Oʻzbekistondagi birinchi pulli foydalanishga tayyor: Urganch–Xiva trassasidan yurish qanchaga tushadi? Prezidentning tadbirkorlar bilan muloqoti: biznesni qiynayotgan qaysi muammolarga yechim berildi? Nasiya savdo boʻyicha yangi qoidalar: nimalar oʻzgaradi va bu oʻzgarishlar kimga taalluqli? Shuhrat Abdurahmonov yana “tilla baliq”qa aylandi: uning hotamtoyligi qaysi mablagʻga asoslangan?
Ortda qolayotgan haftaning Oʻzbekiston hayotiga oid asosiy mavzulari – Kun.uz dayjestida.
Xorazmda yangi trassa, yangi temiryoʻl va yangi aeroport
Oʻzbekistondagi birinchi pulli yoʻl qurib bitkazildi. Urganch–Xiva trassasi 25-avgust kuni ochilishi kutilyapti. Avtomobil yoʻllari qoʻmitasi xabariga koʻra, 35 kilometrlik yangi magistralning boshidan oxirigacha harakatlanish narxi yengil mashinalar uchun 25 ming soʻm deb belgilangan. Turkmanli mahallasidan Xivagacha boʻlgan 28 kilometrlik qisqaroq masofa toʻlovi esa 20 ming soʻmni tashkil etadi. Yoʻl haqini toʻlash uchun toʻlov punktida toʻxtash shart emas – toʻlovlar uzsent.uz sayti yoki mobil ilova orqali amalga oshiriladi.
Maʼlum qilinishicha, pulli yoʻlni tanlash haydovchiga bepul yoʻldagi 45-50 daqiqalik masofani 15-20 daqiqada bosib oʻtish imkonini beradi. Chunki u yerda chorrahalar yoʻq, ruxsat etilgan maksimal tezlik esa burilish joylarida soatiga 130 km, boshqa joylarda soatiga 150 km. Tezlikni 40 km/soatdan pasaytirish, toʻxtash va qayrilib olish taqiqlangan. Avtomagistralda piyodalar, velosipedlar, skuter va mopedlar hamda tirkamali transport vositalari harakatlanishi mumkin emas. Yuk mashinalariga ikki tasmali bu yoʻlning faqat oʻng tasmasida harakatlanishga ruxsat beriladi.
Hafta boshida Xorazmga tashrif buyurgan prezident Shavkat Mirziyoyev avvaliga Urganchdan Xivaga yangi qurilgan temiryoʻlda bordi, ortga qaytishda esa pulli avtomobil yoʻlidan yurdi. Yangi temiryoʻlga kelsak, u Urganch xalqaro aeroporti va Xiva temiryoʻl bekatini oʻzaro bogʻlaydi. Yaʼni Xivaga keluvchi sayyohlar Urganch aeroportiga qoʻnib, shu yerning oʻzidan elektropoyezdga chiqib, 40 daqiqada qadimiy shaharga yetib olishi mumkin. Yangi liniyaga Xitoyda ishlab chiqarilgan CR200J elektropoyezdi qatnovga qoʻyilyapti. Olti vagonli tarkib 400 ga yaqin yoʻlovchini soatiga 160 kilometrgacha tezlikda manziliga eltib qoʻyadi.
Shavkat Mirziyoyev Urganch xalqaro aeroportining rasmiy delegatsiyalar uchun moʻljallangan yangi terminali bilan ham tanishdi. Rasmiy xabarga koʻra, rekonstruksiya doirasida aeroportda Boeing 747 va Airbus A350 kabi keng fyuzelyajli havo kemalarini bemalol qabul qilish imkoniyati ham yaratilmoqda. Bu esa dunyoning turli qitʼalaridan Xorazmga toʻgʻridan toʻgʻri, tranzitsiz uzoq masofali parvozlarni amalga oshirish imkonini beradi. Eslatib oʻtamiz, 264 mln dollarlik Urganch xalqaro aeroportini kengaytirish va modernizatsiya qilish loyihasiga Janubiy Koreyaning Incheon aeroportini boshqaruvchi kompaniya xususiy sherik sifatida jalb etilgan.
Tadbirkorlar uchun qoʻshimcha qulayliklar
Tadbirkorlar kuni munosabati bilan davlat rahbarining biznes hamjamiyat bilan har yilgi muloqoti – haftaning asosiy voqealaridan biri boʻldi. Anʼanaga muvofiq, prezident faol tadbirkorlarning bir guruhiga orden va medallar topshirdi hamda biznesni qiynab kelayotgan koʻplab masalalarga yechimlarni ilgari surdi.
Barcha tadbirkorlar uchun birdek taalluqli asosiy yangiliklardan biri elektr va gaz toʻlovi bilan bogʻliq. Davlat rahbarining soʻzlariga koʻra, koʻp tadbirkorlar elektr energiyasi va gaz uchun 100 foiz oldindan toʻlov qilish aylanma mablagʻni kamaytirayotganini bildirgan. Shu sabab endi ASKUE va ASKUG tizimlariga ulangan, toʻlov intizomini buzmagan korxonalar uchun avans toʻlovi 15 foizga tushiriladi.
Shuningdek, tadbirkorlik subyektlariga nisbatan barcha turdagi jarimalar oʻrtacha 2 barobarga kamaytiriladi. Qonunchilikda “birinchi xato uchun ogohlantirish” qoidasi joriy etilib, birinchi marta qoida buzgan va odamlar hayoti, sogʻligʻi yoki mulkiga zarar yetkazmagan tadbirkorga kamchilikni bartaraf etish uchun 10 kun vaqt beriladi. Bundan tashqari, kichik biznesda inson sogʻligʻi va boshqa tadbirkorlar manfaatiga zarar yetkazish bilan bogʻliq boʻlmagan har qanday tekshirishlarga uch yillik moratoriy eʼlon qilinadi.
Byurokratiyani qisqartirish yoʻnalishiga kelsak, tez orada 30 dan ziyod faoliyat turi boʻyicha litsenziya va ruxsatnoma olish talabi bekor qilinadi, ruxsat berish xususiyatiga ega hujjatlardan 35 tasini berish muddati 2-3 barobarga qisqartiriladi. Tadbirkorlikka oid davlat xizmatlarining 50 foizi “sukut – rozilik” tamoyiliga oʻtkazilib, belgilangan muddatda koʻrib chiqilmagan arizalar avtomatik ravishda tadbirkor foydasiga hal qilingan deb hisoblanadi.
Eʼlon qilingan yangiliklar qatoridan: garov taʼminotida tadbirkorga bor-yoʻgʻi 25 foiz yuk tushadigan “kontr-kafolat” tizimi joriy etilishi, eksport boʻyicha valyuta talablarining yumshatilishi, davlat aktivlarini sotib olishdagi qoʻshimcha qulayliklar va mehmonxonalar uchun yangi imtiyozlar ham oʻrin oldi. Shuningdek, ochiq muloqotdan bir kun oldin imzolangan qonun bilan, xususiylashtirish natijalari qayta koʻrib chiqilmasligi, raqobat muhitiga putur yetmasligi uchun tadbirkorlik subyektlariga individual imtiyozlar berilmasligi, biznesga daxldor normativ hujjatlarni tadbirkorlar bilan bemaslahat qabul qilishga yoʻl qoʻyilmasligi belgilab qoʻyildi.
Ikkinchi AES loyihasi tayyorlanmoqda
Xorazmga tashrif vaqtida eʼlon qilingan katta yangiliklardan yana biri – ikkinchi atom elektr stansiyasi qurilishi bilan bogʻliq. Shavkat Mirziyoyevning maʼlum qilishicha, ikkinchi stansiya loyihasi boʻyicha “katta tayyorgarlik” koʻrilyapti.
“Oʻzlaring bilasizlar, Jizzaxda AES quryapmiz. Biz qachonlardir tasavvur qilganmizmi Oʻzbekistonda AES boʻladi deb? Men sizlarga bugun sirni aytmoqchiman: yaqinda ikkinchi stansiya boʻyicha ham katta tayyorgarlik qilyapmiz. Nima uchun? Mana, investorlar kelib turibdi, ularning birinchi savoli nima: “Men sarmoyamni olib kelaman, elektr energiyaning narxi nima boʻladi, kafolati qanday boʻladi?” deydi.
Shuning uchun biz jonajon vatanimizni [rivojlantirish boʻyicha] 2030-yilgacha olgan strategiyamizni amalga oshirib, hammasini joy-joyiga qoʻyib, elektr energiyani kafolatli qilmasak, tannarxini kamaytirish boʻyicha chora-tadbirlar qilmasak, kim kelib bizga qilib beradi? Hech kim, hech qachon”, – dedi prezident.
Ikkinchi AES taxminan qayerda joylashishi mumkinligi boʻyicha hozircha izohlar boʻlmadi. Shu bilan birga, gap Jizzaxda qurilayotgan AESdagi yirik energobloklar sonini ikkitadan toʻrttaga yetkazish haqida ketayotgan boʻlishi ham mumkin, chunki oʻtgan yili dekabrda “Oʻzbekiston 24” telekanalida koʻrsatilgan loyiha maketida yirik energobloklar soni toʻrtta edi. Shuningdek, ikkinchi AES ham “Rosatom” tomonidan qurilishini taxmin qilish mumkin: Shavkat Mirziyoyev iyun oyi boshida Peterburg xalqaro iqtisodiy forumidagi nutqida Jizzaxdagi AES haqida gapirarkan, “bu Rossiya bilan hamkorlikdagi atom elektr stansiyalari boʻyicha oxirgi loyihamiz emas, biz yana boshqa stansiyalar ham quramiz”, deya taʼkidlagan edi.
Muddatli toʻlov bozori tartibga solinadi
Oʻzbekistonda muddatli toʻlov xizmatini koʻrsatuvchi kompaniyalar ustidan Markaziy bank nazorati oʻrnatilyapti. Prezident qaroriga binoan, muddatli toʻlov xizmati operatorlari va katta koʻlamda nasiya savdo bilan shugʻullanuvchi kompaniyalarga nisbatan yangi talablar kiritiladi.
Avvalo aytish kerakki, muddatli toʻlov boʻyicha oʻrnatilayotgan yangi tartib oʻzi ishlab chiqargan mahsulotini boʻlib toʻlash asosida sotuvchi kompaniyalarga va chakana savdogarlarning mutlaq aksariyatiga taalluqli emas. Masalan, quruvchi kompaniyalar va avtomobil ishlab chiqaruvchilar bundan keyin ham mijozlari bilan toʻgʻridan toʻgʻri muddatli toʻlov shartnomalarini tuzishi mumkin, lekin agar oʻrtaga vositachilar qoʻshilsa, u holda bir qator talablar va cheklovlar amal qila boshlaydi.
Qarordagi talablar mahsulot yoki xizmatni boʻlib toʻlashga sotuvchi tomon va xarid qiluvchi tomon oʻrtasidagi vositachilar – muddatli toʻlov xizmati operatorlariga taalluqli. Bu – qonunchilikda yangi tushuncha. Unga koʻra, 2027-yil 1-yanvardan boshlab, sotuvchi va xaridor oʻrtasida tuzilgan muddatli toʻlov shartnomasini moliyalashtirish bilan shugʻullanuvchi kompaniyalar “muddatli toʻlov xizmati operatorlari” deb hisoblanadi va ular Markaziy bank reyestriga kiritilgan holda, faoliyatini tartibga solish va nazorat qilishga oid prudensial talablarga rioya qilishi kerak boʻladi. Yaʼni Markaziy bank nasiya xizmatlari bozorida ham regulyatorga aylanadi.
Qarorga koʻra, muddati toʻlov xizmati operatorlari koʻchmas mulk oldi-sotdisida moliyalashtiruvchi tomon sifatida vositachi boʻla olmaydi. Ular faqat BHMning 250 baravari – 110 mln soʻmgacha boʻlgan narxdagi tovar yoki xizmatlar boʻyicha muddatli toʻlov xizmatini koʻrsatish huquqiga ega. Muddatli toʻlov operatorlari bilan tuziladigan shartnomalarda asosiy qarzdan tashqari barcha toʻlovlar, shu jumladan vositachilik haqi, jarima, penya va javobgarlikning boshqa choralari yigʻindisi yiliga asosiy qarzning yarmidan koʻpini tashkil etishi mumkin emas. Yaʼni 10 mln soʻmlik tovar muddatli toʻlov xizmati operatorlari orqali sotib olinganda, bu shartnoma boʻyicha xaridor toʻlaydigan barcha summalar yigʻindisi hech qanaqasiga 15 mln soʻmdan oshib ketishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
Shuningdek, xarid qilinayotgan tovar yoki xizmat haqini boʻlib-boʻlib toʻlash muddati 12 oydan oshmasligi kerak. Boshqacha aytganda, 2027-yildan boshlab Uzum Nasiya, Alif Nasiya va boshqa operatorlar orqali tovar va xizmatlarni bir yildan ortiq muddatga boʻlib toʻlash sharti bilan xarid qilib boʻlmaydi. Agar shartnoma 12 oydan ortiq muddatli toʻlovni nazarda tutsa, u holda bu rasman isteʼmol krediti deb eʼtirof etiladi.
Yuqoridagi talablar shu yoʻnalishga maxsus ixtisoslashgan muddatli toʻlov servislaridan tashqari, nasiyaga katta hajmda tovar yoki xizmat sotadigan yirik kompaniyalarga ham taalluqli. Qarorga asosan, choraklik aylanmasi 500 mln soʻmdan oshgan va aylanmasida nasiya savdodan tushumlarning ulushi 50 foizga yetgan kompaniyalar – masalan, shartli ravishda aytsak, Ishonch, texnomart yoki Idea kabi tarmoqlar ham Markaziy bank reyestriga kiritilishi va muddatli toʻlov xizmati operatorlariga qoʻyilgan talablarga rioya qilishi kerak. Faqat, yuqorida aytilganidek, oʻzi ishlab chiqargan mahsulotni xaridor bilan toʻgʻridan toʻgʻri tuzilgan shartnoma asosida boʻlib toʻlashga sotadigan ishlab chiqaruvchilar bundan mustasno.
Prezident qarorida yozilishicha, bu yangi tartibdan maqsad – muddatli toʻlov xizmatlari isteʼmolchilarining huquqlarini himoya qilish, aholi qarz yuki darajasining haddan tashqari va yashirin oʻsishiga yoʻl qoʻymaslikdan iborat. Muddatli toʻlov xizmati operatorlari kredit byurolariga axborot uzatib turadi, natijada nasiyaga olingan tovarning pulini vaqtida toʻlamaganlarning kredit tarixi yomonlashadi; qarz yuki haqidagi maʼlumotlarning aniqligi ortadi va odamlar qarz botqogʻiga botishining oldini olish mexanizmi kuchayadi.
Eslatib oʻtamiz, avvalroq Markaziy bank oʻtkazgan tadqiqot natijalariga koʻra, katta yoshdagi aholi orasida har 100 kishidan 77 nafarida bank yoki bankdan tashqari qarz majburiyatlari borligi maʼlum boʻlgan edi. Soʻrovnomada ishtirok etganlarning 61 foizi qarzini oʻz vaqtida qaytarishga qiynalayotganini aytgan.
Bu hafta yana nimalar roʻy berdi?
Andijon viloyati hokimi Shuhrat Abdurahmonov yana bir bor ertaklardagi “tilla baliq” yoki “shamchiroqdan chiqqan jin” roliga kirdi. U Mustaqillik bayrami arafasida tashkil etilgan konsertlardan birida tomoshabinlar qatorida raqsga tushgan qizlardan birini sahnaga chorlab, unga “tila tilagingni” deya xitob qildi. “Isming nima? Muxlisa qiz, bitta savol beraman senga, oʻylanmasdan javob berasan, tayyormisan? Tila tilagingni!” – dedi hokim. Qiz ota-onasini Hajga yuborishni soʻradi, Abdurahmonov esa uning bu tilagini 10 kun ichida ijobat qilishga vaʼda berdi. Hokim bu vaʼdani berishda byudjet mablagʻlariga asoslanganmi, oʻzining choʻntagidan toʻlab beradimi yoki biror tadbirkordan “homiylik” qilishini soʻraydimi, bunisiga aniqlik kiritmadi.
Toshkent shahar hokimi avtoturargoh uchun ajratilgan yerlarda biznes markazlar qurilib ketganini aytib, xatolarni takrorlamaslikka vaʼda berdi. “Afsuski, ilgari avtoturargoh uchun ajratilgan koʻplab yerlarda biznes markazlar qurilib ketilgan. Bunaqa xatolar takrorlanmasligi uchun bu masalani qattiq nazorat ostiga olganmiz”, – dedi Shavkat Umrzoqov. Uning soʻzlariga koʻra, shahar boʻylab 200 mingta avtomobilga moʻljallangan koʻp qavatli va yer osti turargohlar uchun joylar belgilanib, bosqichma-bosqich auksionga chiqarilmoqda. Hokim, shuningdek, poytaxtning barcha 12 ta tumanida yirik kutubxonalar qurilishini ham vaʼda qildi.
Bosh prokuratura Saida Mirziyoyevaning topshirigʻidan keyin Toshkent shahridagi qurilishlar boʻyicha taftishini davom ettirmoqda. Idora poytaxt aholisiga murojaat qilib, koʻp qavatli uylar atrofida, yashil zonalarda, sport maydonlari va bolalar oʻyingohlari oʻrnida boʻy choʻzayotgan noqonuniy qurilishlar haqida zudlik bilan Telegram-bot orqali xabar berishni soʻradi. Poytaxt hokimligiga koʻra, oʻrganishlar davomida 70 dan ortiq obyektda 173 ta koʻp qavatli uy tegishli hujjatlarsiz yoki tasdiqlangan loyihadan chetga chiqqan holda qurilgani aniqlangan. Muhokamalar markaziga chiqqan Newport majmuasidagi 6 ta koʻp qavatli noqonuniy uylar ham shular jumlasidan. Tarmoqlarda vatandoshlar tomonidan hozir u yoki bu bahsli qurilish ustidan shikoyat qilishning ayni payti ekani haqida mulohazalar yangramoqda.
Davlat oliygohlariga kirishda oʻtish ballari sezilarli koʻtarildi. Bakalavriatga qabul yakunlarini oʻtgan yil bilan taqqoslaganda, joriy yilda oʻrtacha oʻtish balli grant boʻyicha 122 balldan 135 ballga koʻtarildi, toʻlov-kontrakt boʻyicha esa 85 balldan 94 ballga oshdi. Bunga yuz minglab abituriyentlar milliy yoki xalqaro sertifikat asosida oʻqishga topshirayotgani ham taʼsir qilyapti. Bu esa bitta joyga juda koʻp abituriyentlarning “tiqilib qolishi”ga olib kelmoqda. Shu sabab sertifikatga ega abituriyentlarga maksimal ball berish tizimi qayta koʻrib chiqilishi mumkin. Qayd etish kerak, bu yil davlat oliygohlariga hujjat topshirganlar soni uzoq yillar ichida birinchi marta 700 mingdan kamaydi; taqqoslash uchun, uch yil oldin abituriyentlar soni million nafardan ortiq edi.
Rossiyada ishlayotgan vatandoshlar soni 834 ming nafarni tashkil etyapti. Oʻzbekiston Markaziy bankining pul oʻtkazmalariga oid hisobotida keltirilishicha, hozirda qariyb 1,4 million oʻzbekistonlik dunyoning qirqqa yaqin mamlakatida mehnat faoliyatini olib boryapti. Ulardan 834 ming nafari yoki 60 foizi – Rossiyada; 258 ming nafari – Yevropa mamlakatlarida istiqomat qilmoqda. Mehnat muhojirlarining 29 foizi – ayollar. Yoshlarning ulushi ham 29 foizga teng. 2026-yilning birinchi yarmida Oʻzbekistonga pul oʻtkazmalari 13 foizga oshib, 9,3 mlrd dollarga yetdi. Xususan, Britaniyadan oʻtkazmalar 62 foizga, Yevropa Ittifoqidan 27 foizga, AQShdan joʻnatilayotgan pullar esa 19 foizga koʻpaydi.
