OneID'ga kiberhujum, haydovchilarga ogohlantirish va Samarqanddagi shov-shuv - hafta dayjesti

Elektron hukumat kiberhujumga uchradi. YHX xodimlari endi ayrim haydovchilarni jarimasiz qo‘yib yuboradi. “Layk” yig‘ish uchun qoida buzganlarga alohida jazo kiritilyapti. Ta’lim sohasida, davlat bog‘chalarining elit toifasi tashkil etiladi. Senator shimoldagi “akillashlar”ni javobsiz qoldirmaslikka chaqirdi, Pokiston bilan esa harbiy hamkorlik kuchaymoqda. Haftaning asosiy voqealari – Kun.uz dayjestida.

OneID kiberhujumga uchradi

Hukumatning elektron tizimlariga uyushtirilgan kiberhujum – haftaning eng shov-shuvli voqeasi bo‘ldi. Kiberhujum natijasida o‘zbekistonliklarning shaxsiga oid ma’lumotlar darknetda tarqab ketgan. Gap 15 million kishi haqida ketayotgan bo‘lishi mumkin, lekin bu – tasdiqlanmagan raqam. Kiberxavfsizlik markazi seshanba kungi bayonotida holat bo‘yicha o‘rganishlar ketayotganini ma’lum qildi.

Hakerlarning iddao qilishicha, ular elektron hukumat bazasini buzib kirish orqali, jismoniy shaxslarning shaxsiy identifikatsiya raqamlari va to‘liq ism-shariflari, OneID tizimidagi login-parollari, sessiya identifikatori, autentifikatsiya turi kabilarni ko‘chirib olgan. Ipotekani qayta moliyalashtirish kompaniyasining elektron bazasi orqali davlat dasturi doirasida ipoteka olgan shaxslar, boshqa bir bazadan esa ichki ishlar xodimlarining pasport ma’lumoti, surati, manzili va telefon raqami, bo‘yi va vazni haqidagi axborotlar o‘g‘irlangani da’vo qilinyapti.

Kiberxavfsizlik markazi o‘tkazilayotgan tekshiruvning hech bo‘lmasa birlamchi, oraliq natijalari haqida hafta oxirigacha axborot bergani yo‘q. Lekin ayrim idoralar bayonotlar bilan chiqib, o‘zlariga tegishli tizimlar yuzasidan jamoatchilikdagi xavotirlarni aritishga urindi. Xususan, IIVning ma’lum qilishicha, vazirlik tasarrufidagi axborot tizimlariga noqonuniy kirish holati ro‘y bermagan. Markaziy bankka ko‘ra, tijorat banklari, to‘lov tashkilotlari va to‘lov tizimi operatorlari kiberhujumga uchramagan. Statistika qo‘mitasi esa aholini ro‘yxatga olishning onlayn bosqichida to‘plangan ma’lumotlar daxlsizligiga shubha yo‘qligini bildirdi. Soliq qo‘mitasi ham kiberxavfsizlik borasida muammo yo‘qligini ta’kidlab bayonot berdi.

Soha mutaxassislariga ko‘ra, hakerlarning iddaolari bo‘rttirilgan bo‘lishi mumkin; o‘g‘irlangan axborotlar esa aktual emas, eski bazalar bo‘lib chiqishi ehtimoldan xoli emas. Shu bilan birga, ekspertlar bir ovozdan o‘zbekistonliklarni OneID tizimidagi login-parollarini o‘zgartirishga chaqiryapti. Bu login-parollar turli belgilar qorishmasidan iborat, murakkab shaklda bo‘lishi maqsadga muvofiq.

Yong‘in xavfsizligi – inson hayoti masalasi

Toshkentdagi Aviator majmuasida ro‘y bergan yong‘indan keyin, butun O‘zbekiston bo‘ylab savdo va ko‘ngilochar majmualar, kafe-restoranlar va xizmat ko‘rsatish obektlarida tekshiruvlar boshlandi. Favqulodda vaziyatlar vazirligi dushanba kuni tadbirkorlarga murojaat bilan chiqib, yong‘in xavfsizligi sohasidagi talablarga befarq bo‘lmaslikka chaqirdi. Vazirlikka ko‘ra, jiddiy qoidabuzarliklar aniqlangan obektlar faoliyati to‘xtatilib, toki kamchiliklar bartaraf etilmaguncha faoliyat yuritishga ruxsat berilmaydi.

Ana shunday jiddiy kamchiliklar Termizdagi Indenim savdo majmuasida aniqlangan. Vazir Azizbek Ikromovning shaxsan o‘zi tekshirgan majmuada favqulodda vaziyatlar uchun mo‘ljallangan zaxira eshigi to‘sib qo‘yilgani, bino ichidagi yong‘in o‘chirish kranlarida suv yo‘qligi, shlanglar esa chirib ketgani, bolalar o‘yingohida xuddi Aviator'dagi kabi yong‘indan xabar beruvchi signalizatsiyalar ishlamasligi va boshqa kamchiliklar aniqlangan.

Bosh prokuratura xabariga ko‘ra, Aviator majmuasidagi fojia yuzasidan jinoyat ishi qo‘zg‘atilib, tergov boshlangan. O‘tgan hafta oxirida jamoatchilikni larzaga solgan fojia bolalar maydonchasida o‘ynayotgan 2 yosh-u 7 oylik qizaloqni hayotdan olib ketgan edi. Yong‘in binoning 2-qavatida boshlangan: u yerda fudkort va Pixel nomli bolalar o‘yingohi joylashgan, o‘yingoh bolalar bilan to‘la bo‘lgan. Binoni tutun qoplay boshlashi bilan, ota-onalar farzandlarini qutqarishga shoshilgan, shu asnoda tiqilinch va tartibsizlik yuzaga kelgan.

FVV xodimlari, IIVdan ham yordam chaqirgan holda, 2-qavatda bo‘lgan 120 dan ortiq odamni evakuatsiya qilishga erishgan; qator xodimlar o‘z hayotini xavf ostiga qo‘yib xizmat burchini bajargan. Afsuski, yong‘in o‘chirib bo‘linganidan keyin, ichkarida 2023 yilda tug‘ilgan bir bolakayning jasadi topilgan.

Rasmiylarga ko‘ra, binoda yong‘inga qarshi xavfsizlikning barcha tizimlari o‘rnatilgan bo‘lgan. Lekin, guvohlarning aytishicha, 2-qavatda yong‘in signalizatsiyasi va purgakichlar ishlamay qolgan, zinapoyali favqulodda chiqish joyi esa yopiq bo‘lgan. Ma’lumot uchun, yong‘in xavfsizligi qoidalariga ko‘ra, evakuatsiya yo‘llaridagi eshiklarni qulflab qo‘yish taqiqlangan. Fuqarolar yong‘in vaqtida asosiy eshikka emas, ko‘rsatkichli yashil belgilarga ergashgan holda aynan evakuatsion chiqish zinalariga qarab harakatlanishi lozim.

Haydovchilarga taalluqli yangi qonun kuchga kirdi

Yo‘l harakati xavfsizligi xodimlari kichik qoidabuzarliklar uchun haydovchilarni jarimaga tortmasdan, ogohlantirish berish huquqini oldi. Tegishli qonun 4 fevral kuni imzolanib, 5 fevraldan kuchga kirdi. Unga ko‘ra, agar haydovchi, piyoda yoki yo‘lovchi o‘z qilmishidan chin ko‘ngildan pushaymon bo‘lsa, YHX xodimi unga tanbeh bergan holda, jarima yozmasdan qo‘yib yuborishi mumkin. Bunday “yengillik”dan bir kishi bir yilda faqat bir marta foydalana oladi.

Ma’muriy ogohlantirish qo‘llanishi mumkin bo‘lgan qoidabuzarliklar ro‘yxatiga kamar yoki shlem taqmaslik, texpasport, texnik ko‘rik yoki majburiy sug‘urta muddatini o‘tkazib yuborish, ulovda tibbiyot qutichasining bo‘lmasligi, rulda telefon va displeydan foydalanish kabilar kiritilgan. Bu ro‘yxatga piyodalar tomonidan sodir etiladigan aksariyat huquqbuzarliklar ham kiritilgan.

Qonun bilan, foto va video qayd etish vositalari orqali aniqlanadigan huquqbuzarliklar ro‘yxati ham tasdiqlandi. Unga ko‘ra, nafaqat tezlikni oshirish, stop-chiziqni bosish, kamar taqmaslik yoki avtoraqam bilan bog‘liq qoidabuzarliklar, balki rulda telefondan foydalanish, trotuardan va avtobus uchun mo‘ljallangan bo‘lakdan yurish, to‘xtash, to‘xtab turish va quvib o‘tish qoidalarini buzish ham radarlar orqali aniqlanishi mumkin.

Bundan tashqari, avariya holatini keltirib chiqarish, guruh bo‘lib harakatlanish, yo‘l bezoriligi, guvohnomasi yo‘q shaxsning mashina boshqarishi va temiryo‘l kesishmasidan harakatlanishga doir huquqbuzarliklar uchun ham foto-video qayd etish vositalari orqali jarima qo‘llanishi mumkin.

Endi asosiy masala – qonun ruxsat bergan bu vakolatlarni amalda ishlatishda bo‘lib qolyapti. Masalan, guvohnomasi olib qo‘yilgan shaxs radarning tagidan o‘tishi bilanoq unga chora ko‘rilishi maqsadga muvofiq. Ma’lumot uchun, guvohnomasi olib qo‘yilgan haydovchilar O‘zbekiston bo‘ylab har yili 200 dan ortiq odamning o‘limiga va 500 dan ortiq odamning jarohatlanishiga sabab bo‘ladi.

Huquqbuzarlikni targ‘ib qilish – jazolanadi

Qoidabuzarligidan uyalish o‘rniga, maqtanadigan toifa uchun ham alohida jazo kiritilishi kutilyapti. Seshanba kuni Qonunchilik palatasida birinchi o‘qishda qabul qilingan qonun bilan, qoidabuzarlikni targ‘ib qilganlik uchun javobgarlik belgilanyapti. Bunda, sodir etilgan huquqbuzarlik foto yoki videosini o‘sha huquqbuzarning o‘zi internetda tarqatsa, bu “huquqbuzarlik targ‘iboti” deb topiladi va javobgarlikka sabab bo‘ladi.

Bu yerda gap faqat shahar markazida katta tezlikda yurganini ko‘rsatib maqtanadigan potensial qotillar haqida ketmayapti. Qonun TikTok yoki Instagram'da yulduz bo‘lish, “layk” yig‘ish uchun har qanaqa qonunbuzarlikdan ham tap tortmayotganlarni tiyishga qaratilgan. Deputatlarning aytishicha, yangi qonun ayniqsa yoshlar orasida huquqbuzarliklarni ommalashtirish va ularga taqlid qilish holatlarining oldini olishga xizmat qiladi.

Birinchi o‘qishdan o‘tgan qonundagi yana bir norma ham ijtimoiy tarmoqlarga oid. Unga ko‘ra, ommaviy tarmoqda uyatli so‘zlar bilan so‘kinish, haqoratomuz shilqimlik qilish va jamoat tartibini buzuvchi boshqa harakatlar uchun ma’muriy javobgarlik kiritiladi.

“Bo‘yinga bo‘yinturuq osish xavfi”

Rossiya propagandachilarining Markaziy Osiyo suverenitetiga nisbatan haqoratlariga bu hafta Senatdan munosabat yangradi. O‘zbekiston Milliy axborot agentligi direktori, senator Abdusaid Ko‘chimov imperiyaparastlarni “akillagan laychalar” deb atab, ularning “kovushini to‘g‘rilab qo‘yish”ga chaqirdi.

“Muvozanat buzilib, yana imperiyaparastlik, bo‘yinga bo‘yintiriq osish xavfi paydo bo‘lsa-chi? Ko‘chada hassa suyangan har bir o‘tkinchi „men sening bosh tog‘ingman, og‘angman“ deb tursa-chi? Bu imperiyani qo‘msash emasmi, aziz do‘stlar?

[...] Karvonimizga tahdid qiladigan har qanday kuchga, akillagan har qanday laychaga yoki har qanday qashqirga qarshi o‘z joyida javob berishimiz, kovushini to‘g‘rilab qo‘yishimiz, popugini pasaytirib qo‘yishimiz, aqlini kiritib qo‘yishimiz shart va kerak”, – dedi Ko‘chimov.

Yil boshidan beri shimoldagilarning akillashi zo‘raygan bir fonda, O‘zbekiston o‘zining harbiy sohadagi tashqi hamkorlik aloqalarini diversifikatsiya qilishda davom etyapti. Ma’lum bo‘lishicha, O‘zbekiston Braziliyaning Embraer kompaniyasiga C-390 Millennium rusumli transport samolyotlarini yetkazib berish bo‘yicha buyurtma bergan. Kompaniya rahbariga ko‘ra, O‘zbekiston bu samolyotni ekspluatatsiya qiladigan Markaziy Osiyodagi birinchi davlatga aylanadi. Ma’lumot uchun, XXI asrda loyihalashtirilgan C-390 Millennium – o‘z sinfidagi eng zamonaviy harbiy transport samolyoti hisoblanadi.

Qolaversa, o‘tgan hafta Turkiyada bo‘lib qaytgan prezident Shavkat Mirziyoyev bu hafta davlat tashrifi bilan Pokistonga bordi va siyosiy yetakchilardan tashqari, harbiylar bilan ham uchrashdi. Ta’kidlash kerak, Pokistonda harbiy elita an’anaviy ravishda siyosiy elitadan ustunroq mavqega ega, shu sabab panjoblik generallar bilan muzokaralar – ikki davlat o‘rtasidagi strategik sheriklikning barqarorligini ta’minlashda katta ahamiyatga ega.

O‘zbekiston tomonining rasmiy relizida aytilishicha, Shavkat Mirziyoyev va Pokiston Mudofaa kuchlari bosh qo‘mondoni Asim Munir o‘rtasidagi uchrashuvda “bugungi kundagi tahdidlarga qarshi kurashish bo‘yicha sa’y-harakatlarni muvofiqlashtirishga alohida e’tibor qaratilgan”. Pokiston tomoni O‘zbekiston yetakchisini o‘z harbiy sanoatidagi yutuqlar, zamonaviy texnika va qurol-yarog‘lar bilan tanishtirgan; tomonlar harbiy va harbiy-texnika sohalaridagi hamkorlikni kengaytirishga kelishib olgan.

Davlat tashrifi doirasida Shavkat Mirziyoyev va Pokiston bosh vaziri Shahboz Sharif qo‘shma deklaratsiyani qabul qildi, ularning huzurida 20 dan ortiq ikki tomonlama bitimlar imzolandi. Imtiyozli savdo rejimini kengaytirish, port xizmatlariga chegirmalar va Boburiylar merosini asrash va keng targ‘ib qilish to‘g‘risidagi bitimlar – shular jumlasidan. Ikki mamlakat mudofaa vazirliklari o‘rtasida esa “yo‘l xaritasi” qabul qilindi. Boshqa bir bitimga asosan, O‘zbekiston musulmon dunyosidagi yagona yadroviy qudrat bilan radiatsiya va yadro xavfsizligi sohasida hamkorlik qiladigan bo‘ldi.

Islomobodda ikki davlatning yaqinligini urg‘ulaydigan boshqa tadbirlar ham bo‘lib o‘tdi. Shavkat Mirziyoyevga “Nishoni Pokiston” oliy mukofoti bilan taqdirlandi; Pokiston Milliy fan va texnologiyalar universitetining faxriy doktori va professori unvonlari topshirildi. Islomobod ko‘chalaridan biriga Toshkent nomi berildi, shaharda Zahiriddin Muhammad Bobur nomidagi bog‘ qad rostlaydigan bo‘ldi. Shuningdek, O‘zbekiston va Pokistonning 300 dan ortiq kompaniyalari qatnashgan qo‘shma biznes forumda o‘zaro savdoni 2 mlrd dollarga yetkazish maqsadi belgilandi.

Darvoqe, mezbon mamlakatning F-16 qiruvchilari O‘zbekistonning birinchi bortiga havoda hamrohlik qilgani ham e’tiborga molik.

Samarqanddagi ta’lim peshvolari – shov-shuv markazida

Samarqandda ta’lim sohasi amaldorlari bilan bog‘liq mojaro yuzaga keldi. Ma’lum bo‘lishicha, har yili Sankt-Peterburg shahrida o‘tkaziladigan “Alvon yelkanlar” bayramiga o‘tgan yili Samarqanddagi maktab o‘quvchilari ham taklif etilgan. Qoidaga ko‘ra, bayramga a’lochi, olimpiadalarda o‘rin olib yurgan bolalar borishi kerak bo‘lgan, lekin a’lochilar qolib ketib, sayohat asosan amaldorlarning bolalariga nasib qilgan. Peterburgga borganlar orasida Samarqand viloyati Maktabgacha va maktab ta’limi boshqarmasi boshlig‘i Muzaffar Hamdamovning o‘g‘li va jiyani, boshqarmaning ayrim bo‘limlari rahbarlari va mas’ul xodimlarining farzandlari borligi aytilyapti.

Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi holatni o‘rganayotganini ma’lum qildi. Ko‘p o‘tmay Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi qonunbuzarlik bo‘lganini tasdiqlab, vazirlikdan aybdorlarga chora ko‘rishni talab qildi. “Ularning borib kelishi uchun mahalliy budjetdan 95 million so‘m ajratilgan ekan. Uch bolaning ota-onasidan 28 million so‘m mahalliy budjetga qaytarildi”, dedi agentlik direktori Akmal Burxonov.

Ta’lim sohasiga oid boshqa xabarlar chorshanba kuni prezident huzuridagi yig‘ilishda yangradi: maktabgacha va maktab ta’limi vaziri va boshqa mas’ullar davlat rahbariga o‘z rejalarini taqdimot qildi. Asosiy yangiliklardan biri – “Yangi avlod” nomli alohida toifa davlat bog‘chalari tashkil etilishi bilan bog‘liq. Vazir E’zozxon Karimovaga ko‘ra, “Yangi avlod” bog‘chalari – xuddi Prezident maktablari kabi – butun tizimni ortidan ergashtiradigan ilg‘or namuna bo‘ladi. Elit toifadagi bu bog‘chalar tarmog‘ini shakllantirish bu yil Toshkent va Qoraqalpog‘istonda boshlanib, 2028 yilgacha barcha hududlarni qamrab olishi ko‘zda tutilgan. Bu bog‘chalar 120 nafar bolaga mo‘ljallangan bo‘ladi, ulardagi tarbiyachilarga alohida ustama to‘lanadi.

Muallif – Komron Chegaboyev
Dastur boshlovchisi – Bobur Akmalov
Tasvir ustasi – Shohruz Abdurayimov
Surdotarjimon – E’zoza Ahmedova