«Одамлар қўшни қишлоқдаги яқинлари ҳолидан ҳам бехабар қолганди» – Олотдаги бўрон ва тумандаги ҳозирги вазият ҳақида
|23:01 / 05.05.202038 97513 мин
28 апрелга ўтар кечаси кузатилган бўрон айниқса Бухоро вилоятининг Олот ва Қоракўл туманларига катта талафот етказди. Kun.uz мухбири Олотдаги табиий офатга бевосита гувоҳ бўлган инсонлардан бири билан суҳбатлашди.
Суҳбатдошнинг айтишича, Олот туманининг Туркманистон билан чегарадош ҳудудларида ишлайдиган одамлар кўп. Улар, асосан, чегарадаги насос станцияларида ва чегара постларида ишлашади. Насос станциялари ва чегара постлари ишчилари чегарада бўрон туриши билан уйдагиларини 5-10 дақиқа олдин огоҳлантиришга улгурган.
«Лекин агар, масалан, кучли шамол Туркманистонда бошлангандан кейин ярим соат олдинроқ Бухоро ҳам огоҳлантирилганда, талафот камроқ кузатиларди. Одамлар машиналарини четга олишга, ўзлари ҳам хавфсизроқ ерга ўтиб олишга улгуришган бўларди, назаримда», – дейди у.
«Бўрон фавқулодда кучли эди»
– 27 апрель куни кўтарилган бўрон анча кучли эди. Жуд кўп уйларнинг томидаги шиферлар учиб кетди, дарахтлар, симёғочлар қулади, қишлоқ хўжалиги катта зарар кўрди.
ОАВларда тарқалган наъмунавий уйларнинг суратларига қараб кўпчилик фақат уларнинг томига зиён етган, деган фикрга борди, ижтимоий тармоқлар орқали уларни қурганлар танқид қилинди. Лекин шамол жуда кучли эди, тумандаги деярли барча уйларнинг том ва бошқа қисмларига маълум даражада зиён этди. Бундан ташқари, шамол билан бирга келган ёмғир қум ва тупроқ билан қўшилиб, биноларнинг фасад қисмини ҳам зарарлади.
Бўрондан кейинги кун туман шифохонасига борган бир аёл кучли шамол уни жуда тез итариб ариққа йиқитиб юборганини айтган. Оқибатда эса қўли шикастланган.
Қўшнимизнинг ҳовлисига эса шамол чўлдан ёввойи қуённи учириб келган, хонадонларда тошбақалар кўпайиб қолди. Улар, эҳтимол, чўл ҳудудидан келиб қолган бўлиши мумкин.
Бундан ташқари, жуда мустаҳкам дарахтларнинг ҳам қулаб тушганини кўрган одам бўрон кучига баҳо бериши мумкин.
Ахборот олиш имкони йўқлиги миш-мишлар тарқалишига замин яратди
– Бўрон натижасида электр узилиши, мобил алоқа операторларининг ишламай қолиши вазияти юзага келди. Оқибатда эса миш-миш тарқалиши учун вакуум пайдо бўлди. Яъни сиз қўшнингиз берган ахборотдан бошқасини билолмайсиз. Бошқа ахборот олиш танлови бўлмагани учун одамларда бошқа шахсдан эшитган ахборотига ишониш эҳтимоли ҳам ошиб кетди.
Мавзуга оид
«Олот ва Қоракўлни сув босармиш», дея миш-миш тарқатган одамлар топилиб, ОАВларда эълон қилинди. Лекин Олотда ўша вазиятда ҳар уч одамдан бири ўзи билмаган ҳолда миш-миш тарқатувчи бўлиб қолган эди.
Миш-мишлар келтириб чиқарган зилзила ва тошқин ваҳималари
– Турли миш-мишлар натижасида бўроннинг эртаси куни зилзила хавотири билан кун бўйи кўчада ўтирган одамлар ҳам бор эди. Чунки бўрон кузатилган куннинг эртасига «Соат 10:00да зилзила бўлади», деган гап тарқалди. Кейин кеч соат бир ва беш оралиғида, сўнг соат олтида зилзила бўлади, деган хабарлар тарқалди.
Олотда Аму-Бухоро каналининг насос станциялари бор. Бу насослар Аму-Бухоро каналига Туркманистондан келадиган сувни олиб қуйиш учун мўлжалланган. Бу вазифани бажарадиган катта-катта насос станцияларида ҳам симёғочлар қулаши натижасида ток ўчиши кузатилган. Натижада эса, насос станциялари фаолияти тўхтаб қолган, ўша ерда ишлайдиган оддий ишчиларда эса насос сувни йўналтира олмаслиги сабабли яқин атрофни сув босиши мумкин, деган ваҳима ҳам кўтарилган.
Ваҳима етиб борган Қоракўл туманида ҳам айрим одамлар тумандан баландликда жойлашган катта қирга чиқиб олишган.
Қоракўл туманидаги Замонбобо қири. 28 апрель, тушдан кейин. Миш-мишлар ортидан маҳаллий аҳоли ўз автомобиллари, юк машиналари ва ҳатто трактор тиркамаларида гуруҳ-гуруҳ бўлиб қирга чиққан.
Фото: Daryo
Олот ва Қоракўл Бухоронинг қуйи қисмида жойлашгани, бошқа туманларга, масалан, Жондорга ўтиш учун 300 метр тепага кўтарилиш кераклиги учун айрим одамлар сув ваҳимасига ишонишган.
Лекин насос станцияларидан ишловчи малакали мутахассислар ўз яқинларига сув тошмаслигини, бу борада ҳеч қанақа ваҳима йўқлигини тушунтириб, тинчлантиришга уриндилар. Шунинг учун кўпчилик тинчланиб, бу мавзудаги гап-сўзларга ишонишмади.
– Тахминан айтиш мумкинки, 27 апрель куни бўрон бошлангандан кейин соат чамаси 19:30лар атрофида электр токи узилди, кейинроқ мобил компаниялар ҳам ишламай қолди (одамларнинг айтишига қараганда, фақат Uzmobile да алоқа узилмаган экан).
Бу ҳолатга тушиб кўрмаган одам учун вазиятни тасаввур қилиш ҳам қийин: электр, газ, алоқа узилди. Кўпчиликнинг метереология борасида маълумоти ҳам йўқ. Менда ҳам бўрон Тошкентгача етиб борган бўлса керак, деган фараз пайдо бўлганди.
Одамлар қўшни қишлоқда яшайдиган ота-онасининг аҳволидан ҳам бехабар қолишди. Улар соғ-омонмикин, дея ҳамма эрталабдан бир-биридан хабар олишга шошилди. Менимча, буларнинг ҳаммасига алоқа узилгани ва одамларнинг бир-бири билан боғлана олмай қолгани асосий сабаб бўлди.
«Ахборотсиз яшашни тасуввур ҳам қилиб бўлмас экан»
– Бўрон кузатилган куннинг эртасига давлат раҳбари Олотга келиб, туман фаоллари билан соат 18:00лар атрофида учрашган бўлса, ҳатто ўша пайтда ҳам баъзи одамлар сув ваҳимасидан қўрқиб, қирга чиқиб кетаётган бўлишган.
Чунки кўпчилик вазият ҳақида расмий маълумот олиш имконига эга эмас эди. Масалан, мен ҳам кейинроқ интернет орқали президентнинг Олотда фаоллар билан учрашгани ва тегишли кўрсатмалар берилгани ҳақида хабардор бўлдим. Ваҳоланки, учрашув ўтказилган жой билан уйимиз орасидаги масофа – бир километр.
ОАВ ҳаётимизга шу қадар кириб келганини сездикки, ахборот олмасдан яшашнинг ўзини тасаввур ҳам қилиш қийин экан ҳатто.
29 апрелдан бошлаб аҳоли орасида овоз кучайтиргичлар орқали ҳаммаси жойида эканини, ҳолатни давлат раҳбари назоратга олганини, ёрдам берилишини эълон қилиб чиқишди.
– Бўрондан кейинги биринчи икки кунни газ, электр токисиз ҳолатда ўтказдик. Биринчи навбатда одамлар тирик қолишганидан, жароҳатланмаганларидан хурсанд эди. Одамлар моддий зарар кўришган бўлса-да, ҳамма соғ-омон эканлигидан хурсанд эди.
Масалан, бир фермер танишим билан суҳбатлашганимда у бўрон кўтарилганда фақат омон қолсак бўлди, деб ўйлаганини, кейинроқ ҳаммаси ўтиб кетгандан кейин 100 гектарга яқин ерида ўсаётган буғдойларини бориб кўрганини айтиб берди. Яъни одамлар бўроннинг оқибатларини ўйлаб кўриб, бундан кейинги режалари қанақа бўлиши ҳақида ҳам жиддий ўйлай бошлашди.
«Одамларнинг ҳамжиҳатлиги яққол кўзга ташланяпти»
– Айни пайтда Олотда уйлар таъмири учун шиферлар тарқатиляпти, ҳарбийлар халққа ёрдам беряпти. Энг кўзга ташланаётган жиҳат – одамларнинг ҳамжиҳатлик билан ҳаракатланаётгани бўлмоқда.
Масалан, мактаб ёки шифохоналар таъмирига жалб қилинган ҳарбийларнинг овқатланиш шароитлари давлат томонидан яратилган бўлса-да, одамлар четдан келган ҳарбийларни меҳмон сифатида қабул қилиб, томида шифер бўлмаса ҳам, таом пишириб, уларга илиниб туришди.
Бўроннинг иккинчи ёки учинчи кунидан бошлаб, ҳокимият биносига, шифохоналарнинг реанимация бўлимларига электр чироғи келган. Ҳозир эса маҳаллаларда ҳам электр токини тиклаш ишлари олиб бориляпти, туманнинг маълум фоизида эса электр токи бор (суҳбат 5 май куни ёзиб олинган – таҳр.).
Газ таъминоти эса бўрондан кейин 2 кун ўтиши билан тикланди. Одамлар турмуш тарзи ўта оғирлашиб қолгани йўқ. Чунки қишлоқ халқи газ-электрда кузатилиши мумкин бўлган узилишлар вазиятига мослашган бўлади. Табиий офатнинг карантин пайтида кузатилгани ҳам бир томондан фойда бўлди. Чунки кўпчилик уйда, оиласи бағрида эди.
Олотликлар экинларга етган зарардан ташвишда
– Айни пайтда аҳолини ўйлантираётган энг асосий масала – қишлоқ хўжалиги кўрган зарар бўлмоқда.
Фермерларга буғдой бўрон натижасида нобуд бўлган ёки эгилиб қолган бўлса, ҳеч иккиланмасдан экин майдонини бузиб ташлаб, ўрнига пахта экиш маслаҳат берилган.
Шундай бўлса-да, айрим фермер танишларим 1 гектар ерга ҳам уруғ, техника, турли дори воситалари кабилар учун анча харажат ишлатилганини ўйлаб, ҳаво исиши билан бир неча кун ичида буғдой поялари «ўрнидан туриши»га умид қилишяпти. Агар шундай бўлса, ҳосилнинг маълум қисмини сақлаб қолиш имкони бор, дейишмоқда.
Бироқ кеча ҳам (4 май) Олотда кучли ёмғир ёғди. Қандай қарор қабул қилишни шароит ва об-ҳавога қараб деҳқонларнинг ўзлари ҳал қилишади, менимча.
– Карантин бўлишига қарамасдан, давлат раҳбари тумандаги вазиятга эътибор қаратгани, бошқа вилоятлардан ёрдам кучлари етиб келаётгани одамларга умид берди.
Бўронда томи очилиб қолган уйларига шифер тарқатилиши, уларни қоқишга ёрдам берилишини кўпчилик тасаввур ҳам қилмаганди. Лекин туманда ташкил қилинган штаб тезкорлик билан бўроннинг эртасигаёқ аҳолига томларини ёпишда ёрдам кўрсатишни бошлади, усталар ишга тушиб кетишди.
Турли вилоятлардан келган электр монтажчилари, усталар ва бошқа керакли соҳа мутахассислари ҳозир туманда аҳолига ёрдам кўрсатишяпти.
Томи бўронга бардош берган уйлар ҳам барибир зиён кўрди
– Бўрон ўша куни анча кучли бўлган. Шамол айрим ҳолатларда ёғочга мустаҳкамланган шиферларни ёғоч билан бирга юлиб олган. Асосан, енгилроқ металл шиферлар билан ёпилган уйларнинг томи кўпроқ зарарланди.
Лекин бир қўшнимиз томини сифатли қилиб ёпгани учун уйига деярли зарар етмади. Бироқ айрим зарарланмаган уйларнинг томига бошқа уй шиферлари шамол натижасида учиб келиб зиён етказган. Шунинг учун деярли ҳамма зарар кўрди, дейиш мумкин.
Балки аҳолини бу каби бўронларга ва кучли шамолларга дош бера оладиган тарзда уй қуришга, томини ёпишга ўргатиш керакдир.
Масалан, томга қоқиладиган шифернинг қалинлиги, унга ишлатиладиган ёғочга талаблар аниқ ишлаб чиқилса, эҳтимолий содир бўлиши мумкин бўлган табиий офатлардан кўриладиган зарар ҳам камроқ бўларди.
Умумий олганда, фикримча, олотликлар уларга нисбатан давлат ва халқнинг ғамхўрлик билан қараётгани туфайли ишончи ортиб, томорқа ва экиндан даромади кам бўлса-да, оч қолмасликларига ишонишмоқда.
– Қўшни республикалар ҳудудларидан кириб келадиган бўрон ёки кучли шамол кабилардан аҳолини имкон қадар эртароқ огоҳлантириш талафот кам бўлишига ва аҳолининг саросимага тушмаслигига ёрдам беради.
Агар овоз кучайтиргич қурилмалари доимий равишда туман марказларига ўрнатилса ва улардан фавқулодда вазиятларда аҳолини огоҳлантириш мақсадида фойдаланилса, одамларнинг олдиндан маълумотга эга бўлишига эришиш мумкин. Туман марказидагилар эса ўз-ўзидан имкон қадар туманнинг бошқа ҳудудларида яшайдиган қариндошлари, танишларини огоҳлантиришарди.
Агар вазият ҳақида тушунча бўлса, одамлар вазиятни тўғри баҳолаш имконига эга бўлишарди, одамлар зилзила ва сув тошқини бўлади, деган ваҳимада қирда ва кўчада ўзларини хатарга қўйиб вақт ўтказишмаган бўларди.
Бундан ташқари, табиий офат бўлиш хавфи юқори ҳудудлар: Чимён ва Қамчиқ довонида кузатилиши мумкин бўлган турли табиий офатлардан ташқари республиканинг бошқа ҳудудларини ҳам эътибордан четда қолдиришмаса, фойдали бўларди.
Бу каби бўронлар бўлиши ҳақида эҳтимолий тахминларни ўрганиб, маҳаллий аҳоли олдиндан огоҳлантирилса, вазият анча яхшироқ бўлиши мумкин.
