Xorijdagi şifokorlarni katta maoş va'da qilib qaytariş qançalik töğri qaror? Mutaxassislar bilan suhbat

Tizimdagi muammolarni hal qiliş uçun birgina SSVning kuçi yetmasligini bilaman. Bu moliyalaştiriş bilan boğliq. Moliya vazirligi kerakli mablağlarni ajratmay kelayotgani uçun qançadan-qança ğoyalar amalga oşmay yotibdi. Xorijdan olib kelinadigan şifokorlar bilan ham xuddi şu muammo kuzatilişi ehtimoldan xoli emas.

Şu paytgaça xorijlik mutaxassislar Özbekistonda murakkab operatsiyalarni bajarib, kelib-ketib yurişibdi. Ammo ular ma'lum bir iş uçun vaqtinça olib kelinadi, topşirilgan vazifani bajarganidan söng qaytib ketişadi, ya'ni muqim işlab qolişayotgani yöq.

Behzod Musayevning fikriça, xorijdagi özbekistonlik tibbiyot xodimlarini doimiy işlaşga olib kelib, ayni paytda çet elda olayotgan oyliklarini berişmoqçi. Buning ostida bir tagma'no bor: hurmatli özbek professorlari, sizlar öşa oylikka loyiq emassizlar, sizlar ular darajasida emassizlar degan mazmun çiqadi.

«Xorijdan qaytgan şifokor-mutaxassislarimizga uyoqdagidan kam bölmagan maoş beramiz» — boş vazir örinbosari

Ta'kidlaş kerakki, nazariy bilimni xohlagan joydan olib kelişsin, bunga qarşi emasman. Lekin özbek olimiga kitobda yozilgan dasturlar asosida davolaş uçun şaroit qilib berilsin. Özbekistondagi tibbiyot xodimlariga xorijdagi şaroitni qilib beramiz, heç bölmasa, Toşkent tibbiyot akademiyasiga eng zamonaviy jihozlarni olib kelamiz, sizlarning darajangizda tibbiy yordam körsatadigan assistentlar, yordamçilarni ta'minlab beramiz, deyişganda boşqaça gap bölardi. Aslida bu işlarni 2016 yildayoq boşlaş kerak edi. Avval çiroyli şaroitni yaratib qöyişsin, keyin xohlagan davlatdan mutaxassislarni çaqiraverişsin, marhamat.

– Sizningça, Özbekiston meditsinasi ahvolini önglaş uçun islohotlarni nimadan boşlaş töğri bölardi? Yoki xorijdagi mutaxassislarni ortga qaytariş eng oqilona qaror hisoblanadimi?

Abror Akmalov, Madina şahridagi Qirol Fahad şifoxonasi anesteziolog-konsultanti, tibbiyot fanlari doktori:

– Rasmiylar biror fikr aytişdan, muhim qaror qabul qilişdan oldin bölib turgan voqealarni tahlil qiliş kerak, deb hisoblayman. Bir savol bor, nega xorijga çiqqan şifokorlar Özbekistonga qaytib kelişi kerak? Bunga sabab köp fuqarolarimiz murakkab operatsiyalarga ehtiyoji bölgani uçun çet elga çiqişyapti. Qolaversa, aholimiz yurtimizdagi soğliqni saqlaş tizimidan minnatdor emas.

Nima qilibdi çetga çiqib davolansa deyiş mumkin. Birinçidan, davolaniş uçun çet elga borgan fuqarolarimiz turli murakkab vaziyatlarga tuşib qolişmoqda, ikkinçidan esa Özbekistonda yetarli şart-şaroit bölmagani, ayrim turdagi operatsiyalarga haligaça ruxsat berilmayotgani uçun juda katta miqdordagi valuta çet elga çiqib ketmoqda.

Savol tuğiladi, fuqarolarimiz soğliğini tiklaş uçun çet elga çiqişyapti? Har bir davlatda bunga sabab böluvçi bir neça omillar böladi. Fikrimça, uşbu omillarning birinçisi, özida öşa darajadagi operatsiyalarni qila oladigan şifokorlarning yöqligidir. Ikkinçisi, Özbekistondagi tibbiyotdan köngli tölmasligi bilan boğliq. Uçinçisi esa kimdir çet elga çiqib, çet elda yaxşiroq şifo topişiga işonadi, puli bor va xorijda davolanaman, operatsiyani xorijda qildiraman deyişi mumkin.

Özbekistonda bir yilda qança bemor davolaniş uçun xorijga boryapti, asosan qanday operatsiyalar uçun qaysi davlatlarga çiqyapti, buni tahlil qiliş, statistikasini yuritiş kerak. Şundan söng Özbekistonning bu boradagi şaroiti yetarlimimi yoki yöq, baho bersa böladi. Bemorlar Özbekistonning özida qilinişi mumkin bölgan operatsiyalar uçun ham xorijga ketişyaptimi yoki yuqorida aytilganidek, ma'lum bir jarrohlik amaliyotlari yurtimizda amalga oşirilmayotgani uçun dardiga çet eldan şifo izlab ketişyaptimi? Çunki aslida çetga çiqib qilinayotgan operatsiyalarning köpini Özbekistonda qilsa böladi.

Ayniqsa, transplantologiya sohasi rivojlanişdan ortda qolib ketdi. Özbekistonda 30-40 yillar avval buyrak köçirib ötkazişlar juda rivojlangan edi. Keyinçalik yuridik tomondan taqiqlangani uçun ham ortga surilib ketdi. Xayriyatki, sönggi yillarda uşbu amaliyot qayta tiklandi.

Muammoning sababi nimada, Özbekistonda bu narsani qiliş uçun moddiy texnika bazasi bormi-yöqmi, agar bölsa, vraçlar yetişmayaptimi, degan savollar tuğilişi tabiiy.

Menimça, hozir yurtimizdagi tibbiyot muassasalarining moddiy texnika bazasi talabga javob bermaydi. Xorijda faoliyat yuritayotgan özbekistonlik şifokorlarni olib keliş kerakdir, buni inkor etmayman. Lekin masalaning boşqa jihatlari ham bor.

Menda aniq statistika yöq, biroq eşitişimça, ayni paytda 5-10 ming nafar tibbiyot xodimlari çet elda yuribdi. Bularning hammasini olib borib iş bilan ta'minlab bölmaydi, bu birinçidan. Ikkinçidan, bular çet elda eng kamida ming dollar – yöqsa ön minglab dollar maoşga işlayapti. Örtaça 3 ming dollar deylik. Xorijdan Özbekistonga qaytarib olib kelinadigan tibbiyot xodimlarining har biriga oyiga uç ming dollardan maoş beriş – aqlga siğmaydigan narsa. Bu şoşma-şoşarlik bilan qabul qilingan qarorga öxşayapti. Bu masalani yaxşilab tahlil qiliş kerak.

Hozir çet elda işlayotgan şifokorlar Özbekistonga olib kelindi ham deylik. Biroq ularga xorijdagidan ön baravar köproq oylik bergan taqdirda ham Özbekistondagi tibbiyot muassasalarining moddiy texnika bazasi bilan ular xorijda qilgan işini qila olmaydi. Eng avvalo, şuni töğrilaş kerak.

Fikrimça, Özbekistonda salohiyati, bilimi yuksak bölgan vraçlar köp. Ularning ma'lum bir qismigina çetga çiqib işlayapti, xolos. Keyingi paytda tibbiyot xodimlariga kuç işlatiş, ularni döpposlaş, obrösizlantiriş holatlari köpaygani sabab ham bu kasb egalari çet elga çiqib ketişmoqda. Şifokorlarni himoya qiluvçi qonun qabul qiliş uçun harakatlar boşlanganiga ham bir neça yil böldi. Ammo nimagadir qabul qilinmayapti.

Zarifboy Ibodullayev:

– Yaqinda tibbiyot va ta'lim sohasi xodimlari Özbekistonda korrupsiyaga eng köp qöl urayotgani aytildi. Menimça, avval tibbiyotning ahvolini yaxşilaş, oyliklarni kötariş, xodimlar uçun şaroitlarni yaxşilaş lozim. Şundan keyin ham korrupsiya holatlari köpligi saqlanib qolsa, aybdorlar sözsiz jazolansa adolatdan böladi. Men professor ilmiy unvoniga ega böla turib, oyligim ming dollardan sal oşadi. Kezi kelganda 2016 yildan maoşlarimiz ança kötarilganini aytmoqçiman, buning uçun minnatdorçilik bildiraman. Lekin boşqa mamlakatlar, uzoqqa bormasdan qöşni Qozoğiston bilan soliştirganda bu ança kam hisoblanadi.

Keling, kiçik tahlil ötkazamiz. Özbekistonda yaxşi vraçlar nega kam? Professor soat 14:00gaça işlaydi-da, iş vaqti tugagaç uyiga ketmaydi yoki öz ustida işlamaydi. Balki aksariyat tibbiyot xodimlari kabi xususiy klinikalarga borib, yana 3-4 söm pul topay deydi. U fan nomzodi, doktor böldi, u yanada rivojlanişi uçun tinmay izlanişi kerak aslida. Işdan keyin assistentlari bilan birga ötirib işlaşi, sohasiga oid yangiliklarni tahlil qilişi kerak.

Agar professor ilmiy unvoniga ega şifokorlar beş ming dollar, ularning assistentlari uç ming dollar iş haqi olişganda edi, ular iş vaqti tugaşi bilan xususiy klinikalarga qarab yugurişmasdi. Balki professor assistenti bilan birga ilm qilardi. Assistent ham bilimini oşirardi va talabalarga örgatardi.

– Ilhom aka, nima deb öylaysiz, xorijdagi özbek şifokorlarini ortga qaytariş qançalik töğri qaror? Bu harakat çindan ham tibbiyotimizdagi tizimli muammolarga yeçim bölişi mumkinmi?

Ilhom Mirvaliyev, LOR şifokori:

– Bugungi kunda özim tanigan şifokorlardan 50 nafari çet elda. Xorijda işlab yurgan özbekistonlik tibbiyot xodimlarini vatanga qaytariş – juda qiyin iş. Çunki qaytib kelib sarson bölib iş topa olmay yurişi mumkin. Masalaning boşqa tarafi ham bor. Biror xorijiy mamlakatda işlab yurganlar Özbekistonga qaytgan taqdirda bu yerdagi tartib va şaroitlarga könikişi qiyin böladi. Çunki u tomondagi şaroitlar, imkoniyatlar, umuman, tibbiyot, davolaş işi umuman boşqaça.

Şu sababli avval moddiy-texnik bazani yaxşilab qöyiş kerak. Kelsa, şunça oylik berilsayu, işlaş uçun şaroit bölmasa, bu kutilgan natijani bermaydi. Bu bilan faqat muammolar köpayadi. Senga oylik berildi, işlamayapsan, degan gaplar boşlanadi. Bir işni amalga oşirişdan oldin poydevorini yaratib qöyiş kerak.

– Siz 13 yil davomida ham xorijda işlab keldingiz. Oilaviy şaroit taqozosi tufayli Özbekistonga qaytgansiz. Qaytganingizdan söng viloyat soğliqni saqlaş boşqarmasi kadrlar boşqarmasiga borib uçraşibsiz. Şundan söng iş topa oldingizmi?

Ilhom Mirvaliyev:

– Özbekistonga dekabr oyida qaytgandim. Pandemiya vaqti edi, tekşiruvlardan ötgan bölsak ham 15 kunlik karantinda böldik. 2021 yilning yanvar oyi boşida Namangan viloyati soğliqni saqlaş boşqarmasining kadrlar bölimiga bordim. Xorijdan qaytib kelganimni, işlamoqçi ekanimni aytdim. Uzoq vaqt çet elda bölganim uçun malaka oşiriş muddatim ötib ketgan. Şu masalani söradim. Ular bu masalani SSVdagi tegişli mutasaddilar bilan maslahatlaşib, javob beramiz deyişdi. Bunga ham ança böldi. Menga ulardan heç qanday xabar bölmadi. Keyin özim ham bormadim. Xususiy klinikada işlaş taklifi tuşdi. Malaka oşiriş işlari hal bölsa, borib işlaş rejamizda bor.

– Abror aka, ön yildan beri xorijda işlayapsiz Boşqa davlatlardagi hamkasblaringiz bilan aloqada bölsangiz kerak. Heç bölmasa sönggi 3-4 yil mobaynida Vazirlar Mahkamasi, SSV yoki boşqa mutasaddi idoralardan kimdir sizlar bilan boğlandimi? Özbekiston tibbiyotini rivojlantiriş uçun nimalar qiliş kerakligi haqida maslahat, yöl-yöriq söradimi? Heç bölmasa ZOOM orqali xorijdagi özbek şifokorlarining konferensiyasi taşkil etildimi?

Abror Akmalov:

– Bular böyiça murojaatlar bölgani yöq. Sizlar bilan oktabr oyida qilgan intervyumizdan keyin boşqa heç kim aloqaga çiqqani yöq.

– Ayni paytda xorijda faoliyat yuritayotgan şifokorlarni qaytarib, ularga öşa yerda olib turgan maoşlarini beramiz deyişdan oldin ularning fikrini örganiş kerak emasmidi? Balki ular qaytmoqçi emasdir?

– Avvalo, qaysi sohadagi şifokorlar yetişmayotganini körib çiqiş kerak. 10 ming vraç çetda yurgan bölsa, ularning köpi oddiy vraçlar. Örnini heç kim bosolmaydi, qaytmasa bölmaydi deydigan vraçlar kam. 10-20 nafar bölişi mumkin.

Xorijdan şifokorlar qaytarilişi kerak bölsa, buni ommaviy e'lon qilib ham ötirmasdan öşalarning öziga çiqib çaqiriş mumkin edi. Şifokorlar Özbekistonga qaytgaç, iş topolmay qolişi mumkinligini Ilhom aka misolida ham köriş mumkin.

Xorijdan olib kelinadigan şifokorlarga xorijdagidek iş haqi tölaş uçun davlatning juda katta mablaği sarf böladi. Xorijda işlayotgan tibbiyot xodimlari ham bu yerdagi şifokorlardan katta farq qilmaydi. Töğri tuşuniş kerak. Ularga xorijda olgan oyligi berilib, bu yerdagilarning maoşi özgartirilmasa, bu Özbekistondagi şifokorlar uçun, qöpol qilib aytganda, tarsaki urgandek böladi. Sohasi böyiça yetuk mutaxassis bölgan, Özbekistonga olib kelmasa bölmaydigan şifokorlarni taklif qilib işlatsa arzir, lekin hammasini vatanga qaytarib, ularga xorijda olayotgan oyligini beriş xato böladi. Buning örniga mahalliy mutaxassislarga xorijdagidek şaroit yaratiş, agar ular eplay olmasa, şundan söng boşqa variantlarni öylab körsa böladi.

«Gapiriş oson, ammo taşkillaştiriş juda qiyin» — Behzod Musayev tibbiyot sohasidagi muammolar va yeçimlar haqida

Bir şogirdimiz bundan 3-4 yil oldin men bilan aloqaga çiqdi. Magistraturani Koreyada öqiyapman, respublika tibbiy markazlaridan birida anesteziolog bölib işlardim, rahbariyatimga çet elga çiqib öqib kelaman deganimda agar şunday qilsang, qaytib kelganingda seni işga olmaymiz deyişgan. Şunaqa bölsa ham 3 yil magistraturada öqidi, öqişning barça xarajatlarini özi töladi. Özbekistonga qaytganidan söng 1-2 yil iş topa olmay yurdi. Heç qayerga işga olişmadi. U hozir Saudiyaga kelib işlayapti.

Endi öşa bir paytlar oylik berilmagan odamni olib borib, bu yerdagi oyligi berilişi aytilyapti. Bu gaplar qandaydir mantiqqa, reallikka töğri kelmayapti. Şuning uçun avval bu masalaning barça jihatlarini körib çiqiş kerak, tahlil qiliş kerak. Masalan, xorijdan olib kelinadigan fuqarolarga öşa joydagi iş haqi qaysi manba hisobidan beriladi? Yoki buning uçun maxsus jamğarma taşkil etiladimi? Odatda, foydali ğoya va dasturlarga ham qiynalib pul ajratadigan, köp hollarda pul yöq deb turadigan Moliya vazirligi bu taşabbusga rozi bölganmi? Ertaga şifokorlar yaxşi iş joyini taşlab kelsayu, sansalorlik va aldov qurboni bölmaydimi? Xullas, savollar juda köp.

– Ayni paytda xorijda faoliyat yuritayotgan şifokorlarni qaytarib, ularga öşa yerda olib turgan miqdordagi maoşlarini berilişi vatanda hamma muammolarga sabr qilib işlab kelayotgan şifokorlarimizning xorijga ommaviy boş olib çiqib ketişi bilan boğliq yangi tölqinni yuzaga keltirmaydimi?

Zarifboy Ibodullayev:

– Birinçidan, bizda hisobot beriş öziga xos an'anaga aylandi. Odatda prezident yaxşi takliflarni beradi. Özlari ham videoselektor yiğilişlarining birida qança topşiriqlar bajarilmay qolayotganini aytib ötdilar. Bugun bir topşiriq berilsa, ertasi kuni hamma mas'ullar OAVga çiqib unday qilamiz, bunday qilamiz deb gapiradi. Ming afsuski, şu bilan barçasi unut böladi, köp narsa qoğozda qolib ketadi, topşiriqlar ijrosi qoğozda bajariladi.

Mutasaddilar yoşlar çet elga malaka oşirişga yoki öqitişga yuborilsa u yerda qolib ketadi deb menga köp marta aytişgan. Ammo buning mexanizmini qilsa böladi-ku? Xorijlik olimlar keladi-ketadi, ulardan oladigan foydamiz kam böladi. Özimizning olimlarni çet elga yuborib, xorijlik mutaxassislarga beradigan oylikka öqitib olsak, ular vatanga qaytib kelişadi. Tibbiyotimizga buning foydasi köproq böladi.

Yana aytaman, xorijdan şifokorlarni olib kelaman deyişdan oldin özimizning vraçlar öqişi uçun şaroit yaratinglar. Kafedraga kelinglar, bittayam laboratoriya yöq. Apparatura yöq. Qanaqa öqitiş mumkin? Özbek talabalariga özbek institutlarida xorij şaroitini yaratib bering. Beş yildan keyin biz sizlarga natija beramiz.

– Özbekistonda oddiy şifokorlarning örtaça iş haqi 2-3 mln söm atrofida. 0,25 stavka asosida 800 ming sömga işlayotganlar ham bor. Töğri, ilmiy unvoni bor bölsa, 5-6 mln söm atrofida oylik olişi mumkin. Biroq xorijdagi tibbiyot mutaxassislariga tölanayotgan iş haqlari bilan soliştirganda bu juda kam. Mana şu şaroitda işlayotgan şifokorlardan kasbiga sadoqat kutiş qançalik töğri böladi?

Zarifboy Ibodullayev:

– Tibbiyot xodimi, vraç doimi öz ustida işlaşi, izlanişi, mutaxassisligi böyiça eng yangi kitoblarni sotib olib öqib borişi kerak. Hozir yaxşi kitoblar kamida 200-300 ming söm. Oyligi hozirgi ahvolda bölsa, bunday qimmat kitoblarni qanday sotib oladi? Bugun tibbiyot kundan-kunga rivojlanib bormoqda, har kuni bir yangilik bor. Ularni özlaştirib bormasa, u normal şifokor böla olmaydi.

Bugungi kunda ba'zi şifokorlarimiz topayotgan puli oilasining ehtiyojlarini qondirişga yetmayotgani uçun bir neça joyda işlaşmoqda. Işdan keyin navbatçiliklarda turişadi. Es-u dardi faqat pul topiş, rözğor tebratiş, bolasini öqitiş bölib qolgan. U qaçon öz ustida işlaşga, bilimini boyitişga vaqt topadi? Qaçon tibbiyotga oid yangi adabiyotlarni öqib çiqişga vaqt topadi? Qaçon sohasiga oid eng sönggi kitoblarni birinçilar qatorida qiynalmay sotib oladigan böladi? Mana şu savollarga javob topilgandan keyin qolgan masalalarga ötsa böladi, nazarimda.

Jamşid Niyozov suhbatlaşdi.

«Superkontrakt degan balo tibbiy ta'limning oyoğiga haqiqiy tuşov böldi» — professor bilan suhbat

«Mas'ul mansabdorlarning özi tor doiradagi tibbiyotni sindirişdi» – Mutaxassislar bilan soha muammolari haqida suhbat