Avstraliya ijtimoiy tarmoqlarda bolalar davrini töxtatdi: qariyb 5 million akkaunt çeklandi
|01:34 / 17.01.202610 9178 min
Avstraliyada 16 yoşga tölmaganlarning ijtimoiy tarmoqdan foydalanişiga taqiq kuçga kirgaç, Instagram, YouTube va TikTok kabi önta maşhur platforma millionlab akkauntlarni blokladi. Xöş, Avstraliya nega bolalarga bunday çeklovlar joriy qildi va u qanday işlaydi?
Avstraliyada 16 yoşga tölmaganlarning ijtimoiy tarmoqlardan foydalanişiga taqiq kuçga kirgaç Elektron xavfsizlik böyiça komissar (eSafety) platformalarga neçta akkaunt olib taşlangani haqida savollar yubordi. Töplangan ma’lumotlarga köra, taqiqning ilk kunlaridayoq 4,7 milliondan ortiq akkaunt öçirib qöyilgan, olib taşlangan yoki çeklangan.
Bu 10 platforma qatoriga — YouTube, Facebook, Instagram, Snap, X, TikTok, Threads, Twitch, Kick, va Reddit kiradi.
Avstraliya hukumati tijoriy maxfiylikni rökaç qilib, har bir platforma böyiça alohida raqamlarni oçiqlaşdan boş tortdi. Biroq Meta duşanba kuni Facebook, Instagram va Threads böylab qariyb 550 ming akkauntni öçirib qöyganini aytgandi.
Avstraliya boş vaziri Entoni Albanezening aytişiça, eSafety tomonidan ötkazilgan dastlabki tahlillar platformalar foydalanuvçilarning akkauntga ega bölişiga yöl qöymayotganini körsatmoqda.
With 4.7 million under-16 social media accouns gone, we're giving kids a childhood and parens peace of mind. pic.twitter.com/S7wJZaSNJO
«Bu ijtimoiy tarmoq kompaniyalari qonunlarga rioya qiliş va bolalarni öz platformalaridan çetlatiş uçun mazmunli sa’y-harakat qilayotganini körsatadi. Özgariş bir kunda bölib qolmaydi. Ammo, dastlabki belgilar – aynan şu özgarişni amalga oşiriş uçun harakat qilganimiz naqadar muhim bölganini körsatmoqda», - deya Albanezening sözlarini keltirmoqda The Guardian naşri.
«Bu dunyoda yetakçi qonunçilik edi va endi u butun dunyo böylab kuzatilmoqda», deya qöşimça qildi u.
«Taqiq emas, keçiktiriş»
Ijtimoiy tarmoqlarda yoş böyiça çeklovlar yoş avstraliyaliklarni bosim va xatarlardan himoya qilişni maqsad qiladi. Rasmiylarga köra, bu çoralar taqiq emas, akkaunt oçişni keçiktirişdir.
Mavzuga oid
Avstraliyada bolalar uçun ijtimoiy tarmoqlarni taqiqlaşga undagan asosiy sabablar quyidagilardan iborat:
Zararli ta’sirlardan himoya: ijtimoiy tarmoqlar bolalar va yoşlarni bir qator ehtimoliy xavflarga duçor qiladi. Jumladan, kiberbulling, zararli kontent va onlayn firibgarliklar bilan boğliq tahdidlar mavjud. Kirişni çeklaş bolalarning ruhiy va hissiy farovonligini himoya qilişga yordam beradi.
Soğlom rivojlanişni qöllab-quvvatlaş: tadqiqotlar şuni körsatadiki, ijtimoiy tarmoqlardan haddan taşqari köp foydalaniş miya rivojlanişiga, uyqu sifatiga va öqiş samaradorligiga salbiy ta’sir körsatişi mumkin.
Foto: Getty Images
Onlayn maxfiylik bilan boğliq muammolar: ijtimoiy tarmoq platformalari foydalanuvçilardan juda katta hajmda şaxsiy ma’lumotlarni yiğadi. Bolalar esa ularning ma’lumotlari qanday yiğilayotgani, işlatilayotgani yoki tijorat maqsadlarida qöllanayotganini töliq anglamasligi mumkin.
Ota-onalarni qöllab-quvvatlaş: tarmoqqa kirişni çeklaş ota-onalarga farzandlarining onlayn faoliyatini yaxşiroq boşqariş, ularning texnologiyadan nazorat ostida foydalanişini ta’minlaş imkonini beradi.
Yoş çeklovlarini joriy etişdan oldin Avstraliyaning keng jamoatçiligi: sanoat vakillari, fuqarolik jamiyati, olimlar va tadqiqotçilar, ta’lim sohasi vakillari, ota-onalar va yoşlar bilan ham bevosita suhbatlar ötkazilgan.
Bundan taşqari, hukumat 16 yoşgaça bölgan bolalarni bu jarayonga tayyorlaş uçun ota-onalar, vasiylar va öqituvçilarni amaliy yöriqnomalar, resurslar bilan qöllab-quvvatlamoqda.
Kompaniyalar taqiqqa rioya qilyapti
4,7 millionlik bu körsatkiç – qonun qabul qilinişidan oldin aytilgan taxminlardan ança yuqori, deb yozmoqda Reuters. Aholi statistik ma’lumotlariga soliştirganda Avstraliyadagi 10-16 yoş oraliğidagi har bir bola hisobiga ikkitadan ortiq akkaunt töğri kelmoqda.
Taqiq dastlab tatbiq etilgan barça kompaniyalar unga rioya qilişlarini ma’lum qilgan. Platformalar qonunga amal qilmasa, 33 million AQŞ dollarigaça jarima solinişi mumkin. Biroq u bolalar yoki ularning ota-onalarini javobgarlikka tortmaydi.
Platformalar orasida Reddit qonunga rioya qilayotganini bildirgan bölsa-da, biroq u taqiqni bekor qildiriş uçun Avstraliya hukumatini sudga bergan. Hukumat esa öz pozitsiyasini himoya qilişini aytmoqda.
Foto: AP Photo
Bundan taşqari, Meta ham Avstraliya hukumati talablarini bajargan bölsa-da, taqiqqa qarşi pozitsiyasini saqlab qoldi. Unga köra, yoşni tekşiriş böyiça yagona standart va yoşlar uçun kengroq sanoat darajasidagi himoya çoralari joriy etilişi kerak. Meta'ning ta’kidlaşiça, bu çoralar «ösmirlar köçib ötadigan yangi ilovalarni quvib yurişdan qoçişga» yordam beradi.
Muammolar va «migratsiya»
Taqiq tanqidçilari uni ijro etiş qiyin bölişini ta’kidlagan. Elektron xavfsizlik komissari Juli Inman Grant ayrim voyaga yetmaganlarga tegişli akkauntlar hanuz faol ekanini va töliq muvofiqlik haqida gapirişga hali erta ekanini aytdi.
«Biz xavfsizlik qonunlari har bir qoidabuzarlikni butunlay yöq qiladi, deb kutmaymiz. Aks holda tezlik çeklovlari ham muvaffaqiyatsiz bölardi, çunki qoidalarga qaramay odamlar tezlikni oşiradi», — deydi u.
Avstraliya aloqa vazirining muxolifatdagi muqobili Melissa Makintoş esa yoşlar tarmoqlarda yangi akkauntlar oçib, tekşiriş vositalarini biroz grim bilan oson aylanib ötayotganini aytdi.
Dekabrda ayrim kiçik ijtimoiy tarmoq ilovalarini Avstraliyada yuklab olişlar keskin oşgan. Elektron xavfsizlik xizmati bu jarayonni «migratsiya tendensiyalari» sifatida kuzatişini aytdi. Biroq dastlabki yuklab olişlar barqaror foydalanişga aylanmagan.
Avstraliya boş vaziri Entoni Albaneze va uning hukumati yangi tartibni himoya qilmoqda / Foto: Reuters
Xususan, kiriş huquqidan mahrum bölgan bolalar Yope va Lemon8 kabi boşqa platformalarga köçib ötgan. Bu platformalar esa taqiq röyxatiga kiritilmagan.
Aslida Avstraliyadagi qonuniy taqiq barça platformalardan öz-özini baholaşni, ya’ni taqiq ularga tatbiq etilişi kerak yoki yöqligini mustaqil aniqlaşni talab qiladi. Hukumat esa agar ösmirlar boşqa platformalarga köçib ötsa, ularni ham qonunga rioya qilişga çaqirişini bildirgan.
Bundan taşqari, Bluesky kabi ayrim platformalar hukumat e’lon qilgan dastlabki röyxatda bölmasa ham, yoşni tasdiqlaş mexanizmlarini joriy qilgan.
Ruhiy salomatlik böyiça mutaxassislar iştirokidagi tadqiqot – uşbu taqiqning uzoq muddatli ta’sirini bir neça yil davomida kuzatib boradi.
Avstraliya tajribasi kuzatilmoqda
Taqiqning ijrosi dunyo böylab turli hukumatlarning sohaviy regulyatorlari tomonidan diqqat bilan kuzatilmoqda.
Buyuk Britaniyada Leyboristlar hukumati şunga öxşaş taqiq joriy etiş bosimiga duç kelmoqda. Xususan, konservatorlar yetakçisi Kemi Badenox uning partiyasi 16 yoşgaça bölganlar uçun ijtimoiy tarmoqlar taqiqini qöllab-quvvatlaşini aytdi.
Instagram akkunti çeklovga tuşgan avtraliyalik ösmir / Foto: AP Photo
Fransiya ham 2026 yil 1 sentabridan boşlab 15 yoşgaça bölgan ösmirlarga ijtimoiy tarmoqlardan foydalanişni taqiqlamoqçi. Bu haqda tegişli qonun loyihasining parlamentdagi muhokamasi şu oyda bölib ötadi.
Malayziya, Indoneziya va Qozoğiston şunga öxşaş qonunlarni joriy etişini aytgan. Ayrim Yevropa davlatlari va AQŞning bir qator ştatlari ham Avstraliya ortidan ergaşiş masalasini muhokama qilmoqda.
