“Köp narsa hokimlarning saviyasiga boğliq” - vatanga qaytgan investor qanday tösiqlarga uçradi?
|19:01 / 13.10.202425 174
Tadbirkor Ruslan Qalandarov – Kun.uz'ning yaqinda e’lon qilingan multfilmi prototipi. U biz bilan suhbatda çet eldagi faoliyatini Özbekistonda körgan-keçirganlari bilan taqqoslaydi, joylardagi amaldorlarning saviyasiga baho beradi, qişloq xöjaligidagi katta potensial kökka sovurilayotganidan afsus bildiradi.
– Sizni prototip sifatida olib, multfilm yasadik. Öşa multfilmda aytilgan biografiyangizni qisqaroq bölsa ham aytib bering.
– Avvalambor, qiziqiş körsatayotgan kamdan kam taraf bölib turganingiz uçun rahmat. Yurtimizda öqidik, yaxşi öqidik, xorijda öqidik, ilm olişga harakat qildik, akademik tajribamiz ham bor. Undan taşqari, tijoratning içiga çuqur kirişga harakat qildik. Turkiyada işlab çiqarilgan mahsulotlarni dunyoga sotdik, Angliyadan tortib Filippingaça.
– Aytganlaringizdan xulosa qiladigan bölsak, yaxşigina aylanma mablağingiz bölgan. Nima sabab böldi qaytib kelişingizga?
– Avvalambor, otam “endi bu yoqda ham bir foydang tegsin” dedi. Baribir, istaymizki, Vatanga foydamiz tegsin, şu yerda yutuqlarga erişaylik. Öşa davrda öziga yaraşa qiyinçiliklar bor edi – har yerning toş-tarozusi bor. Buni tuşungan holda keldik. Avvalo bozorni örgandik. Eng optimal mahsulot kunjut bölib çiqdi, perspektivasini, kelajagi porloqligini kördik. Dunyoda uç yarim milliard dollarlik bozori bor kunjutning. Va ösib borayotgan bozor bu. Investitsiya qildik, zavodlar qurdik, işçi örinlari oçdik.
Har bir jabhada primitiv uslublarni, hosildorlik past ekanligini, işlar sanoatbop emasligini kördik. Ilmiy tadqiqot deyarli yöq ekanligini kördik. Olimlar oldiga vazifa qöydik: “mana, dunyo bozorida, sanoatida kunjutga bunça talab bor, yetişib yurişimiz kerak” dedik. Muhokama qildik, tortişdik, gaplaşdik. Hattoki xorijdan mutaxassislarni olib keldik.
Bugunga kelib, taxminan uç ming gektarga yaqin şaxsan özimning kunjut yetiştiriş tajribam bor. Xorazm böyiça boşqa fermerlarning yerlarida ham konsalting qilib, yetiştirgan kunjutlarimiz böldi. Bundan taşqari, Respublikamizning boşqa hududlarida, Qoraqalpoğiston, Qaşqadaryo hududlarida ham kunjut yetiştiruvçilarga köp yordamlar berdik.
Endi özimizning yerga keladigan bölsak, 2019 yil mana şu körib turgan hududda 270 gektar kunjut yetiştirdik. Ayni 2019 yilning özida qayta işlangan, qöşimça qiymat qöşilgan mahsulotlardan 500 ming dollarlik eksport qilişga muvaffaq böldik.
Mavzuga oid
10 min
Hayotimizni şunga bağişladik. Texnikalarni olib kela boşladik. Kunjutga xos kasalliklarini örgana boşladik, birinçilardan böldik bu sohada, kasalliklarni körsatib tartibga soldik. Mamlakatimizda ikkita-uçta fabrika bor, faqat blanşirovka qiladi. Biz esa pasta, holva, yoğ çiqariş – hammasini yölga qöydik. Eksport sohasidagi Turkiyadagi mutaxassislar bilan maslahatlar qildik.
Mahalliy hokimiyatga ilmiy tadqiqotlar va boşqa muammolar qiziq emas. “Menga eksport kerak faqat”, deydi. “Eksportga boğliq bölgan muammolar bor, bulardan boşlaş kerak, uruğni hal qilmasak, 25 foiz yöqotiş qilamiz”, desak, tuşunmaydi.
– Tösiqlar haqida gapira boşladingiz. Tösiqlar qanday şaklda, qanday körinişda bölyapti?
– Boşida eksport qilişga qölimiz kaltalik qildi, çunki biz ham qişloq xöjaligini, ham sanoatni, ham ilmiy izlanişlarni özimiz bajardik, eksport masalalariga ulgurmadik. Faoliyatimizni 2016 yil boşlagan bölsak, 2018 yilda eksport qilişni boşladik. Bu yoqda kadr muammolari, kadr yöq, özimiz tarbiya qilişga majbur böldik.
Köplab taşkilotlar bor edi öşa paytda, eksportga kömaklaşadigan: eksportni qöllab-quvvatlaş fondi, Agroeksport, tumanlardagi, rayonlardagi eksportga mas’ullar, banklarning mas’ullari va hokazo. Hammasiga mahsulot berib çiqdik: “mana, sanoat qildik, zavod qurdik, yordam beringlar”, dedik. Elçilar ham mas’ul qilindi. Ularga ham mahsulot berdik. Lekin qarangki, yordam berişolmadi. Mahsulot yaratildi, ammo realizatsiya qilinmadi. Bu yoqda kreditlarni tölaş kerak, soliqlarni tölaş kerak, işçilarga oylik beriş kerak...
– Taşkilotlardan yordamni qanday şaklda kutgandingiz?
– Xaridor topişda kömak berişlarini.
– Ularningbunga imkoniyatlari bormi?
– Ular bunga mas’ul. Şunga muvofiq imkoniyat, instrumentariya – hammasi berilgan ularga. Har holda, biz şunday tuşundik, bizlarga şunday tuşuntirişgan edi. Balki ularning yondaşuvi notöğri bölgandir, balki ular stereotip yöllardan yurayotgandirlar, çapga, önga çiqişni bilişmayotgandir, bizga qoronği.
Markaziy bankdan kelişdi Xorazmga, dangalini aytdik: “bugungi kunda sizlar dunyo bozorida raqobatbardoş emassizlar” dedik. Mablağ sörasak, kamida bir oy tutib turişadi, lekin Turkiyadan kunjut xomaşyosini oladigan tadbirkor uç kunda kredit olib, bu yoqqa samolyotda uçib kelib, burnimizning tagida xomaşyoni olib ketyapti. Uçta bozorimiz bor edi, eng kattasi – Rossiya bozori, yuqori narxlarda kirdik u yerga, Qirğiziston bozoriga kira boşlagandik. Tajribamiz bor, prinsipimiz – birinçi navbatda pul emas, birinçi navbatda malaka, tajriba va şakllantirilgan bozorlar. Hali ham mijozlarimiz bizlardan mahsulot yetkazib berişimizni kutişyapti. Ammo banklarimiz pand berdi.
Yana bir muammo – mahalliy mutasaddilarning mavjud potensiallarni köra olmasligi, ölçay olmasligi. Misollar aytaman: Urganç tumanida yigirma ikki ming gektar qişloq xöjaligiga möljallangan yerlar bor. Tasavvur qiling, bitta ham tomat pasta çiqaradigan zavod yöq, hali ham. Yoki, deylik, bulğor qalampirini qayta işlaydigan zavod yöq, tuzlamalar qiladigan zavod yöq. Kimgadir kulgili bölişi mumkin, lekin men uçun tragediya – Xorazmda işlab çiqarilgan murabbo yöq.
– Sabab?
– Kapital yöq. Kapital şakllantira olişmayapti. Haligaça traktori yöq fermerlar bor, haligaça bolalarini xorijda öqita olmayotgan fermerlar bor. Fermerlar progress qiliş örniga, regress qilyapti. Çunki fermer ozod fermer emas. Tanlaşda ozod emas, qaror qabul qilişda ozod emas. Şoli ekkanning şolisini buzib taşlaşyapti. Paxtani majburlaşadi. Norentabel bölsa nega ektiradi? Alternativaga örin yöq.
– Kuni keça saytimizda çiqdi – 14 gektar pişib turgan şolini buzib taşlaşibdi... Tasavvur qilyapman fermerning könglidan nima keçyapti... Bu holatda u kelajakka reja qiladimi? Yöq!Çet elda yaşab, faoliyat yurgizgansiz, körganlaringizni aytib bering, dehqon qanday işlaydi u yerda, fermerlar qanday muhitda işlayapti, masalan, Turkiyada?
– Turkiyada sanoat fermer bilan yaqindan boğlangan. Ularning orasiga uçinçi şaxs aralaşa olmaydi. Sanoat talabini aytadi, orada ilmiy izlaniş institutlariga sörov bildiriladi, bunda fermerlar ham töğridan töğri iştirok etadi. Olimlar va sanoatda bir-birini rivojlantirişga iştiyoq mavjud. Mahsulot yetiştirişdan oldin hammasi örganilyapti va kelişilyapti, natijada kafolatli sotiş bölyapti. Hammaga yaxşi: fermerga ham, öz rejalarini amalga oşirayotgan sanoatga ham, olimlarga ham. Hokimlar faqat yordam berişadi!
– Endi savol: nega turk hokimi özini bunday tutadi-da, bizning hokimlar – boşqaça?
– Oğir bölsa ham aytiş kerak – saviya masalasi bor. Ta’bir joiz bölsa, kelin oliş uçun yetti avlodini örganiş kerakligini aytadi donolar... Hokim tayinlaş oldidan bitta ham “avlodi” örganilmayapti çamasi... Hokim turli masalalarda kompetent bölişi kerak. Prezident bizni – xorijda yurganlarni taklif qildi. Biz keldik. Investitsiya kiritdik. Yangi ğoyalar olib keldik. Bizlar bilan işlaydigan mutasaddilar ham şunga muvofiq bölişi kerakmasmi?! Ularning saviyasi savol ostida qolyapti.
– Saviya haqida gapiryapsiz. Ammo hammasi saviyaga boğlanmaydi-da. Öşa – saviyasiz deyayotganingiz hokim ham agar tizim töğri şakllantirilgan bölsa, öşa tizimga siğmay qoladi-ku.
– Boşimizdan ötkazib turibmiz – çiqayotgan qonunlar bizlar uçun mos bölib çiqyapti. Qonunlar orqali biz tadbirkorlar özimizni minimal darajada bölsa-da himoya qila olyapmiz. Lekin mas’ullar, bilmadim, boşqaça köz bilan qarayaptimi?
– Biz şuni kuzatyapmizki, hokimlar töğridan töğri qonundan çiqib ketyapti. Agar vaqtida qonunga xilof harakatlarning tomiriga uriladigan bölsa, öşa hokimlar ham özini tutib harakat qiladi. Bu yerda şunçaki saviyasizlik emas, qonunlarni umuman mensimaslik holatlarini har kuni kuzatamiz.
– Ikki kun oldin xuddi şunaqa narsani kördik, hokim tarafidan qonunlarni mensimaslikni. Juda köp yolğon bölyapti. Kunjutni ham almaşib ekiş kerak, ammo tösqinlik qilişadi.
Urganç tumanida yangi hokim kelganiga deyarli ikki yil böldi, lekin biror bir zavod yöq. Potensialimiz yuqori bölgan soha – qişloq xöjaligi. Şunça xomaşyo bölişiga qaramay, işlab çiqariş yöq. Çunki işlaşga yöl berişmayapti. Atay suv bermay qiynaşadi. Hokimning gapi faqat: “yeringni topşirasan”... Tadbirkordan hol söraş yöq, birgalikda bunyodkorlik qiliş yöq.
Çet eldagi bozorlarimizni juda oson berib qöyyapmiz. Prezident mutlaq immunitet berdi hokimlarga, “heç kim tegmasin” dedi. Bunaqa immunitet olganlardan keyin, faqat oldinga yuriş kerak.
Kuraşda oldingi safda turib kuraşadigan – tadbirkor. Oldinda turib kuraşsam-da, orqamdan turib, yordam berib turişadimi yoki piçoq uradimi deb öylasak, bölmaydi. Absurd bu.
