Bir tumanni 12 yil boşqargan Manzura Egamova – hokimlik taşvişlari, mustaqillikning ilk yillari va «razborşçiklar» haqida
|00:45 / 03.03.202047 61014 min
Özbekistonliklar hokim deganda albatta erkak kişini köz oldiga keltirişadi. Bir ayolning ön yildan ortiqroq hokim bölib işlaşini ayniqsa yangi avlod vakillari tasavvur qila olmaydi... Bugungi suhbatdoşimiz Manzuraxon Egamova – Andijon viloyatining Jalaquduq tumanini 12 yil boşqargan.
Foto : KUN.UZFoto : KUN.UZ
Mustaqillikning ilk yillarida Şakarjon Xöjaniyozova – Xorazm viloyati Boğot tumani, Rahimaxon Hakimova – Samarqand viloyati Samarqand tumani, Tohiraxon Marizayeva – Namangan viloyati Kosonsoy tumanida hokimi sifatida iş olib borgan.
Prezident akademiyasi tinglovçilari, 1996 yil. Örtadagi ikki ayol – Manzuraxon Egamova (öngda) Andijon viloyati Jalaquduq tumani hokimi; Şakarjon Xöjaniyozova (çapda) – Xorazm viloyati Boğot tumani hokimi bölgan.
Foto: Manzuraxon Egamova arxivi / Kun.uzTohiraxon Marizayeva (öngda) Kosonsoy tumani hokimi bölgan.
Foto: Manzuraxon Egamova arxivi/ Kun.uz
Şundan söng köp vaqt davomida tumanlarning birinçi rahbari sifatida ayollar iş olib bormadi.
Şu yilning fevral oyiga kelib, ayollar hokimlik lavozimiga qayta boşlaşdi. Sirdaryo viloyati Boyovut tumanida Dilfuza Uralova, Buxoro viloyati Olot tumanida Nargiza Ne'matova tuman hokimi sifatida iş boşladi.
Nozik hilqat vakilalari uçun mas'uliyatli vazifada işlaşning öziga xos jihatlari haqida suhbatlaşiş uçun Jalaquduq tumaniga borib, Manzuraxon aya bilan suhbatlaşdik.
Ma'lumot uçun, Manzuraxon Egamova tuman hokimi bölguniga qadar 1971 yildan turli sohalarda – paxtaçilik brigadasi boşliği, kolxoz kasaba qömitasi raisi, kolxoz agronomi, Böz tumani ijroiya qömitasi raisi, Jalaquduq tuman ideologiya bölimi kotibi, Jalaquduq tumani ijroiya qömitasi raisi, Jalaquduq tumani hokimining 1-örinbosari vazifalarida faoliyat yuritgan.
1993 yil 17 yanvardan to 2005 yil 19 maygaça Jalaquduq tumani hokimi bölib işlagan.
Mavzuga oid
2005 yil 19 maydan 2008 yilgaça Andijon viloyati hokimining örinbosari, Xotin-qizlar qömitasi raisi bölgan.
69 yoşli Manzuraxon aya Egamova suhbat davomida kasbiy faoliyati, mustaqillikning ilk yillaridagi qiyinçiliklar, ayol kişi uçun rahbarlik va oilani teng olib borişda yaqinlarning örni haqida gapirdi.
– Avvalo, yoşligimdan menda rahbarlikka intiliş bor edi. Yoşlik paytimizda andijonlik Tursunoy Karimova SSSR Oliy Soveti deputati edi. Öşa kişiga havas qilganman.
Maktabni bitirib, oliygohga sirtdan öqişga kirdim, turmuş qurdim. Kolxozimizda Öğilxon opa Teşayeva degan rais bölgan. 1971 yil opa meni çaqirib, «komsomol yoşlar brigadasining rahbari bölasan», deganida juda quvonib ketganman. 160 gektar maydonga brigada boşliği böldim.
1972 yili oktabr oyida qöqqis qor yoğib, paxtani qor bosib qoldi. Şunda tabiiy ofat tufayli Andijonga Şarof Raşidov taşrif buyurib, bizning tumanga va aynan bizni brigadamizga kelgan.
Öşa paytda «Toşkent» navlarining ğözasi baland bölib, qor bosib qolgan nihollarning uçi ozgina körinib turar, qolgan qismini qor bosib qolgan edi. Rahmatli Şarof Raşidov: «Qizim, nima böldi?», – deb söradi. Men esa «Paxtalarimning hosili yaxşi bölgandi, 40 sentnerni közlagandik. Lekin, afsus qor bosib qoldi», deb yiğlab yuborganman. Şunda u kişi, «Qizim, yiğlama, hali bu qorlar uç kunda eriydi. Öşa, 40 sentner hosilni hali olasan» degan edilar.
Şarof Raşidov bilan uçraşgandan keyin, menda rahbar böliş hissiyoti yanada oşgan. 1986 yili Oliy partiya maktabiga öqişga kerdim. 4 farzand bilan öqiganman.
Bir yil ötib, meni Böz tumaniga ijroqöm raisligiga çaqirib olişdi. Söng Jalaquduqda ideologiya sekretari, rayon ijroqömi raisi, kengaş tuzilganda esa rais böldim. Söng hokimning birinçi örinbosari etib tayinlaşdi. 1992 yil 17 yanvardan 2005 yil 19 maygaça hokim bölib işladim».
«Odamlarimiz mustaqillikning ilk yillarida juda qiynalgan»
– Mustaqillikning ilk yillarida katta doşqozondan çömiçimizni quruq olib, yangi hayot boşlaş oson bölmagan. Bu yillarda 2ta katta masala oldimizda turardi. Birinçisi – tinçlikni saqlaş. Ikkinçisi – xalqni oğir bölgan holat – oziq-ovqat tanqisligidan olib çiqiş.
Islom aka Karimov doim bizga şu ikki jihatni ta'kidlar edilar. 1993 yil şunday kunlarni körganmizki... Bir kuni Oyim qişloğidan xabar keldi. Odamlar kombaynni yurgizmayapti ekan. Borsam, işonasizmi, 40 gektarli maydonda kombayn yuribdi. Bunker tepasida 4-5 bola ğallani öğirlayapti. Oldida 200 nafarga yaqin ayol buğdoyni örib ketyapti.
Qarasam, eplab bölmaydi. Bunkerdan buğdoyni odamlar uçun öşa yerga töktirdim. «Polya»ni şu holiça odamlarga taşlab, kombaynni boşqa «polya»ga olib ötib ketganmiz.
Odamlarimizda öşa paytlarda un taqçilligi bor edi. Öşa 1993 yillardan, öylaşimça, odamlarning özlari juda oç bölmasa-da, közi oç edi. Buni töğri tuşuniş kerak. Çunki, fuqarolar kunligini kunda yeyişar edi. Közi oç edi. Şunaqa oğir davrlarni körganmiz. Lekin xalqimizning dunyoqaraşi, mustaqillikka bölgan işonçi bu vaziyatdan olib çiqib ketgan.
«Razborşçik»lar bilan tortişuv
– Endi, ayol sifatida hokim bölişlik bu ança murakkab narsa. Men özim ham juda qiynalganman. Birinçidan, yurtdoşlarim tan oladimi men ayol hokimni, degan savol qiynagan. Ikkinçidan, men ayol boşim bilan şunday yuksak işonçni oqlay olamanmi yo yöqmi, degan içimdagi bir tuyğu meni juda qiynar edi.
3 yilgaça 2 soatdan oşiq uxlamaganman. Çunki uyimga kelib, uxlaşni boşlab-boşlamay qaysidir taşviş bilan yana çiqib ketar edim. Dalama-dala yurardim.
Tumanda öşa davrda 4ta guruh bor edi. U mahalda «razborşçiklar» deyilgan. Bir kuni xonamda ötiribman. Öşa yillar kuçaygan «Muxtor saqa» degan «razborşçik» bölardi. Birinçi kiriş eşigi taraqa-taraq oçilib, ikkinçi eşikni tepgan edi, oşiq-moşiğidan çiqib, qulab tuşdi. Xonamga 6 barzangi kirib keldi.
Endi çoy damlab kirib, içayotgan edim. «Kelinglar», demasam ham, yon tomondagi stulga ötirişdi. Keyin, har xil zuğum ötkazadigan gaplarni boşlaşdi. Indamay, çoyni içib ötiraverdim. Şunda özimga «Manzura, bugun mana şulardan qanday xalos bölişing, ularga ğoyaviy hujum qilib yengişing, qanday işontirişing seni Jalaquduqni haqiqiy hokimi ekanligingni bildiradi», dedim. Şu bilan içimda kuç topdim.
Oxiri ularning gapi tugab töxtaşdi. Men «Böldimi?» dedim. «Böldi», dedi. Ularning hamma gapiga javob berdim. Mustaqillik nimaga bölganini, bu kelajakda nima bölişini, prezidentimiz nima qilayotganini aytdim. Bu yurtda qonun ustuvor bölişini tuşuntirib, «Senlar nima qilyapsan?» deb ilhomim kelib, rosa gapira ketdim. Söz boyligim bor, qisqasi «yopiştirdim». Jim bölib qolişdi. «Qani endi, «şagom marş!» – dedim. Ötirişaverdi. Oldimdagi çoynakni ular ötirgan stoliga otdim. «Tur örningdan» dedim. Hammasi tirqirab örnidan turdi. Eşikka şunday teng yugurişdi.
Haligi Muxtor deganini yoqasidan uşladim. «Eşikni töğrila», dedim. «Töğrilab, keyin çiqib ketasan, bölmasam, seni prokurorga beraman», deganimdan keyin eşikni töğrilab, çiqib ketdi.
Şundan keyin meni kuçim, özimga işonçim mustahkam böldi. Demak, har qanday kuçni qaytariş mumkin ekan. Çekinmaslik kerak ekan.
Bu ayol 6 oyga bormaydi deganlar bölgan. Lekin men şunça yil işladim. Nimaga? Buni tagida faqat mehnat yotadi. Agar özingiz uçun harakat qilib, xalqni öylamayotgan bölsangiz, xalq sizga işonmaydi.
Amal va oila
– Aholi, qöl ostimdagilar oldida yiğlamaganman. Çunki, men yiğlasam, xalqning ruhi tuşib ketar edi.
Uyda esa, eşikni berkitib olib, qiyqirib yiğlab olgan kunlarim bölgan.
1970 yil oila qurdim. Sakkiz qiz va bir öğil joyga tuşdim. Men tuşganda törtta qaynisinglim hali oila qurmagan edi. Rahmatli qaynotam Turğunboy toğa temirçi edi. Qaynonam Jöraxon ona – uy bekasi edi. Meni közining qoraçiğiday saqlagan öğliga kelin qilib olişdi. Şu kundan boşlab, brigadir bölasiz deyişganda ham, qaynotamga aytsam, böpti bolam degan.
Ayol kişiga oilasidagilar şaroit yaratib, yaqinlari unga işonişi kerak.
Xöjayinim savdo sohasida işlagan. Bir kuni keç qoldim. Xöjayin bilan kelişib olganmiz. Böpti işlaysan, degan. Lekin amaling ostonani u yoğida qoladi degan. Bir kuni diqqat bölib kelibman. Qölimdan uşlab taşqariga olib çiqib qöygan. Amalingni taşlab kel degan. Qaynotam rahmatli çiqib, xöjayinimni sökib, meni uyga olib kirgan. Ayol kişi uçun er doim er bölib qoladi.
8 yil davomida respublikadagi yagona ayol hokim
– Biz birinçi hokim bölgan paytimizda tört ayol edik. Namanganning Kosonsoyidan Tohiraxon, Samarqanddan Rahimaxon, Xorazmdan Şakarjon.
Taqdirni qarangki, törtalamiz ham Oliy partiya maktabida ikkita gruppada ikkitadan bölib, ikkitamiz partiya qurilişida, ikkitamiz sovet qurilişida öqigandik.
Falakning gardişi bilan törtalamiz ham hokim bölib qoldik. Ular 4 yil, 5 yildan işladi. Şakarjon 7 yil işlab, keyin Xotin-qizlar böyiça örinbosar bölib ketdi. Ular esa vazifadan ketdi. Keyingi 8 yil içida respublika böyiça bitta men özim qoldim.
«Hozir hokim hamma sohani bilişi kerak»
Bugungi jamiyat men işlagan davrdagidek emas. Ança ilgarilab ketdi. Odamlarning dunyoqaraşida katta özgarişlar böldi. Yoşlarimiz orasida öqimişlilari köpayib ketdi. Hozirgi hokim hamma sohani bilişi kerak.
Men bitta narsadan nihoyatda afsuslanaman. 20 yil keyin tuğilmaymanmi? Mana şu davrda işlamaymanmi? Prezidentimiz jamiyatga ajoyib bir kuçni, ğoyani olib keldiki, sekin yurgan odam ulgurmaydi. Yugurgan odam ulguradi.
Ayol hokimning yelkasida ikkita mas'uliyat bor. Birinçisi – hokimlik vazifasi bölsa, ikkinçisi – ayollik vazifasi. Çunki erkaklar köpçilik bölgani uçun xato qilsa, işni yaxşi olib bormasa, bilinmasligi mumkin. Masalan, 15-20tani içida bitta bölsa, u bilinib qoladi-ku? Şuning uçun, erkaklarga nisbatan ham ayol bilimli bölişi kerak.
«Hozir juda köp holatlarda oqibat bilan şuğullanyapmiz»
– Men uçun bugun hokim böliş osonroq bölar edi. Çunki mustaqillikning dastlabki yillaridagi fikrlar qarama-qarşiligi, qaraşlar xilma-xilligi, Namangan, Öş va Farğona voqealari bizni çiniqtirgan.
90-yillar. Öngdan çapga: Şaxrixon tumani hokimi Muhammadjon Razzaqov, Baliqçi tumani hokimi Abdusattor Ğaniyev, Jalaquduq tumani hokimi Manzuraxon Egamova, Marhamat tumani hokimi Abdumannop Rasulov, Böz tumani hokimi Adahamjon Örinboyev.
Hozir juda köp holatlarda oqibat bilan şuğullanyapmiz. Men doim aytaman: oqibat bilan şuğullanganda, heç qaysi muammoni bartaraf qila olmaymiz. Biz sabab bilan şuğullanişimiz kerak.
Mana, kimdir öz joniga qasd qilsa, yugurib borib uni kömib kelib, «razbor» qilyapmiz. Hodisa bölib böldi-ku? Şuğullanib nima qilamiz? Sababi bilan şuğullanişimiz kerak. Özini osgunça yolğiz bölgisi kelgan, diqqat bölib yurgan, mahallaga qöşilmagan. Maktab öquvçisi bölsa, örtoqlariga qöşilmagan. Ota-onaning oilada şaroiti yaxşi bölmagan... Buni biliş kerak edi. Bu oila bilan şuğullaniş kerak edi. U qilganini qilib böldi. Oqibat bilan şuğullanişimizning foydasi yöq. Sabab bilan şuğullaniş kerak.
«Şaxsiyatga tegiş mutlaqo mumkin emas»
– Birinçidan, hokimning söz boyligi yetarli bölişi kerak. Misol uçun, biror raisga «hökizsan» deb, şu usulda topşiriq bersangiz, u yarmini qabul qilmaydi. Masalan, «Yusufjon aka, esingiz bormi sizni? Men sizga işondimmi? Siz şunaqa qilasizmi?» desangiz, hokimning bu gapi uning yurak-yuragidan ötib ketadi. Çunki sizning bu gapingizda unga nisbatan işonç bor. Uni qöllab-quvvatlaş bor. U sizga işonadi. Ketişingiz bilan gapingizni ikki barobar qilib bajaradi.
Lekin, sökiş ham ehtimol qayerdadir kerakdir. Men ham qayerdadir baqirgandirman. Biroq şaxsiyatiga tegiş mutlaqo mumkin emas. Hamma ham inson.
Özbekistonning qaysi boş rahbarlari bilan muloqotda bölgansiz?
– Şarof aka Raşidov, Usmonxöjayev bilan, bir neça marotaba Islom Abduğaniyeviç bilan körişdim. Sessiyada, huzurida va viloyatga kelganida köp marotaba fikr bildiriş, u bilan sözlaşiş imkoniga ega böldik.
Şavkat Miromonoviç bilan bir vaqtda hokim böldik. Undan keyin bir vaqtda deputat böldik. Boş vazir bölganda birga işladik. Bu kişi bilan köp marotaba uçraşdik.
Bugun men jamiyatdagi keksa bir kuzatuvçi sifatida şuni aytmoqçimanki, bugun ayollardan tayyor kadrlar yöq. Nafaqat ayollar, balki erkaklardan ham yöq. Şuning uçun kadrlarni poğonama-poğona tarbiyalab olib boriş kerak.
