Vaziyat kritik nuqtaga yetdi. Ijara masalasi borgan sari jiddiylaşyapti
|01:11 / 29.09.202246 81710 min
Sönggi yillarda, yillarda emas, oylarda ijara narxlari keskin ösdi, ösişda davom etyapti. Ayniqsa poytaxt Toşkentdagi vaziyat juda jiddiy. Avgust oxiri, sentabrning boşida talabalar kelişi bilan taranglik kuzatilgan bölsa, bu muammo hal bölmay Rossiyadan navbatdagi oqim tufayli talab yana oşib ketdi. Tabiiyki narx ham. Ayni paytda aholi daromadlariga nisbatan uy-joy va ijara narxlarida şu qadar nomutanosib vaziyat yuzaga keldiki, bu boşqa ijtimoiy muammolarni ham tuğdirişi aniq.
Özbekistonda ijara narxlari qimmatligi, aniqroği uylar bahosi va eng muhimi – aholi daromadlariga nomutanosibligi haqida köp gapiriladi. Ijara bozorining asosiy xaridori bölgan oddiy işçilar 4-5 mln atrofida maoş olişsa, şundan eng kamida 3-3,5 mln sömini ijaraga sarflaşga majbur bölmoqdalar.
Bu borada endi-endi olib borilayotgan tadqiqotlar ham Toşkentda budjet bahodagi xonadonlar örtaça 10 yilda özini oqlaşini körsatgan. Ya’ni uy olib ijaraga berilsa, u 10 yilda sarflangan pulni qaytaradi. Holbuki bu körsatkiç rivojlangan davlatlarda 20-30, hatto 40 yilni taşkil qiladi.
Ha, statistika şafqatsiz, raqamlar xafa qiladigan. Bugun ana şu ösib borayotgan raqamlardan aziyat çekayotgan yurtdoşlarimizga quloq tutdik. Aksariyati muammo tufayli böğziga qadar tölib turgan bölsa-da, şaxsini sir saqlaşni ma’qul körişdi. Ayrimlarining “Nahot ijarada ölsam?!” degan sözlari yuraklarni titratişi tayin.
Birinçi qahramon: “Bu muammo ijtimoiy portlaşga olib kelişi mumkin”
— Ayting-çi, men nima qilişim kerak? Oliy ma’lumotliman, ikki tilni bilaman, davlat bergan işda işlayman va 5,5 mln söm maoş olaman. Lekin ijaraga qança tölaşimni bilasizmi? 450 dollar! Bu 5 mln söm degani. Men boyligim tufayli qimmat uyda turmayman. Bu uyning bahosi özi 250 dollar edi. Ammo ijara beruvçi qisqa muddat içida ikki marta kötardi va hozirgi narxga olib keldi.
Nogiron farzandimiz bor, uni davolatiş ham muntazam pul talab qiladi. Ayolim ham oliy ma’lumotli, lekin 2,5 mln söm oylik oladi. Vatanimizni sevamiz, lekin ba’zan unga siğmay ketayotganimizni his qilamiz...
Ikkinçi qahramon: “13 yilda 24 marta köçdik... Dod degim keladi ba’zida”
— 13 yil içida 24 ta uyga köçdik. Uy egalarining yaxşilariyam, yomonlariyam bor. Qiş kunlarida, sovuqda sarson bölib, tomidan çakka ötib turgan uyda yaşagan paytlarimiz böldi. Uçastkavoylarning tekşir-tekşiridan bezgan, qöşnilarning “viloyatlik, kelgindi” deb siğdirmagan kunlarni kördik.
Bu ham mayli, ijaraga arang uy topib, botib yotgan uyni yiğiştirib tozalaganimizdan keyin uy egasi kelib, “uyni ijaraga bermaydigan böldik”, deganda heç joyga siğmay ketganman.
Ayniqsa vositaçi maklerlardan köp aziyat çekkanmiz. “Uy toğamniki, ammamniki” deb pulimizni olib, ertasiga pul ham, makler ham yöqolib qolgan. Açinarlisi, oxirgi yillarda ijara narxining oşişida maklerlarning “xizmati” katta.
Mavzuga oid
Uy sotib olmoqçi bölib izlanasan, lekin oylikni ijaraga berasanmi, uy olişga yiğasanmi, rözğorni butlaysanmi?.. Dod degim keladi ba’zida, lekin hayot uçun kuraş davom etadi.
Uçinçi qahramon: “Davlat işida 18 yil işladim, lekin 180 yil işlasam ham pul yiğib uy ololmasligimni bildim”
— Men kabi ayollar, oilalar balki minglab, millionlabdir. Özim oliy ma’lumotliman, davlat işida 18 yildan ortiq işlaganman. Maktabda, litseyda, institutda... Hatto juda nufuzli taşkilotlarda ham. Ammo şuni tuşundimki, men kabi uç farzandli, boquvçisini yöqotgan ayol 18 yil emas, 180 yilda ham pul yiğib öziga uy ololmas ekan.
2013 yildan buyon ijaralarda yaşab kelaman. Va aynan şu yildan buyon ikki farzandimning soğligi uçun kuraşaman. Heç kimdan yordam söramaganman, lekin qarz olganman va haligaça şu qarzlarni tölayman.
Şunça yil işlab, davlatdan uy olişga, subsidiyaga harakat qilmaganman. Negadir özim pul yiğib olişimga işonç bölgan. Şu işonç bilan 8 yil ötdi, bu orada soğligim öta yomonlaşdi, orzum sarob ekani ayon böldi.
Ilojsiz qoldim, davlat işidan ketdim, nodavlat loyihalarga özimni urdim. Öqituvçiligimni juda soğinaman, bemalol maqtanib aytaman – men kuçli öqituvçi edim! Lekin endi özimni, farzandlarimni öylamasam bölmaydi.
Endi savol: men oliy ma’lumotli, sohamning ustasi bölaturib şu holda bölsam, ma’lumoti yöq millionlab odamlar nima qilişadi? Xohlardimki, ayollar işlagan maoşlariga heç bölmasa ijara tölay olişsin. Toşkentda uyim yöqligi, ijarada yurganim uçun bir bolamni qaynonamga, ikkisini onamga taşlab kelganman. Ularni oyiga bir-ikki marta köraman. Ba’zan xörligim keladi. Ba’zan emas, hamişa...
Törtinçi qahramon: “Bular sinovligini bilaman, lekin erkak kişiga qiyin ekan”
— Farğonaning Quvasidanman. Islom universiteti magistraturasini tamomlaganman. Özim közim ojiz, I guruh nogironiman, ayolim II guruh nogironi, bir qizim bor. Şu yil yozigaça Toşkentda işlar edim. Aynan ijara narxlari oşib ketişi tufayli qişloqqa qaytişga majbur böldim.
Qişloqda soham böyiça iş topa olmadim, köp joylar közim tufayli işga olmadi. Hozir işsizman. Bular sinovligini bilaman, lekin erkak kişiga qiyin ekan. Közim körganida ham mayli edi, şart köçaga çiqib biror yölini topardim.
Beşinçi qahramon: “12 yildirki ijaradaman”
— Ziyoliman, tinmay işlayman. Pulning barakasi yöqmi, heç orttira olmayman. Öğlim 24 yoşga kirgan. Kollejda ham Toşkentda öqidi, poytaxtda qolaman, magistraturada öqiyman, deydi. U bilan birga bölay, deb ijaraga uy olib yaşayapmiz.
Ipotekaga uy olgim keladi, lekin boşlanğiç tölovga pulim yöq. Ikkalamiz 300 dollarga ijaraga uy oldik. Bundan arzoni topilmadi. Öğlim 2-kurs, öqişidan çalğimasin deb işlatmayapman. Çunki dadasi olamdan ötgandan keyin depressiyaga tuşib qoldi, kasal böldi. Haliyam batamom tuzalmagan. Har doim “Bu dunyoda barçamiz ijaraçimiz” deb özimga taskin beraman. 12 yildirki şu hayot davom etmoqda.
Ziyoda Eşmurodova, jurnalist: “Bolalarim bir neçta maktabda öqiganidan tayinli sinfdoşlari ham yöq”
— Ijaradagi “staj”im 17 yil! Ehheye, qanday uylarda yaşamadim. 1990 yilda talabalikdan boşlangan ijara hayotim 2007 yilda katta qiyinçiliklar, qarzlar yordamida uy olişimgaça davom etgan. Ijarada turmuşga çiqdim, ijarada bolalarim tuğildi va ulğayişdi.
Eng oğriqli nuqtalarini sanab ötay:
1. Bir xonadonga joylaşib, atrofdagi boğçaga ne azobda bolamni joylaştirganimda 3-4 oy ötib köçişga töğri kelgan, farzandim boğçalar özgarişidan qançalik stressga tuşgandi. Bu holat maktabda ham davom etdi. Bolalarim bir neçta maktabda öqiganidan tayinli sinfdoşlari ham yöq;
2. Bu holat bir neça marta kuzatilgan. Tözib, iflos bölib yotgan uyni berişgan. Men tozalikka jiddiy e’tibor berardim. Butun uyni, unitazlarigaça yaraqlatib tozalatib qöyganimda uy egasi kelib körganidan söng “uyni bermaydigan böldik” degan. Bu holat ikki marta bölganiga nima deysiz? Şu qadar xörligim kelgandiki...;
3. Eng esda qolarlisi va oddiy bölsada ta’sir qilgani, bir xonadon egasi pul oladigan kuni uyga poyabzalini yeçmay kirib kelaverardi. Ortidan tozalayotganimda közlarim yoşga tölardi, bolalarimga körsatmay yiğlardim.
Televideniyeda işlaganimda uç xonali uyni uçta oilaga bölib berişgan. Hammada ikkitadan bola. Qanday hayot keçirganimizni özim bilaman. Lekin yaxşi jihati şundan keyin pul yiğa boşladim. Lekin narxlar oşişi tufayli heç yetkaza olmasdim. 2007 yilda pul yiğib-yiğib, yaxşi insonlar yordami bilan Toşkent viloyatning Töytepa (hozirgi Nurafşon) şahridan uy olganman. Olgan kunim uyga kirib töyib-töyib yiğlaganman. Hozir kiçik bölsa-da, Toşkent şahrida hovlimiz bor. Şu kunlarga yetkazganiga şukr.
Yana bir qiziq jihat – özim surxondaryolikman, şunça vaqt ijarada yaşaşimga qaramay har doim uyimda yo talaba, yo abituriyent bölgan. Ayrim paytlarda ikki-uçtalab. Köpçiligi öqişlarni bitirib, hayotda öz örnini topib ketişdi. Ularni juda körgim keladi hozir...
***
Ijara mavzusi Kun.uz'ning doimiy e’tiborida. Sabablar, yeçimlar qidirilgan. Ammo körinadiki, muammo borgan sari jiddiylaşib, gazak olib borayotir. Qiziği, ijara bahosi oşişiga omillar bisyor, ammo bozor qonunlariga köra narx tuşişi heç kuzatilmaydi.
Dastlab talabalar qaytişi, keyin Rossiyadan relokantlarning katta talab hosil qilgani narxlarning sapçişiga xizmat qilgan bölsa, tez orada viloyatlardagi badavlat odamlarning poytaxtga va yirik şaharlarga (ya’ni gaz, svet bor joyga) qişlaş uçun oqib kelişi vaziyatni yanada murakkablaştirişi tayin.
Bugun poytaxtda heç qanday jihozsiz, ta’mirsiz bir xonali uylarning eng arzoni 200 dollardan boşlanadi. Köpçilik ijara uy deganda tasavvur qiladigan ikki xonali, örtaça jihozlangan uylar allaqaçon 300 dollardan oşib ketdi. Ta’kidlaş joiz, bu boşlanğiç narxlar, ya’ni çöntakda pul bilan bozorga tuşib, bunday uylar içidan özingizga yoqqanini tanlay olmaysiz. Izlaş, zahmat çekiş bilangina bunday bahodagi uyni topiş mumkin va narx tez orada oşirilişi hadigi bilan yaşaladi.
Darvoqe, ijaraga beruvçilar xorijdan kelganlar taklif qilayotgan katta pullarga qiziqib, özimizning nisbatan arzon tölab turgan qoraközlarni xonadonlaridan çiqarib yuborayotgani kuzatilyapti. Bu endi juda uyatli holat.
