Vaşingtonda noyob sammit va dorixonalarda arzonçilik va’dasi - hafta dayjesti
|04:00 / 09.11.20258 17512 min
Markaziy Osiyo prezidentlari ilk marta Oq uyda töplandi: Trampni mintaqamizga qiziqtirayotgan asosiy narsa nima? Ijtimoiy suğurta böyiça yangi tizim: işçi-xodimlar uçun bu nima beradi? Farmatsevtika rahbaridan katta va’da: dori-darmonlar 2 oy içida 2 barobarga arzonlaşişi aytilyapti. Göşt narxini jilovlaş çoralari: aholiga uydagi molini ötlatişi uçun yaylovlar qilib beriladi.
Ortda qolayotgan haftaning Özbekiston hayotiga oid ayrim yangiliklari – Kun.uz dayjestida.
Özgaça S5+1 sammiti: bunaqasi avval bölmagan
Markaziy Osiyo prezidentlari 6 noyabr kuni tarixda ilk marta Oq uyda jam bölişdi. AQŞ prezidenti Donald Tramp MO–AQŞ davlat rahbarlarining ikkinçi sammitiga mezbonlik qildi. Davlat rahbarlari avvaliga Oval kabinetda ikki tomonlama uçraşuvlar ötkazdi, şundan keyin keçki taomga bir stol atrofiga töplandi.
Yodingizda bölsa, bunday formatdagi birinçi sammit ikki yil oldin Nyu Yorkda, BMT sessiyasi kunlari bölib ötgandi. Öşandan beri, örtadagi muloqot mazmuni ança özgargan: Tramp boşqaruvidagi AQŞ inson huquqlari va demokratiya haqida gapirmay qöygan, Amerikaning taşqi dunyodagi köplab siyosiy-gumanitar dasturlari yopilgan, pragmatik iqtisodiy manfaatlar va tabiiy resurslar masalasi kun tartibidagi boş mavzuga aylangan.
Oq uydagi keçki yiğinning dastlabki 40 daqiqasi jurnalistlar iştirokida keçdi. Unda mezbon Tramp mintaqamizning ahamiyatini yuqori baholab, u yerdan kelgan liderlar “katta hurmatga sazovor” odamlar ekani, ular bilan “öyin qilib bölmasligi”ni aytdi.
“Afsuski, AQŞning avvalgi prezidentlari bu mintaqani mutlaqo e’tiborga olişmagan. Vaholanki, Markaziy Osiyo – nafaqat strategik muhim, balki judayam boy hudud. Biz bu xatoni töğrilaymiz. Men Amerikaning bu mamlakatlar bilan hamkorligini har doimgidan-da mustahkam qilmoqçiman”, – dedi Oq uy rahbari.
Tramp Markaziy Osiyoni “juda boy” deb ta’riflaganda, mintaqaning yerosti boyliklarini nazarda tutyapti. Xabaringiz bor, hozir Xitoyga qarşi savdo uruşi olib borayotgan AQŞning eng zaif tomonlaridan biri – noyob metallar bilan boğliq. Bugun dunyo bozoriga qayta işlangan nodir ma’danlarning salkam 90 foizini Xitoy yetkazib beradi. Bu monopol mavqe savdo uruşi vaqtida Pekinning asosiy quroliga aylangan: nodir ma’danlar eksportini çeklaş haqidagi tahdidlar Ğarbning köplab sanoat tarmoqlari, hatto qurol-yaroğ işlab çiqaradigan kompaniyalarni ham xavotirga tuşirib qöygan. Vaşington bu borada Pekinga qaramlikdan qutuliş uçun köz tikayotgan mintaqalardan biri esa – Markaziy Osiyo.
Mavzuga oid
Sammit doirasida imzolangan ikkita bitimga asosan, Özbekiston va AQŞ volfram, molibden, grafit, uran va mis qazib oliş hamda çuqur qayta işlaş böyiça hamkorlikni kengaytiradigan böldi. Prezident Şavkat Mirziyoyevning sözlariga köra, Özbekiston AQŞ uçun bu mahsulotlarning işonçli ta’minotçisi bölişga tayyor. Rasmiy Toşkent muhim minerallar sohasidagi hamkorlikni tizimli va institutsional darajaga olib çiqiş uçun maxsus qömita tuzişni ham taklif qilmoqda.
Şavkat Mirziyoyev, şuningdek, C5+1 formatidagi muloqotning doimiy asosda işlovçi kotibiyatini taşkil etiş va prezidentlarning keyingi sammitini 2026 yilda Samarqandda ötkazişga çaqirdi. “Özbekistonda sizni tinçlik prezidenti deyişadi. Siz köp narsa qildingiz, 8 ta uruşni töxtata oldingiz. Aminmanki, Rossiya va Ukraina örtasidagi uruşni ham faqat siz töxtata olasiz”, – dedi Mirziyoyev.
Özbekiston va AQŞ örtasidagi yangi bitimlar qişloq xöjaligi, sun’iy intellekt va aviatsiya sohalarini ham qamrab oladi. Jumladan, Uzbekistan Airways kompaniyasi Boeing Dreamliner samolyotlariga bergan buyurtmasini 14 tadan 22 tagaça oşirdi. John Deere kompaniyasidan 300 mln dollarlik qişloq xöjaligi texnikalari, xususan 150 mln dollarlik paxta teriş maşinalari sotib olişga kelişildi. Nasos stansiyalarini yangilaş va suv tejaydigan texnologiyalarni joriy etiş, AQŞdan soya dukkaklari, şrot va paxta import qiliş böyiça ham şartnomalar tuzildi. Sertifikatga ega amerika paxtasidan foydalaniş özbek töqimaçilik sanoatining jahon bozoridagi nufuzini oşiradigan strategik qadam ekani aytilmoqda.
Bundan taşqari, şaxsga doir ma’lumotlar töğrisidagi qonun qayta körib çiqilib, Özbekistonda Apple Pay va Google Pay'ni işga tuşirişga şaroit yaratilişi kutilyapti. Sammit arafasida 1 yanvardan e’tiboran AQŞ fuqarolari uçun 30 kunlik vizasiz rejim joriy etişga qaror qilingani ham dunyoga oçiliş va özaro bordi-keldini qöllab-quvvatlaş yölida muhim qadam böladi.
Xususiy sektordagi ayollarga nafaqalarni töliq davlat tölay boşlaydi
Özbekistonda kelasi yildan boşlab davlat ijtimoiy suğurtasining yangi tizimi amal qila boşlaydi. Prezident farmoniga köra, 1 yanvardan e’tiboran homiladorlik va tuğiş nafaqalari, 1 iyuldan boşlab vaqtinça mehnatga layoqatsizlik nafaqasi proaktiv şaklda tölanadi. Ya’ni bu nafaqalarni oliş huquqi yuzaga kelgan şaxslarga davlat avtomatik tarzda nafaqa tayinlaydi va tölab beradi.
Asosiysi, sanab ötilgan nafaqalarni xususiy sektorda işlayotgan xodimlarga davlat tomonidan tölaş qayta yölga qöyiladi. Nafaqa miqdori xodimning iş staji va tölagan soliqlariga boğliq böladi, bu esa xodimlarda rasmiy tarzda işlaşga rağbatni oşirişi kutilyapti. Çunki agar xodim norasmiy işlasa yoki oyligining bir qismini “konvertda” olsa, homiladorlik va tuğiş nafaqalari yoki xalq tilida “bolniçniy” deyiladigan vaqtinça mehnatga layoqatsizlik nafaqasini davlatdan yoki umuman ololmaydi, yoki kamroq miqdorda oladi.
Şu bilan birga, rasmiy tarzda işlamaydigan yoki daromad soliğidan ozod etilgan toifalar ham uşbu nafaqalarni oliş imkoniyatiga ega böladi. Buning uçun ular har oy eng kam iş haqining 5 foizini ijtimoiy suğurta badali sifatida tölab borişlari kerak böladi. 5 foizlik miqdor hozirda 64 ming sömga teng.
Keyinçalik, mehnat huquqidagi yana bir nafaqa yangi tizimga qöşilişi belgilangan: 2030 yil 1 yanvardan boşlab, fuqarolar murojaati asosida işdan böşatiş nafaqasi ham ijtimoiy suğurta jamğarmasi hisobidan tölanadi. Jamğarmaning tölov mexanizmlari şaffof bölişi: suğurta staji va badallari asosidagi hisob-kitoblar oçiq tarzda amalga oşirilişi közda tutilgan.
Dori-darmon narxlarini tuşiriş reja qilinmoqda
Duşanba kuni prezident huzurida taqdimot qilgan Farmatsevtika agentligi katta va’da bilan çiqdi. Agentlik direktori Abdulla Azizovning aytişiça, yil oxirigaça dorilarning referent narxlarini hisoblaş tartibi özgaradi. Yangi tartib 2,5 mingdan ortiq dorini ikki barobarga arzonlaştirişi aytilyapti.
“Retseptli dori vositalarining narxini çuqur örganganimizda, şuni bildikki, 65 foiz import qilinayotgan dori vositalari qöşni davlatlarda mavjud emas va ularning narxida sun’iy ösişlar kuzatilyapti. 2025 yil oxirigaça barça referent narxlar qayta körib çiqiladi, bunda 2500 dan ortiq preparatlarda örtaça narx 40-60 foizga tuşişi kutiladi”, – dedi Azizov.
Ma’lumot uçun, Özbekistonda retsept asosida sotiladigan dori vositalarining eng yuqori narxlari çeklab qöyilgan. Qonunçilikka köra, ulgurji sotuvçilar örtadagi vositaçilar sonidan qat’i nazar dori ustiga 15 foizgaça ustama qöyişi mumkin, çakana sotuvçilar esa 20 foizgaça. Misol uçun, Özbekistonga kirib kelişi 100 ming söm bölgan dori vositasining dorixonadagi maksimal narxi 138 ming sömdan oşişi mumkin emas. Bu çeklov retsepsiz beriladigan dorilar uçun amal qilmaydi. Retseptli dorilarning çeklangan narxlari har hafta ikki marta yangilanib, e’lon qilib boriladi. Şunga qaramay, köplab holatlarda bu narxlarga rioya qilinmaydi.
Göşt importida monopoliyaga yöl qöyilmaydi
Narxi aholini eng köp bezovta qilayotgan yana bir mahsulot – göşt. 1 noyabr kuni qabul qilingan prezident qarori bilan, göşt, sut va yoğ narxlarini barqarorlaştiriş çoralari belgilandi.
Qarorga köra, 1 yanvardan boşlab yirik şoxli qoramol importida QQSni 6 oygaça keçiktirib tölaşga ruxsat beriladi. Import qilingan nasldor mollar uçun subsidiya ajratiş muddati 5 yilga uzaytiriladi. Tegişli idoralarga göşt va qoramol importi uçun veterinariya hujjatlarini olişni osonlaştiriş va bu mahsulotlar importida monopoliya yuzaga kelmasligini ta’minlaş vazifasi yuklatildi.
Şuningdek, ozuqabop ekinlar yetiştiriş bilan şuğullanadigan fermerlarga imtiyozli kreditlar ajratilib, ular örnatgan suv nasoslarining elektr energiyasi xarajatlarining yarmini davlat qoplab beradi. Çorvaçilik xöjaliklari ozuqabop ekinlarni yetiştiriş uçun auksionda yer sotib olganda, tölovni 5 yil muddatda bölib tölaşga ruxsat beriladi.
Bundan taşqari, aholi öz xonadonida boqayotgan mollarini ötlatişi uçun şaroit yaratiş masalasi ham bor. Unga köra, Osiyo taraqqiyot bankining 60 mln dollar krediti evaziga, uy şaroitida boqiladigan mollarni oziqlantiriş uçun jamoat yaylovlari taşkil etiladi. Buning uçun yalangliklarga uruğ sepişda dronlardan foydalaniladi. Respublika böyiça çorvaçilikka ixtisoslaşgan 200 ta mahalla röyxati tuzilib, ularga veterinarlar jalb qilinişi ham közda tutilgan.
Bu hafta yana nimalar röy berdi?
Içki işlar tizimidagi ketma-ket qonunbuzarliklar fonida, ikkita iste’fo röy berdi. Prezident qarori bilan, içki işlar vaziri örinbosari – Jamoat xavfsizligi departamenti boşliği Bekmurod Abdullayev lavozimidan ozod etildi. IIV Jazoni ijro etiş departamenti boşliği Rustam Tursunov ham işdan ketdi. Bu iste’folar sababi yuzasidan rasmiy izoh berilmadi, ammo sönggi vaqtlarda tizim doimiy ravişda tanqidlar nişoniga aylanib qolgandi. Kun.uz'ning sönggi suriştiruvlariga köra, Özbekistonda avj olayotgan XCM nomli yangi moliyaviy piramida tarğibotida önlab, ehtimol yuzlab içki işlar xodimlari iştirok etmoqda. Farğonadagi yana bir holatda esa, ikki ayol örtasidagi ijara nizosi içki işlar xodimlarining aralaşuvi bilan şov-şuvli tus oldi.
Boysundagi M25 konida yana portlaş röy berdi. Aholi vakillariga köra, konda yoqib qöyilgan olovli favvoralardan biri portlaşdan keyin öçib qolgan va toki qayta yoqilgunça hammayoqni yana vodorod sulfidning badböy hidi tutib ketgan. Rasmiylar öçib qolgan olov qayta yoqib qöyilgani, konni jilovlaş işlari davom etayotganini ma’lum qildi. “Vaziyat barqaror va mutaxassislar nazorati ostida turibdi”, deyiladi Energetika vazirligi axborotida. Vazirlik bu holatning 3 noyabrga ötar keçasi röy bergan zilzilaga aloqasi yöqligini aytmoqda.
Andijon viloyatida tuman hokimi örinbosari 15 ming dollar bilan uşlandi. Qiziği, Içki işlar vazirligining bu haqdagi xabarida qaysi tuman haqida gap ketayotgani oçiqlanmagan. Ma’lum qilinişiça, hokim örinbosari yer ajratib beriş evaziga şunça pul söragan va pullarni olayotgan vaqtda qölga tuşgan. Bundan taşqari, DXX ötkazgan tezkor tadbirlarda soliq va energetika mansabdorlarining poraxörligiga çek qöyildi: Toşkent viloyati soliq boşqarmasi katta inspektori 5 ming dollar, “Hududgazta’minot”ning Jizzax filiali yetakçi mutaxassisi esa 6 ming dollar olgan paytda uşlangan.
Muallif – Komron Çegaboyev
Doimiy boşlovçi – Bobur Akmalov
Tasvirçi – Şohruz Abdurayimov
Surdotarjimon – E’zoza Ahmedova
