ekan.
Vodiydagi tuyaquşçilik fermalariga sayohatimizni yakunlab, Toşkentning Yunusobod tumanida joylaşgan yana bir tuyaquşçilik fermasi —«Straus farm Tashkent» faoliyati bilan tanişdik.
«Tuyaquşçilik – biz uçun yangi soha. Biz buni yil boşida boşladik. Hozirgi kunda har xil gaplar eşitib turibmiz. Endi, hammaning faoliyati öziga yaraşa. Terisidan işlab çiqilgan poyabzallarni körişingiz mumkin. Bu timsoh terisi bilan barobar narxda böladi, lekin pişiqligi undan ham kuçliroq. Bundan işlangan mahsulotlar salomatlikka ham foydali. Men bularni gap isboti bilan bölişi uçun körsatyapman. Bizda quruq gap bölmaydi», deydi ferma egasi Botir Muhammadxöjayev.
– Botir aka, aynan şu biznesdan moliyaviy piramidadek körinayotganlar ham uçrab turibdi. Bu faqat bizda emas, butun dunyoda şunday. Internetga OSTRICH PYRAMID deb yozilsa juda köp misollar mavjud. Ulardan qonuniy işlayotganlarning farqi qanday böladi?
– Bizda oldindan tölov degan narsa yöq, çeklov ham yöq. Istagança jöja olişingiz mumkin. Biz amaliy yordam körsatamiz. Unday kompaniyalardan farqimiz şuki, biz «qaytarib sotib olaman» demaymiz. Kelib xohlagança olsin. Har hafta tuyaquş keladi. Bizning maqsadimiz – naslçilikni rivojlantiriş. Pirovardida yonimizdagi qöşni davlatlarga, çet davlatlarga eksport qiliş maqsadidamiz.
Sohani yoş bolaga qiyoslasak, biz yurişni boşladik. Ayni vaqtda jöjalar kelişi töxtagani yöq. Bizda «karantin», «3 oy kutiş», «6 oy kutiş» degan tuşunçalar yöq. Kelasiz, pulni tölaysiz, jöjani yoki tuyaquşni olasiz. Fermaga kelib içidan tanlab olaverasiz.
Biz uşbu fermaga kelgan xorijlik mutaxassis bilan ham suhbatlaşdik. Belgiyalik Jord Bitens uzoq yillik tajribasiga tayanib, eksport qilgan kompaniyalarida master-klasslar ötar ekan.
«Tuyaquşçilik – juda foydali biznes. Undan turli-tuman mahsulotlar oliş mumkin. Uning terisidan bölgan mahsulotlar inson salomatligi uçun foydali. Bundan ayniqsa sportçilar juda köp foydalanişadi. Iqtisodiy taraflama olganda ham vertikal, ham gorizontal tarzda hisoblaganda juda serdaromad soha.
Buning uçun avvalo bilim va şaroit bölişi kerak. Sizlarda qulay iqlim şaroiti bor. Endi yetarli bilimga ega böliş kerak. Çunki bu jonivorni boqiş ham yetarli bilim talab qiladi. Oddiy misol, u oçlikni bilmaydi. Unga qança ovqat berişni biliş kerak», deydi xorijlik mutaxassis.
Yuqorida aytganimizdek, maqsadimiz – bu sohaga oid şubha va gumonlarga oydinlik kiritiş edi. Şoyad, respublikada mutlaqo yangilik bölgan bu sohada xalqimiz töğri yöldan adaşmasin, oq bilan qorani ajratişda qiynalmasin. Peşona teri evaziga topgan pullari aldovlar girdobida zoye ketmasin. Kun.uz halol tadbirkorlarni doim qöllab-quvvatlaydi.
