Şimoldagi qöşhokimlik yakuni, janubdan esgan şamol va mahalliy «qovun»lar. Haftaning asosiy mavzulari
|02:51 / 17.01.202262 31211 min
Sönggi hafta davomida muhokamalar markazida turgan asosiy mavzular Kun.uz haftaligida.
Foto: Dela tonkiye / Telegram.Foto: Dela tonkiye / Telegram.
Qozoğistondagi notinçliklar ortidan bu hafta Aleksandr Lukaşenkoning bayonoti eng şov-şuvli mavzu böldi. Belarus prezidenti Kollektiv xavfsizlik şartnomasi taşkilotining Qozoğiston böyiça ötkazilgan sammitida Özbekistonga oçiqçasiga tahdid qildi.
Foto: Pul Pervogo / Telegram
«Qozoğistondagi voqealar saboq bölişi kerak deganimiz hammadan ham avval Özbekistonga taalluqli. Agar saboq olinmas ekan, bizdagi ma’lumotlarga qaraganda, ularning nigohi Özbekistonga ham qaratilgan», – dedi Lukaşenko.
Bu bayonot KXŞTga qaytariş uçun Özbekistonga qilingan bosim sifatida qabul qilindi. Lukaşenkoning özi ham yaxşi tuşunadi: Özbekistondagi siyosiy vaziyatni Qozoğistondagiga taqqoslab bölmaydi. Qozoğistondagi tinç va demokratik namoyişlar qon tökilişi va xunrezlikka aylanib ketganiga sabab – u yerdagi qöşhokimiyat.
Köplab ekspertlarning fikriça, suyultirilgan gaz narxi oşişi sabab boşlangan namoyişlar Qozoğistondagi pişib turgan siyosiy bölinişni, ya’ni elboşi Nazarboyev va prezident Töqayev klanlari örtasidagi ziddiyatni çuqurlaştirib yuborgan.
Namoyişçilarning gaz narxini pasaytiriş talabi 4 yanvar kuniyoq bajarildi, lekin endi ular boşqa narsani – hokimiyatga kelganiga 30 yildan oşgan Nazarboyevning ketişini talab qilayotgandi. Turgan gapki, bu talab Töqayevning foydasiga işlardi. Boşqaça aytganda, prezidentda namoyişlar bahona Nazarboyevning kadrlaridan qutuliş imkoniyati tuğildi.
Foto: Pavel Aleksandrov / TASS
Töqayev bu imkoniyatdan foydalandi, u 5 yanvar kunining özida ketma-ket uçta muhim qarorni qabul qildi: hukumat iste’foga çiqarildi, Milliy xavfsizlik davlat qömitasi raisi, Nazarboyevning uzoq yillik safdoşi Karim Masiyev işdan böşatildi, va asosiysi elboşiga tegişli mansab – Xavfsizlik qömitasi raisi lavozimiga özini tayinladi.
Taxminlarga köra, Nazarboyevning klani bu mağlubiyatli pozitsiyasini, ya’ni hokimiyatni qöldan çiqarayotganini juda oğriqli qabul qilgan va bunga namoyişlarga keskinlik kiritiş bilan javob qaytargan: namoyişçilar orasiga agressiv odamlar kiritilgan, qurol-yaroğ tarqatilgan va boşqa xunrezliklar sodir etilgan. Bundan taşqari, kuçişlatar tuzilmalarda Töqayev jamoasining buyruqlariga atayin böysunmaslik kuzatilgan, natijada prezident keskin vaziyatda harbiy rahbarlarga işonolmay qolgan. Töqayev aynan şu sababli Kollektiv xavfsizlik şartnomasi taşkilotidan yordam söraşga majbur bölgani taxmin
Nima bölganda ham, bu şoşilinç qaror, ya’ni KXŞT qöşinlarini çaqirgani Qozoğiston prezidentining xalq orasidagi obrösi va siyosiy karerasiga doğ bölib tuşgani aniq. Ana şu doğni yuviş uçundir balki, Qosim-Jömart Töqayev qozoq xalqiga juda katta islohotlarni va’da qildi. U vaziyat iziga tuşa boşlagan paytda Qozoğiston parlamentida qilgan çiqişini ayrimlar inauguratsiya marosimlari uçun maxsus tayyorlanadigan nutqlarga qiyosladi.
Töqayev mazkur birinçi katta nutqidayoq şaxsan Nazarboyevni oçiqçasiga tanqid qilib, jamiyatda yuzaga kelgan tengsizlikda uni aybladi:
«Birinçi prezident tufayli mamlakatda juda ham daromadli kompaniyalar guruhi va hatto xalqaro standartlar böyiça ham boy odamlar qatlami paydo böldi. Qozoğiston xalqiga ehtirom körsatiş, ularga tizimli va muntazam yordam beriş vaqti keldi, deb hisoblayman. Hukumat bu kompaniyalarni aniq belgilab, ular bilan maxsus fondga yillik badallar miqdorini kelişib olişi kerak».
«Amaldagi tizim: «Döstlarga hamma narsa, qolganlarga – qonun» prinsipi doirasida asosan yirik strukturalarga xizmat qilişga xoslangan. Bu tizim iqtisodiyotda oligopoliyani borgan sari kuçaytirmoqda. Yirik kompaniyalar alohida imtiyozlardan foydalanib, raqobatni öldiryapti va islohotlarga tösiq bölyapti».
«Ular oliy darajadagi kabinetlarga kiriş imkoniyatidan foydalanib, öz loyihalarini amalga oşiriş uçun imtiyozli şaroitlarni qölga kiritib kelişdi. Bu loyihalarga davlat resurslari yönaltirilyapti, vaholanki bu resurslar kiçik va örta biznesni rivojlantiriş uçun sarflanişi mumkin edi».
Töqayevning bu bayonotlari yöqotilgan obröni tiklaş uçun xalqqa yoqadigan gaplarni aytişmi yoki avvalroq bu işlarni qilişiga elboşining klani tösiq bölib kelganmi, buni vaqt körsatadi. Har holda, bu bayonotlardan körinib turibdiki, Qozoğistonda Nursulton Nazarboyevning davri tugadi.
Qosim-Jömart Töqayev salkam 1 soat davom etgan nutqini: «Yangi Qozoğistonni birga quramiz» degan sözlar bilan yakunladi.
***
Özbekiston şimolidagi vaziyat endi tinçigan paytda janubdan biroz salqinroq şamol esib ötdi. Afğonistonni egallaganiga yarim yil bölib qolgan «Tolibon» tarafidan tahdidli murojaat yöllandi.
Mavlaviy Muhammad Yoqub
Foto: TOLOnews
Seşanba kuni Afğoniston Islom Amirligi mudofaa vaziri örinbosari mavlaviy Muhammad Yoqub Özbekiston va Tojikistondan afğonlarga tegişli samolyotlarni qaytarib berişni talab qildi.
Bu yerda gap toliblar hokimiyatga kelgan paytda Afğoniston Islom Respublikasi harbiylari qöşni davlatlarga qoçib ötgan samolyotlar va vertolyotlar haqida ketyapti.
Muhammad Yoqub Özbekiston va Tojikiston bu aviatsion texnikalarni qaytarib berişi şartligini aytib, aks holda bu «oqibatsiz qolib ketmasligi»dan ogohlantirdi. «Bu samolyotlar xorijda qolib ketişiga va bu davlatlar tomonidan foydalanilişiga yöl qöymaymiz», degan vazir örinbosari.
U harbiy-havo kuçlarining Kobulda bölib ötgan maşğulotlari vaqtida şunday bayonot bergan. Ayrim ma’lumotlarga köra, ötgan yili Afğonistonda respublika hukumati qulaşidan oldin mamlakatda 164ta harbiy samolyot bölgan, hozir esa ulardan 81tasi qolgan.
Avgust oyida Özbekiston Boş prokuraturasi Afğonistonning 22ta harbiy samolyoti va 24ta harbiy vertolyoti Özbekiston çegarasini noqonuniy kesib ötgani, ularda jami 585 nafar afğon harbiysi bölganini ma’lum qilgandi.
Afğoniston tarafdan kelgan ogohlantiriş toliblarni döst deb körişimizga hali erta ekanini körsatadigandek. Çunki döst döstiga tahdid qilmaydi.
***
Oxirgi yillarda sarkazmlarga sabab bölgan izohlar ançagina köp aytildi, endi esa unça-munça kulgili bayonot ham odamlar e’tiborini torta olmayapti. Masalan, “Yangi Özbekiston” boğidagi mana bu holat.
Foto: Dela tonkiye / Telegram.
Boğ ma’muriyati bergan izohga köra, bayram kunlari boğga juda köp odam kelgani sababli yölak mana şu ahvolga kelib qolibdi. «[Bayram kunlarida] trotuarlar odamlar bilan töldi, ayrimlar hatto maysa ustidan ham yurişdi», dedi boğ direksiyasi vakili Mirjalol Qosimov.
Boğni ötgan yili Mustaqillik bayramiga möljallab bitkazişgan edi. Oçilganiga hali yarim yil bölmagan xiyobonda boşqa kamçiliklar ham bor. Mustaqillikning 30 yilligiga bağişlab qurilgan «Istiqlol» monumentining gipsdan işlangan bezaklari köça boşlagan.
Boğ vakilining aytişiça, ayrim bezaklar vaqtinçalikka gipsdan qilingan va ular 2 oy içida bronzaga almaştiriladi.
Davlat xaridlari portalidagi hujjatlargaqaraganda, 104 gektarlik «Yangi Özbekiston» boği va «Istiqlol» monumentini qurişga 194 mlrd söm ajratilgan. Xöş, bu yirik loyiha kimga topşirilgandi?
Oçiq manbalarga köra, salkam 18 mln dollarlik qurilişni MIMAR Group kompaniyasi amalga oşirgan. Firma direktori Dilmurod Ğoyipov haqida ma’lumot izlansa, u Speedway Line nomli boşqa bir kompaniyaning egalaridan biri (uluşi 50 foiz) ekani kelib çiqadi. Speedway Line'ning yuridik manzili va telefon raqami Artel kompaniyasiniki bilan bir xil, elektron poçtasi esa Artel kompaniyasining rasmiy sayti – artelgroup.org domenida joylaşgan.
2019 yildagi ma’lumotlarga köra, Toşkent şahar hokimi Jahongir Ortiqxöjayev egalik qilgan Dream Production kompaniyasini MIMAR Group'ning hozirgi rahbari Dilmurod Ğoyipov boşqargan.
Xullas, ortiqça izohga hojat yöq.
***
Özbekistonda koronavirusning yangi tölqini kötarilmoqda. Rasmiy statistika kuniga yana yuzlab odamlar koronavirus yuqtirayotganini körsatyapti, “tez yordam”ga çaqiriqlar ham köpaygan.
Kasallik tarqalişi tezlaşganini köpçilik yon-atrofidagilar şamollaşga çalinayotganidan sezib turibdi. Katta ehtimol bilan yangi tölqin omikron Özbekistonga kirib kelgani bilan boğliq.
Bu ştamm avvalgilariga qaraganda super-yuquvçanligi bilan ajralib turibdi. 2021 yil dekabr oyigaça, ya’ni pandemiya boşlanganidan keyin ötgan salkam 2 yil davomida kunlik yangi holatlar soni biror marta 1 millionga yetmagandi. Hozir esa dunyo miqyosida kuniga 3 milliondan ortiq odamda koronavirus aniqlanyapti.
Şunday bölsa-da, yaxşi yangiliklar ham bor. Kasallik avvalgiga qaraganda ança yengil ötyapti, ölim darajasi ham ança kamaygan. Olimlar bunga bir neça sabab körsatişyapti: odam organizmi bu virusga qarşi kuraşişni örgandi, vaksinalar haqiqatan ham yordam beryapti, bundan taşqari, virusning özi har bir mutatsiyadan keyin kuçsizlanib boryapti.
Mutaxassislarga köra, omikron ştammi pandemiya nihoyat tugaşidan darak beryapti. Çunki har safar yangi tölqin röy berganida koronavirusning ölim darajasi borgan sari pasayyapti. Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti ham pandemiyaning oxiri körinib qolgani, lekin ungaça hali yana bir neçta tölqin bölişini ma’lum qildi.
Omikron sababli Özbekistonda ham karantinga e’tibor yana kuçaydi. Öquvçilar va talabalar uçun ta’til salkam 1 oy davom etadigan böldi. Vaziyatga qarab, ta’tildan keyin darslar onlayn boşlanişi mumkinligini inkor qilib bölmaydi. 15 yanvardan boşlab Qozoğiston bilan çegara qisman yopildi.
Maxsus komissiya qaroriga köra, çet eldan Özbekistonga kirib kelişda endi 72 soat emas, kamida 48 soat içida olingan manfiy PZR-test natijasini körsatiş kerakligi aytilgandi. Ammo Toşkent aeroportiga kelgandan keyin ham 5 dollarga ekspress-test olinmoqda.
***
Toşkentda aşaddiy daraxtkuşlar paydo bölgan. Yunusobod tumanida, «Şahriston» metro bekati yaqinidagi arçalar keçasi qora niqobdagi şaxslar tomonidan kesib ketildi.
Hammo balo 18 dona qarağay ekilgan joy auksionga çiqib ketganidan boşlangan. Yerni auksion orqali sotib olgan odam bu daraxtlarni boşqa joyga köçirişga ruxsat berişni sörab murojaat qilgan, lekin ekologlar bunga rozi bölmagan. Şundan keyin yerning egasi «Daraxtlarni köçirişga ruxsat bermay, mening huquqimni buzişyapti» degan da’vo bilan ekologlar ustidan arz qilgan. Sud bu da’voni rad etgan.
Bir oy oldin noma’lum kimsalar tunda 10 tup daraxtni yarmigaça arralab ketgan edi. Öşanda ekologlar arralangan daraxtlarni quritmasdan saqlab qoliş maqsadida Botanika instituti mutaxassislarini jalb qilib, agrotexnik tadbirlar qilgandi.
Lekin 10 yanvarga ötar keçasi daraxtkuşlar yana keçasi, qora niqobda paydo bölgan. Odamlar arra ovozini eşitib çiqqan paytda ular 4 tup daraxtni kesib ulgurgan va voqea joyidan qoçib ketgan.
Holat bilan içki işlar va prokuratura şuğullanyapti.
