Jamoat transportidagi jirkanch shilqimlik: ko‘zdan panadagi muammo

Jamoat transportidagi tegajog‘lik 3 xil ko‘rinishda ro‘y beradi: verbal, noverbal va jismoniy. Verbal, ya’ni og‘zaki tarzda shilqimlik qilish – yoqimsiz gap otish, hushtak chalish, hayosiz takliflar bildirish bilan; noverbal esa ta’qib qilish, hayosiz videolar ko‘rsatish bilan sodir bo‘ladi. Jismoniy shilqimlik esa qizlarning tanasiga, sochlariga tegishni anglatadi. Ko‘plab holatlarda qizlar qo‘rquv sabab bu haqda xabar bera olishmaydi.

Kunning tig‘iz paytlarida – ishga, o‘qishga borish va qaytish vaqtida jamoat transporti odamlar bilan to‘ladi. Kunning shu qismida avtobus, metro yo‘lovchilar uchun har qachongidan noqulayroq bo‘ladi. Ayniqsa, ayollar uchun. Ana shunday paytlarda tiqilinch metro vagoni yoki avtobus salonida xotin-qizlarga tegajog‘lik qilish holatlari uchrab turadi. Bu haqida aksar holatlarda xotin-qizlar boshqalarga aytishga xijolat bo‘ladi yoki imkon topa olmaydi.

Har uch xotin-qizdan biri

Facebook ijtimoiy tarmog‘idagi “Ayol” guruhida “Jamoat transportida (avtobus, metro) siz bilan biror marta bo‘lsa ham tegajog‘liq holatlari sodir bo‘lganmi?” degan so‘rovnoma o‘tkazib ko‘rdik. 294 kishi qatnashgan so‘rovnomada, 102 kishi jamoat transportida tegajog‘lik holatlariga duch kelganini, 164 kishi esa duch kelmaganini, 28 kishi esa jamoat transportidan foydalanmasligini bildirgan.

So‘rovnomaga asosan, 294 respondentdan 102 nafari tegajog‘lik holatlariga duch kelishi – taxminan har 3 qizdan bittasi shunday holatga tushishi mumkinligini anglatadi.

Balki jamoat joylarida xotin-qizlarga tegajog‘lik tez-tez uchrashi haqida ko‘pchilik bilmas: sababi bunday holatga tushgan qizlar vaziyat haqida ochiq aytishga tortingan bo‘lishi yoki shok holatida qolgani uchun aytadigani ichida qolgan bo‘lishi mumkin.

Shilqimlik 3 xil ko‘rinishda sodir bo‘ladi: verbal, noverbal va jismoniy.

Verbal, ya’ni og‘zaki tarzda shilqimlik qilish – yoqimsiz tarzda gap otish, hushtak chalish, hayosiz takliflar bildirish bilan, noverbal esa ta’qib qilish, hayosiz videolar ko‘rsatish bilan sodir bo‘ladi. Jismoniy shilqimlik esa qizlarning tanasiga, sochlariga tegishni anglatadi.

“Qo‘rqqanman, lekin negadir inday olmaganman”

Yuqoridagilarni o‘qish yoqimsiz bo‘lishi mumkin, lekin bular jamiyatda mavjud holatlar haqida.

O‘rganishlarga ko‘ra, xotin-qizlar odamlar gavjum bo‘ladigan bekatlarda, kunning tig‘iz qismlarida jamoat transportida tegajog‘likka duch kelishadi. Bu esa xotin-qizlarning jamoat transporti xizmatlaridan yetarli darajada foydalana olmasligiga sabab bo‘ladi. Eng yomoni, bu ularning erkin harakatlanishiga ham xalaqit beradi.

“Birinchi kurs edim. Odam liq to‘la avtobusda ketayotgandim, oyog‘imga nimadir qadalganday bo‘ldi, orqamda bir ayol ketayotgandi, sumkasi bo‘lsa kerak, deb o‘ylaganman. Avtobusda odam sal kamaygach, orqamga qarasam, u ayol emas, o‘zim tengi yoki o‘zimdan yoshi kichikroq bir yigit turibdi.

Qo‘rqqanman, lekin negadir indolmaganman. Birinchi duch kelgan bekatda avtobusdan tushib qolgandim”, deb yozadi so‘rovnomada qatnashgan foydalanuvchilardan biri.

Shunday holatga tushgan yana bir qiz esa avtobusdan tushib qolib, yig‘laganini aytgan.

Tegajog‘lik sabab

Shilqimlikka duch kelgan insonlarda shaxsning o‘ziga xos xususiyatlariga qarab turli ta’sirlanish holatlari kuzatilishi mumkin:

Ishonchsizlik – bir marta jamoat transportida tegajog‘likka duch kelgan qiz boshqa safar ham shunday bo‘lishidan qo‘rqib qoladi.

G‘azablanish – o‘ziga nisbatan sodir etilgan holatni qayta-qayta o‘ylab asabiylashish, nega odamlar bunday qilishi mumkinligini o‘ylash;

O‘z-o‘zini ayblash – “nega men bilan bunday holat sodir bo‘ldi? O‘sha holatda men bo‘lmasligim mumkin edi, nimadir qilishim mumkin edi”, degan kayfiyatni boshdan o‘tkazish.

Bundan tashqari, o‘ziga bo‘lgan ishonchning tushib ketishi, bosh og‘rig‘i, ish yo o‘qishga borishga qo‘rqib qolish kayfiyati ham paydo bo‘lishi mumkin.

Tegajog‘lik uchun qonunda jazo bormi?

O‘tgan yili Toshkent metrosida voyaga yetmagan shaxsga nisbatan tegajog‘lik qilgan shaxs javobgarlikka tortilgan edi.

Sud hukmi bilan, fuqaro K.Sh. 2021 yil 18 sentyabr kuni Toshkent metropoliteni poyezdining vagonida JK 129-moddasining (16 yoshga to‘lmagan shaxsga nisbatan uyatsiz-buzuq harakatlar qilish) 1-qismida nazarda tutilgan jinoyatni sodir etganlikda aybli deb topilgan.

Mahkumga ish haqining 20 foizi miqdori davlat daromadiga ushlangan holda 2 yil axloq tuzatish ishlari jazosi tayinlangan.

Ya’ni Jinoyat kodeksiga ko‘ra, shaxsning o‘n olti yoshga to‘lmagani aybdorga ayon bo‘lgan holda, unga nisbatan zo‘rlik ishlatmay, uyatsiz-buzuq harakatlar sodir etish — 360 soatgacha majburiy jamoat ishlari yoki 1 yildan 2 yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud 1 yildan 2 yilgacha ozodlikni cheklash yoki 1 yildan 2 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.

Savol: jamoat transportida 16 yoshdan kattalarga nisbatan tegajog‘lik harakatlarini sodir etganlarga ham jazo bormi?

Bunday holatlar Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning 183-moddasiga to‘g‘ri kelishi mumkin.

Unga ko‘ra, mayda bezorilik, ya’ni jamoat joylarida uyatli so‘zlar bilan so‘kinish, fuqarolarga haqoratomuz shilqimlik qilish hamda jamoat tartibini va fuqarolarning osoyishtaligini buzuvchi shu kabi boshqa xatti-harakatlarda ifodalangan jamiyatda yurish-turish qoidalarini qasddan mensimaslik — 3–5 BHM jarima solishga yoki 15 sutkagacha muddatga ma’muriy qamoqqa olishga sabab bo‘ladi.

Chiptachiga xabar bering

2021 yil noyabr oyidan boshlab Toshkent shahri avtobuslarida bir martalik yo‘l chiptalari tegajog‘lik holatiga duch kelganlar chiptachiga xabar berishi mumkinligi haqidagi yozuv bilan chiqa boshladi.

“Toshshahartransxizmat” matbuot xizmatining ma’lumot berishicha, tegajog‘lik haqida xabar berilgach, chiptachi shunday holatga tushgan ayolga yordam beradi, uni xavfsiz joyga o‘tkazadi, biroq tegajog‘lik qilgan shaxsga nisbatan to‘g‘ridan to‘g‘ri chora ko‘rish vakolati unda yo‘q.

Tegajog‘likni qanday qilib cheklash mumkin?

Shilqimlik holatlari haqida odamlarni ko‘proq xabardor qilish. Transport sohasi, huquqni muhofaza qilish yo‘nalishidagi xodimlarni jamoat joylaridagi tegajog‘lik, ko‘riladigan choralar haqida xabardor qilib borish uning oldini olishda yordam berishi mumkin. Jamoat transportiga turli posterlar, bannerlarni ilish orqali odamlar xabardorligini oshirish, tegajog‘lik haqida xabar berganlarni rag‘batlantirish orqali holatga nisbatan toqatsizlikni shakllantirish mumkin.

So‘rovnomalar o‘tkazib turish. Tegajog‘lik holatlari bor-yo‘qligi haqida yo‘lovchilar o‘rtasida muntazam so‘rovnomalar o‘tkazib borish muammoni aniqlashga yordam beradi.

Kameralar o‘rnatish. Qoidabuzarlarni tiyib turish uchun kuzatuv kameralari mavjud bo‘lishi ham yaxshi samara beradi.

Jamiyatda xotin-qizlarga hurmat kayfiyatining ustuvor bo‘lishi, ular turli zo‘ravonlik holatlariga duch kelganda himoya tizimining to‘g‘ri ishlashi – eng muhimi.

Hurmatli ayollar! Kimdir sizga o‘rinsiz ravishda qo‘pol, uyatsiz muomalada bo‘lsa, qo‘rqmang, siz bunday qilishlariga munosib emassiz. Yaqin-atrofdagilardan albatta yordam so‘rang, zarurat bo‘lgan holatlarda ichki ishlar organlariga, metroda qo‘riqlash xizmati xodimlariga murojaat qiling. Qonun siz tomonda ekanini unutmang.

Zilola G‘aybullayeva