Қонунчиликдаги янгилик: Ҳомиладорлик ва касаллик нафақалари энди қандай тўланади? 

“Давлат ижтимоий суғуртаси тўғрисида”ги қонун ҳамда Вазирлар Маҳкамасининг 796-сон қарорига мувофиқ, ҳомиладорлик ва туғиш ҳамда вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик нафақаларини тайинлаш ва тўлашнинг янги механизми жорий этилди. Бунда ҳомиладорлик ва туғиш нафақаси тўлиқ, касаллик нафақаси эса 6-кундан бошлаб Давлат ижтимоий суғурта жамғармаси ҳисобидан молиялаштирилади . 

Давлат ижтимоий суғуртаси нима? 

Давлат ижтимоий суғуртаси — суғурта ҳодисаси юз берганда суғурталанган шахсларнинг даромадлари йўқолиши олдини олишга қаратилган давлат кафолатлари тизимидир. У мажбурий ва ихтиёрий асосларда амалга оширилади ҳамда вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик, ҳомиладорлик ва туғиш каби суғурта ҳодисалари юз берганда фуқароларни ижтимоий ҳимоя қилишни таъминлайди. 

Қуйидагилар мажбурий асосда қамраб олинади: 

• меҳнат фаолиятини меҳнат шартномалари асосида амалга ошираётган фуқаролар; 

• фуқаролик-ҳуқуқий хусусиятга эга шартномалар асосида хизмат кўрсатаётган (иш бажараётган) фуқаролар; 

• юридик шахсларнинг раҳбарлари сифатида фаолиятни амалга оширадиган фуқаролар. 

 Ихтиёрий асосда суғурталанадиган шахслар эса қуйидагилар: 

• ўзини ўзи банд қилган шахслар; 

• деҳқон хўжалигида банд бўлган шахслар; 

• шахсий томорқа ер участкаларида банд бўлган шахсий томорқа ер участкаларининг эгалари ёки уларнинг оила аъзолари; 

• давлат органлари ва бошқа ташкилотлар томонидан чет давлатларда ташкил этилган ташкилотларда ишлайдиган Ўзбекистон Республикаси фуқаролари; 

• чет элда ёлланиб ишлайдиган Ўзбекистон Республикаси фуқаролари; 

• Ўзбекистон Республикаси ҳудудида доимий яшовчи ҳамда Ўзбекистон Республикаси ҳудудида даромад келтирадиган фаолиятни амалга оширадиган чет эл фуқаролари ва фуқаролиги бўлмаган шахслар; 

• ишламайдиган фуқаролар, улар учун суғурта бадали эри (хотини) томонидан тўланганда; 

• юридик шахсларнинг муассислари (иштирокчилари) сифатида даромадлар оладиган фуқаролар; 

• якка тартибдаги тадбиркорлар, шу жумладан, “Ҳунарманд” уюшмасининг аъзолари бўлган ҳунармандчилик фаолияти субъектлари; 

• фаолиятни юридик шахс ташкил этмаган ҳолда, оилавий тадбиркорлик шаклида амалга оширадиган оила аъзолари; 

• деҳқон хўжалигининг бошлиғи. 

Ҳомиладорлик ва туғиш нафақаси (декрет пули) қандай тўланади? 

2026 йил 1 январдан бошлаб суғурталанган шахсларга ҳомиладорлик ва туғиш нафақаси Давлат ижтимоий суғурта жамғармаси маблағлари ҳисобидан тўланмоқда. Аввал ушбу нафақани иш берувчи тўлаб келган эди.   

Нафақа меҳнатга лаёқатсизлик варақаси (касаллик варақаси) асосида тайинланади.  

Ҳомиладорлик ва туғиш нафақаси (декрет) пули қандай ҳисобланади? 

Ҳомиладорлик ва туғиш нафақаси аёлнинг ўртача ойлик иш ҳақи ҳамда суғурта стажи асосида ҳисобланади. Суғурта стажига қараб ўртача иш ҳақининг қуйидаги улуши қўлланади: 

• 10 ойдан 24 ойгача стаж учун — 75 фоиз; 

• 25 ойдан 60 ойгача стаж учун — 85 фоиз; 

• 61 ой ва ундан ортиқ стаж учун — 100 фоиз. 

Бунда нафақани ҳисоблашда ўртача ойлик иш ҳақининг меҳнатга ҳақ тўлаш энг кам миқдорининг (МҲТЕКМ) 10 бараваридан ошмаган қисми инобатга олинади. 

Нафақа миқдорини Давлат ижтимоий суғурта жамғармасининг ахборот тизими мавжуд маълумотлар асосида автоматик ҳисоблайди ва аёлдан алоҳида ариза топшириш талаб этилмайди. 

Ҳомиладорлик ва туғиш нафақаси 126 календар кун учун (туғиш қийин кечган ёки икки ва ундан ортиқ бола туғилганда — 140 календар кун учун) бирйўла ҳисобланади ва бир марталик тўлов сифатида тўлаб берилади. 

Расмий ишламайдиган аёллар ҳам декрет пули олиши мумкинми?

Ҳа. Бироқ бунинг учун ихтиёрий ижтимоий суғурта тизимида иштирок этиш талаб қилинади. Нафақа қуйидаги ҳолатларда тайинланиши мумкин: 

• аёл ўзини ўзи банд қилган шахс сифатида рўйхатдан ўтган ва ихтиёрий ижтимоий суғурта бадалларини тўлаб келаётган бўлса; 

• ёки аёл ишламаса, унинг учун ишловчи турмуш ўртоғи ихтиёрий ижтимоий суғурта бадалларини тўлаб келаётган бўлса. 

Бунда бадаллар камида 10 ой давомида тўланган бўлиши, шундан охирги 6 ой узлуксиз бўлиши шарт. Нафақа миқдори тўланган бадаллар муддати ва ҳажмига боғлиқ. 

Шу билан бирга, ихтиёрий асосда суғурталанган шахслар учун ҳомиладорлик ва туғиш нафақаси меҳнатга ҳақ тўлашнинг энг кам миқдорининг 5 бараваридан ошмайди. Ҳозирги кунда бу 6 миллион 355 минг сўмни ташкил этади.  

Ихтиёрий ижтимоий суғурта бадалининг энг кам ойлик миқдори эса МҲТЕКМнинг 5 фоизи бўлиб, ҳозир 63 минг 550 сўм этиб белгиланган. Ихтиёрий бадалларни  “Барака” иловаси орқали тўлаш мумкин.  

Вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик нафақаси нима? 

Бу ходим касаллиги ёки бошқа қонунчиликда назарда тутилган ҳолатлар сабаб вақтинча ишлай олмаган давр учун тўланадиган нафақадир. 

Касаллик нафақаси электрон меҳнатга лаёқатсизлик варақаси асосида тайинланади. Нафақани тайинлаш, ҳисоблаш ва тўлаш Давлат ижтимоий суғурта жамғармасининг ахборот тизимлари орқали электрон шаклда амалга оширилади. 

Янги тартибга кўра, касаллик нафақаси календар йилидаги дастлабки 5 календар кун учун иш берувчи (иш берувчи мавжуд бўлмаганда — шахснинг ўзи) ҳисобидан, 6-кундан бошлаб эса Давлат ижтимоий суғурта жамғармаси ҳисобидан тўланади. 

Нафақа миқдори суғурта стажига қараб белгиланади: 

• 6 ойдан 8 йилгача — ўртача иш ҳақининг 60 фоизи; 

• 8 йилдан ортиқ — ўртача иш ҳақининг 80 фоизи. 

Бунда нафақани ҳисоблашда ўртача ойлик иш ҳақининг меҳнатга ҳақ тўлашнинг энг кам миқдорининг (МҲТЕКМ) 10 бараваридан ошмаган қисми инобатга олинади. 

Касаллик нафақаси бир календар йилида жами 182 календар кунгача тўланади. 

Бунда касалланган болани парвариш қилиш зарур бўлганда нафақа тўланадиган муддат: 

• 14 ёшгача бўлган бола учун — қўшимча 20 календар кунгача; 

• 16 ёшгача ногиронлиги бўлган бола учун — қўшимча 40 календар кунгача узайтирилади. 

Шунингдек, I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган шахслар, 18 ёшга тўлмаган тўрт нафар ва ундан ортиқ фарзанди бор шахслар, шунингдек, ногиронлиги бўлган фарзандни тарбиялаётган шахслар учун касаллик нафақаси миқдори яна 20 фоиз бандга оширилади. 

 Нафақалар қандай тайинланади? 

Янги тизим проактив шаклда ишлайди, яъни нафақани тайинлаш учун фуқародан ариза ёки алоҳида мурожаат талаб этилмайди. 

1-босқич. Электрон меҳнатга лаёқатсизлик варақаси расмийлаштирилади 

Фуқаро касалланганда ёки ҳомиладорлик ва туғиш таътилига чиқишда тиббиёт муассасасига мурожаат қилади. Шифокор "Ягона тиббий" ахборот тизими орқали электрон меҳнатга лаёқатсизлик варақасини расмийлаштиради. 

Нафақа тайинланиши бўйича хабарномаларни олиш учун электрон меҳнатга лаёқатсизлик варақасида фуқаронинг амалдаги телефон рақами кўрсатилган бўлиши лозим. 

Чет элда касалланган Ўзбекистон фуқаролари хорижда берилган тиббий ҳужжатларни нотариал тасдиқланган таржимаси билан Ўзбекистондаги яшаш жойи бўйича поликлиниканинг врачлик-маслаҳат комиссиясига тақдим этади. 

 2-босқич. Нафақа автоматик ҳисобланади 

Электрон меҳнатга лаёқатсизлик варақаси расмийлаштирилгач, маълумотлар автоматик равишда "Ижтимоий суғурта" ахборот модулига юборилади. Тизим фуқаронинг суғурта стажи ва даромадлари тўғрисидаги маълумотларни текширади ҳамда нафақа миқдорини автоматик ҳисоблайди. 

 3-босқич. Фуқарога хабарнома юборилади 

Нафақа тайинлангани ёки уни тайинлаш рад этилгани ҳақида фуқаро СМС, “Барака” мобил иловаси ҳамда my.gov.uz порталидаги шахсий кабинети орқали хабардор қилинади. 

 4-босқич. Нафақа тўланади 

Тайинланган нафақа қонунчиликда белгиланган муддатларда фуқаронинг “Барака” ижтимоий картасига тўғридан тўғри ўтказилади.

“Барака” картаси бўлмаса нима бўлади? 

Фуқародан алоҳида мурожаат талаб этилмайди. Нафақа тайинлангач, “Барака” мобил иловасида автоматик равишда виртуал ижтимоий карта очилади ва маблағ айнан шу картага ўтказилади. Агар пластик карта керак бўлса, уни мобил илова орқали буюртма қилиш мумкин. Вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик нафақаси тайинланган фуқароларга “Барака” ижтимоий картаси бепул расмийлаштириб берилади. Шунингдек, нафақа тайинлангани ва маблағ тушгани ҳақидаги маълумотларни ҳам “Барака” мобил иловаси орқали кузатиш мумкин.