Avstraliya yo‘li tanlanadimi? O‘zbekistonda ham bolalarning ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishi cheklanishi mumkin

Dunyo bo‘ylab bolalarning ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishi tobora jiddiy muhokama mavzusiga aylanyapti. Onlayn bulling, xavfli chellenjlar, shaxsiy ma’lumotlarning tarqalishi, psixologik bosim va zararli kontentlar davlatlarni yangi cheklovlar joriy etishga undamoqda. Ayrim mamlakatlar yosh cheklovini kuchaytirmoqda, boshqalari esa onlayn platformalarga qo‘shimcha majburiyatlar yuklamoqda. Endi O‘zbekiston ham shu davlatlar qatoriga qo‘shilishi mumkin. Kun.uz bu masalada mutasaddi tashkilotlar fikrini o‘rgandi.

O‘zbekistonda 16 yoshgacha cheklov muhokama qilinmoqda

Maktabgacha va maktab ta’limi vaziri E’zozxon Karimovaning Kun.uz’ga ma’lum qilishicha, 16 yoshgacha bo‘lgan bolalarning ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishini cheklashga qaratilgan qonun loyihasi ishlab chiqilishi mumkin. Bu masala deputatlar va senatorlar bilan muhokama qilingan hamda qonun loyihasini tayyorlab, jamoatchilik muhokamasiga qo‘yish rejalashtirilgan.

“Hozir texnika asri. Bolalardan telefonni olib qo‘ya olmaymiz. Lekin undan foydalanish madaniyati bo‘lishi kerak. Maktablardagi mavjud cheklovlar hamma joyda ham ishlamayapti. Shu bois 16 yoshgacha bo‘lgan bolalarning ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishini qonun bilan tartibga solishni taklif qilmoqdamiz”, — dedi vazir.

Bolalar ombudsmani: muammo bor, ammo yechim faqat taqiq emas

Bolalar ombudsmani ham mazkur tashabbus hozir mutasaddi tashkilotlar va parlament vakillari ishtirokida o‘rganilayotganini ma’lum qildi. Jarayon ancha avval boshlangan va tashkilot bu masalani o‘rganish yuzasidan bolalar o‘rtasida so‘rov o‘tkazgan. 10–17 yoshli 245 mingdan ortiq maktab o‘quvchisi ishtirok etgan so‘rovda:

• ishtirokchilarning 94 foizi internetdan foydalanishini bildirgan;
• ularning 47 foizi internetdan doimiy ravishda foydalanadi;
• 66 foizi internetdan asosan ta’lim va xorijiy til o‘rganish uchun foydalanishini aytgan;
• 26 foizi muloqot qilish;
• 8 foizi esa onlayn o‘yinlar uchun internetdan foydalanishini bildirgan.

Shu bilan birga, so‘rov tashvishli holatlarni ham ko‘rsatgan. O‘quvchilarning 16 foizi ijtimoiy tarmoqlarda xavfsiz harakat qilish qoidalarini bilmasligini, 9 foizi esa onlayn bulling nima ekanini ham tushunmasligini aytgan.

Ombudsman fikricha, bolalarni ijtimoiy tarmoqlardagi xavflardan himoya qilish muhim. Biroq buning yechimi faqat cheklov emas, bolalar uchun milliy raqamli platformalarni yaratish, raqamli gigiyena bo‘yicha ta’limni kuchaytirish va ota-onalarning mas’uliyatini oshirish ham kamida qonunchilik kabi muhim ahamiyatga ega.

Dunyo bu muammoni qanday hal qilmoqda?

O‘zbekiston muhokama qilayotgan masala xalqaro amaliyotda ham dolzarb hisoblanadi. Hozircha eng qat’iy choralardan biri Avstraliyada qabul qilindi. Mamlakatda 16 yoshgacha bo‘lgan bolalarning aksariyati ijtimoiy tarmoqlarda akkaunt ochishi taqiqlangan va bu talabga amal qilish mas’uliyati platformalar zimmasiga yuklangan. Fransiyada 15 yoshgacha bo‘lgan bolalar uchun ota-ona roziligi talab qilinadi. Norvegiya hukumati ham 16 yoshga to‘lmagan bolalarning ijtimoiy tarmoqdan foydalanishiga taqiq o‘rnatmoqda.

Birlashgan Arab Amirliklarida ham 15 yoshga to‘lmagan bolalarga ijtimoiy tarmoq platformalarida shaxsiy akkauntlar yaratish yoki ulardan foydalanish va ommaviy guruhlarga qo‘shilish taqiqlandi. Malayziya ham 16 yoshgacha bo‘lgan bolalarning Facebook, Instagram, TikTok va YouTube kabi yirik platformalarda ro‘yxatdan o‘tishiga taqiq qo‘ydi.

Buyuk Britaniya va Yevropa Ittifoqining qator davlatlari esa asosiy e’tiborni bolalarning ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishini cheklash bilan birga platformalarning mas’uliyatini oshirishga qaratmoqda.

O‘zbekiston qaysi yo‘lni tanlaydi?

Hozircha O‘zbekistonda hech qanday qonun qabul qilingani yo‘q. Masala faqat tashabbus bosqichida. Biroq muhokamalardan ko‘rinadiki, davlat bolalarning ijtimoiy tarmoqlardagi xavfsizligini kuchaytirishga qaratilgan huquqiy mexanizmlarni ishlab chiqishni boshlagan.

Eng muhim savol esa ochiq qolmoqda: O‘zbekiston ham Avstraliya kabi qat’iy cheklov yo‘lini tanlaydimi yoki Yevropa davlatlari singari platformalar mas’uliyati, raqamli savodxonlik va ota-onalar ishtirokini kuchaytirishga ustuvor ahamiyat beradimi? Bu savolga javob tayyorlanayotgan qonun loyihasi jamoatchilik muhokamasiga qo‘yilganidan keyin aniqroq bo‘ladi.