Том маънодаги қайноқ ҳафта: Ўзбекистоннинг жазирама рекорди янгиланишига бир бахя қолди. 5 минг нафар ўзбек Беларусга юборилади: биринчи бўлиб борганлар саргузаштларга дуч келди. Ҳукумат пенсия ислоҳотига тайёрланмоқда: лойиҳанинг айрим тафсилотлари маълум. Дўрмон йўлида мудҳиш авария: ПДХХ раиси лавозимидан олинди.
Якунланган ҳафтанинг Ўзбекистон ҳаётига оид асосий мавзулари – Kun.uz дайжестида.
Ўзбекистонда чилла
Бутун ҳафта мобайнида ўзбекистонликлар термик депрессиянинг айни авжини бошдан кечирди. Кўплаб ҳудудларда тарихий рекорд даражага яқин ҳароратлар қайд этилди. Хусусан, республикамизнинг энг қайноқ нуқтаси – Қизилқум чўлида 17 июл соат 17:00 ҳолатига ҳаво ҳарорати 48,7 даражага етди. Таққослаш учун, Ўзбекистон ҳудудида кузатувлар тарихидаги энг иссиқ об-ҳаво 1983 йилда, 49,8 даража билан айни шу ҳудудда қайд этилган.
Пойтахт Тошкентда ҳам 44,6 даражали мутлақ рекорд янгиланишига қарийб 1 даража етмади: жума куни соат 17:00 ҳолатига шаҳарда ҳаво ҳарорати 43,2 даражагача кўтарилди. Бу вақтда Термиз ва Бухоро шаҳарларида 45, Қаршида эса 44 даража иссиқ ҳукм сураётганди.
Одамлар орасида кенг тарқалган: “Расмий рақамлар ҳолва, аслида 50-60 даражагача исияпти” деган фикрга келсак, “Ўзгидромет” бу борада изоҳ берди. Метеорологларга кўра, автомобиллардаги сенсорлар ҳаво ҳароратини эмас, кўпроқ қизиб турган асфалт юзасидаги ҳароратни кўрсатади. Маиший термометрлар ҳам агар бирор предметнинг юзасига яқин жойда ёки бевосита қуёш нури остида ишлатилса, объектив натижани бермайди. Расмий об-ҳаво кўрсаткичлари эса қатъий халқаро стандартлар асосида ўлчанади: бунда ҳарорат ўлчагич ўтлоқ жойда, ер сатҳидан 2 метр баландликда жойлашган ёғоч қути ичига ўрнатилган бўлиб, унинг ён томонлари жалюзи кўринишида экани – қутининг ичида ҳаво айланиб туриши ва қуёш нури тўғридан тўғри тушмаслигини таъминлайди.
Ҳафта давомида жазирама туфайли республиканинг кўплаб ҳудудларида боғчалар фаолияти
Бундай шароитда аҳоли учун чўмилиш жойлари етишмаслиги муаммоси яна яққол кўзга ташланди. Тошкентдаги фавворалар болалар билан тўлиб-тошган, айрим массивларда болалар учун “ёмғирли” шоулар ташкил этилгани видеоларига кўзингиз тушган бўлса керак. Айни пайтда масъуллар ҳечдан кўра кеч дегандек, шаҳарда бепул чўмилиш ҳавзалари ташкил қилишга ваъда беряпти. Пойтахт Фавқулодда вазиятлар бошқармасига кўра, Бўзсув каналининг Юнусобод туманидан бошлаб то охиригача махсус чўмилиш жойлари ташкил этиш бўйича лойиҳа ишлаб чиқиш бошланган.
Ҳар йили кўтариладиган “тонировка” мавзусида эса бу йил ҳам янгилик кутилмаяпти. Ички ишлар вазирлигининг сешанба кунги матбуот анжуманида автомобил ойналарини қорайтириш учун тўлов миқдорини фақат ёз фасли учун камайтиришга оид ўтган йили эълон қилинган қонун лойиҳаси, қўпол қилиб айтганда, гўрга тиқилгани маълум бўлди. ЙҲХХ бошлиғи ўринбосари Эрали Бозоров 2019-2022 йилларда орқа ва орқа ён ойналарни қорайтириш бепул қилингани, олд ён ойналар учун эса нархлар шундоғам 11 баробарга арзонлаштирилганини айтаркан, сўзининг якунида идоранинг расмий позициясини кўндаланг қўйди: “Бугунги кунда нархни яна камайтириш масаласи кун тартибида йўқ ва кўриб чиқилмаяпти”.
“Қайноқ” об-ҳаво билан боғлиқ воқеалар қаторида энергетикадаги узилишларни ҳам тилга олмаслик мумкин эмас. Тармоқларга тушаётган юклама кескин ортгани сабаб, кенг кўламли аварияларнинг олдини олиш учун масъуллар қатор ҳудудларда электр энергиясига мажбурий чекловлар киритишига тўғри келди. Узилишлар Тошкент шаҳрини ҳам қамраб олди ва ярим кунгача чўзилган ҳолатлар ҳам кузатилди. Жума куни айнан энергетика соҳаси бўйича аҳоли мурожаатлари юзасидан давлат раҳбари ҳузурида йиғилиш бўлиб ўтди ва унда электр энергияси, табиий газ ҳамда пропан бўйича мавжуд тизимли муаммоларни куз-қиш мавсуми бошлангунга қадар ҳал қилиш топшириғи берилди.
“Ўзгидромет” хабарига кўра, жуда иссиқ ҳаво ҳарорати 21 июл, сешанбадан барча ҳудудларда чекина бошлайди. Ҳарорат 6-9 даражага пасайиши кутиляпти.
Беларусга меҳнат миграцияси
Беларус президенти Александр Лукашенконинг ўтган ҳафтадаги чорловига биринчи бўлиб андижонликлар лаббай деб жавоб беришди ва анча-мунча саргузашт-у муҳокамалар марказида қолишди. Ҳафта бошида вилоят ҳокими Шуҳрат Абдураҳмонов ортидан 255 нафар ватандошдан иборат ишчи кучининг биринчи гуруҳи Беларуснинг Витебск вилоятига етиб борди. Лекин кўп ўтмай, уларга ваъда қилинган минг доллар ойликдан дарак йўқлиги, ётоқхонадаги шароитлар эса қониқарсизлиги ҳақида гуруҳ аъзоларининг видеомурожаатлари интернетни босиб кетди.
“Ҳурматли ҳокимимиз, буёқда 500 доллардан ишлайдиган бўлсак, 200 доллар қорнимизга кетса, 100 доллар совун-кирсодага кетса, уйга 200 доллар жўнатиш учун бу ерда юришимиздан фойда йўқ. Ундан кўра Ўзбекистонга қайтиб жўнатиб юборгани яхши. 500 доллар ойлик дейишяпти, овқатланиш ўзингдан, ётоғинг ўзингдан деяпти; харажатлардан кейин ёнимизга 200 доллар қоляпти – биз Ўзбекистонда бундан кўпроқ топамиз”, – дейди мурожаатчилар.
Кейинроқ иш берувчилар билан музокаралар натижасида маош миқдорини ошириш, тушлик ва турар жой иш берувчи ҳисобидан бўлишига келишилгани айтилди. Мурожаат муаллифи бўлган йигитлардан бири эса унинг гапларини нотўғри талқин қилмасликни сўраб чиқди.
“Ассалому алайкум, ҳурматли фуқаролар. Мени тарқатган видеонгларни тез ўчириб юборинглар. Қанақадир нотўғри талқин қилган бўлсанглар, билмадим-у, у видео биринчи куни олинган. Биринчи куни янги ишга келган эдик. [...] Биз ҳозир мана 700 доллар ойлик, квартира бепул, тушлик бепул бўлишига келишдик. Энди тиббий кўрикдан ўтамиз”, – дейди у.
15 июл куни президент Шавкат Мирзиёев ҳузуридаги тақдимотда айтилишича, Андижон ва Витебск вилоятлари ўртасида “йўл харитаси” тасдиқланиб, 255 нафар ватандошнинг ташкилий асосда Витебскка бориши ва бандлиги таъминланган. Ўзбекистонлик тадбиркорлар Витебскдаги 11 та ферма негизида янги лойиҳаларни йўлга қўйиши кутиляпти. Бу фермаларнинг ҳар бири 200 бошдан 3 минг бошгача қорамол парваришлаш имкониятига эга, улар учун озуқа майдонлари ҳам етарли.
Шуҳрат Абдураҳмонов Беларусга сафари давомида ушбу мамлакат раҳбарининг суҳбатида бўлди. Лукашенко Андижон ҳокимига Беларус заминида ишлаб чиқаришни ташкил қилиш орқали ўзбекларни банд қилиш борасида фақатгина Витебск вилояти билангина чекланиб қолмасликни маслаҳат берди.
“Дарҳол айтишни истардимки, сен фақат Витебск вилояти билан ўралашиб қолма. Мамлакатимизнинг аниқ дастурларга эга бутун бошли жануби-шарқий ҳудудлари бор”,деди Беларус президенти.
Ўзбекистон президенти матбуот хизматига кўра, нафақат Витебск, балки Беларуснинг бир нечта вилоятларида чорвачилик, ёғочни қайта ишлаш, логистика, савдо ва хизмат кўрсатиш йўналишларида умумий қиймати 100 миллион доллардан зиёд бўлган 30 та янги лойиҳа пакети шакллантирилган. Бу лойиҳаларда ишлаш учун биргина Андижоннинг ўзидан жами 5 минг нафар ишчи Беларусга юборилиши режа қилинган. Улар сентябр ойидан бошлаб ҳар бири 500 кишидан иборат гуруҳлар таркибида босқичма-босқич ишга жўнатилади.
Беларусга борган ватандошлар у ердаги қишлоқларда эски уйларни атиги 15-20 долларга сотиб олиш мумкинлиги ҳақида видеолар чиқаришди. Албатта, гап буткул қаровсиз уйлар ҳақида кетяпти. Ўзбекистондан борганларни яшаш жой билан таъминлаш масаласига Шуҳрат Абдураҳмонов билан суҳбатда Александр Лукашенко ҳам тўхталиб ўтди.
“Қишлоқларимизда бирмунча ўртача ҳолатдаги турар жойлар бор. Биргаликда уларни тартибга келтирамиз. Биргаликда нимаики қурсак, ўзбеклар учун бўладими, беларуслар учунми, фарқи йўқ, одамлар учун қурамиз. Сизларнинг болаларингиз беларуслар билан бир хил шароитда боғча ва мактабларда ўқишади. Олий таълимга кириш эса танлов асосида бўлади. Ўзбеклар бу ерга келиб биз учун бегона одам эмасликларини билишлари керак. Ҳаммасини ҳозирлаймиз, асосийси – ишлаш”, – деди у.
Ойлик маошлар масаласига қайтсак, иқтисодчи Миркомил Холбоев бу борадаги расмий рақамларни келтириб ўтди. Унинг ёзишича, 2026 йил 1-чорагида Беларусдаги ўртача иш ҳақи 975 долларни ташкил этган. Бу – Ўзбекистондаги кўрсаткичдан 73 фоизга юқори. Лекин вилоятлар кесимида таққослаганда, қуйидагича манзара пайдо бўлади: Беларуснинг қишлоқ хўжалигига ихтисослашган аксарият вилоятларида ўртача маошлар Тошкент шаҳридагидан пастроқ. Шу билан бирга, икки давлатнинг қишлоқ хўжалиги секторидаги иш ҳақлари таққосланса, Беларус фойдасига 3 карра фарқ борлиги маълум бўлади. Хусусан, қишлоқ хўжалигида банд аҳолининг ўртача маоши Ўзбекистонда 290 доллар, Беларусда эса 812 долларга тенг.
Пенсия тизимида ўзгаришлар кутилмоқда
Ўзбекистонда пенсия ислоҳоти лойиҳаси тайёр. Лойиҳа сешанба куни давлат раҳбарига тақдимот қилинди. Аҳолини энг кўп қизиқтираётган пенсия ёшини ошириш масаласи лойиҳадан ўрин олганми-йўқми, ҳозирча маълум эмас. Шуниси маълумки, йиғилишда Шавкат Мирзиёев пенсия тизимидаги ўзгаришлар миллионлаб ватандошларнинг ҳаёти ва келажагига дахлдор эканини таъкидлаб, ҳар бир таклифнинг ижтимоий ва иқтисодий таъсирини пухта ҳисоб-китоб қилиш кераклигини айтган. Президент пенсия тизимини такомиллаштиришни аҳоли, кенг жамоатчилик, оммавий ахборот воситалари ва блогерларни жалб қилган ҳолда очиқ муҳокама қилиш топшириғини берган.
Лойиҳанинг ҳозирга қадар очиқланган айрим жиҳатларига тўхталиб ўтсак. Аввало, пенсия миқдорини ҳисоблаш тартибини ўзгартириш кўзда тутиляпти. Амалдаги тартибга кўра, пенсия охирги ўн йиллик меҳнат фаолиятидаги беш йиллик иш ҳақидан ҳисобланади, бунда иш ҳақининг 6 миллион сўмдан юқори қисми ҳисобга олинмайди. Янги тартибда эса пенсия ҳисобланадиган иш ҳақи даврини 5 йилдан 20 йилгача узайтириш ҳамда паст даромад олинган айрим даврларни ҳисобдан чиқариш таклиф қилиняпти. 2027 йилдан бошлаб пенсия ҳисоблашда инобатга олинадиган иш ҳақининг юқори чегарасини ҳозирги 6 млн сўмдан 6,6 млн сўмга ошириш кўзда тутиляпти. Ҳисоб-китобларга кўра, янги тартиб асосида пенсияга чиқадиган ватандошларнинг пенсияси ҳозиргига нисбатан 8 фоизга юқорироқ чиқиши мумкин.
Ўзгаришларнинг яна бир жабҳаси – одам умр бўйи йиғиб борадиган ва пенсияга чиққанида бирйўла тўлаб бериладиган пенсияга оид. Ҳозир меҳнаткашлар иш ҳақининг 0,1 фоизи жамғариб бориладиган пенсия ҳисобварағига ўтказилади ва жамғарилган маблағларга йиллик 10 фоиз ставкада даромад ҳисобланади. 0,1 фоиз жуда камлиги учун пенсияга чиққан одамлар кўп ҳолларда арзимаган суммани қўлига олишади. Шу сабабли бу тизимнинг жозибадорлигини ошириш бўйича янги механизм таклиф қилиняпти.
Унга кўра, ойлик иш ҳақи 7,6 млн сўмгача бўлган ватандош жамғариб бориладиган пенсия ҳисобварағига иш ҳақининг 5 фоизини ўтказса, давлат томонидан қўшимча яна 2,5 фоиз миқдорида маблағ ажратилади. Маоши 7,6 млн сўмдан юқори бўлганлар учун эса тўланган ижтимоий солиқнинг шу миқдордан ошган қисмининг 1 фоизини уларнинг жамғариб бориладиган пенсия ҳисобварағига ўтказиш таклиф этилмоқда.
Иқтисодиёт ва молия вазири ўринбосари Отабек Фозилкаримов йиғилишдан кейинги интервюсида пенсия ислоҳотининг заруратини изоҳлади. Унинг айтишича, ҳозир пенсия тизимидаги даромадлар ва харажатлар ўртасидаги фарқни қоплаш учун давлат бюджетидан 23 трлн сўм ажратиляпти. Давлат раҳбари ана шу 23 трлн сўмлик фарқни Пенсия жамғармасининг ўзи қоплашига доир чоралар ишлаб чиқиш топшириғини берган.
Кўзда тутилаётган шундай чоралардан бири – ижтимоий солиқ бўйича имтиёзларни бекор қилиш. Иш берувчилар учун стандарт ставка 12 фоиз бўлгани ҳолда, 2025 йилда 65 мингта корхона ижтимоий солиқдан 3,2 трлн сўмлик имтиёз олган. Уларнинг айримлари бу солиқдан умуман озод қилинган бўлса, айримлари 1 фоиз ставкада тўлаяпти. Энди шу имтиёзларни 2030 йилгача қайта кўриб чиқиш вазифаси қўйилмоқда.
Бундан ташқари, ўзини ўзи банд қилган шахсларга ижтимоий солиқ мажбурий деб белгиланиши мумкин. Ҳозирги тартибга кўра, ўзини ўзи банд қилган шахслар бир базавий ҳисоблаш миқдорида ижтимоий солиқни ихтиёрий равишда тўласа, шу йил учун расмий иш стажига эга бўлади. Келгусида эса шу тартибни мажбурий деб белгиланиши кутиляпти. Яъни ўзини ўзи банд қилган шахслар ҳам, худди ЯТТлар каби, ҳар ой 1 БҲМ ижтимоий солиқ тўлаши жорий этилади.
Бунинг натижасида мустақил тарзда ишлайдиган новвойлар, сартарошлар, маклерлар, мебел усталари каби юздан ортиқ касб эгалари пенсия ёшига қадар керакли иш стажини тўплаши, қолаверса баъзан касал бўлиб қолиб, 5 кундан ортиқроқ вақт давомида ишлай олмасдан, даромадсиз қолган пайтларида ва бола парвариши билан боғлиқ ҳолатларда давлатдан вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик нафақасини олиши мумкин бўлади.
Вазир ўринбосарининг айтишича, ҳозир Ўзбекистонда 2,8 млн киши ўзини ўзи банд қилган шахс сифатида рўйхатга олинган. Улардан 800 минг нафари ёки ўртача 30 фоизи ихтиёрий равишда йилига 1 БҲМ ижтимоий солиқ тўлаяпти. Эслатиб ўтамиз, базавий ҳисоблаш миқдори 2026 йил 1 сентябрдан бошлаб 440 минг сўмни ташкил этади.
Истеъмолчи ҳуқуқлари ва давлат хизматларида янгиликлар
Рақамлаштириш орқали аҳолига қулайликлар яратиш ва истеъмолчилар ҳуқуқлари ҳимоясини кучайтириш бўйича президент қарори имзоланди.
Қарорга кўра, 1 октябрдан бошлаб ватандошлар MyGov орқали ўзининг номига расмийлаштирилган SIM-карталар ва банк карталари ҳақида маълумот олиши мумкин бўлади. Бевосита порталнинг ўзида банк карталарини блоклаш ва ёпиш, шунингдек, янги виртуал банк картасини очиб, турли хизматларга тўлов қилиш имконияти ҳам яратилади.
Агар ишлатмаётган телефон рақамингиз бўлса, уни портал орқали вақтинча нофаол ҳолатга ўтказиб қўйишингиз, компания билан шартномани бекор қилишингиз, қолаверса, телефон рақамингизга қанақа пулли хизматлар уланганини ҳам кўришингиз мумкин бўлади.
Қарорга кўра, одамни безор қиладиган SMS шаклидаги рекламалар ҳам тартибга солинади. 1 ноябрдан бошлаб рақам эгасининг олдиндан розилигини олмасдан туриб унга реклама мазмунига эга SMS жўнатиш тақиқланади. Рақам эгаси розилик билдирган тақдирда ҳам, соат 18:00 дан 9:00 га қадар реклама қўнғироқлари ва SMSларини юбориш ман этилади. Телефон қўнғироғи ва SMS шаклида реклама тарқатиш билан шуғулланувчи компанияларга нисбатан шахсга доир маълумотлар юзасидан талаблар ҳам кучайтирилмоқда.
Ҳужжатдан насия савдо истеъмолчиларининг ҳуқуқлари масаласи ҳам ўрин олган. Жумладан, жисмоний шахсларга мўлжалланган кредит, муддатли тўлов ва насия савдога оид ҳар қандай рекламада товарнинг жорий қийматига нисбатан қанча сумма қўшиб тўланиши кераклиги ва якуний қиймати қанча бўлиши ҳақидаги маълумотлар кўрсатилиши шарт деб белгиланади. Бу тартиб қачондан кучга кириши ҳали маълум эмас – қарорда тегишли норматив ҳужжат лойиҳасини 1 сентябргача тайёрлаш вазифаси қўйилган.
Қарордаги бошқа янгиликларга келсак, паспорт ва ID-картани йўқотиб қўйганлик учун жарима бекор қилиниши, ипотекага олинган уйга бошқа шахсларни рўйхатга қўйишда банкнинг рухсати талаб этилмаслиги, кредитини тўлиқ ёпиб бўлган фуқароларнинг гаровга қўйилган кўчмас мулклари ёки автомобилларига қўйилган тақиқ проактив шаклда, яъни унинг мурожаатисиз ҳам ечилиши кўзда тутиляпти. Шунингдек, 1 октябрдан бошлаб мулкдорлар ўзига тегишли автомобил ва кўчмас мулкнинг сотилиши ва гаровга қўйилишини MyGov орқали тақиқлаб қўйиш имкониятига эга бўлади.
Бу ҳафта яна нималар рўй берди?
Президент давлат хавфсизлик хизмати раиси ишдан олинди. Kun.uz манбасига кўра, охирги 5,5 йилдан бери давлат раҳбарининг хавфсизлиги учун асосий масъул бўлган Алишер Аброрович Усмонов лавозимидан бўшатилган. Бунинг сабаблари маълум эмас. Усмонов ўрнига, Рустам Жўраев ПДХХ раиси этиб тайинланди ва унга генерал-лейтенант унвони берилди. Қайд этиш лозим, истеъфодан бир кун олдин Тошкентда, халқ орасида “президент трассаси” дейиладиган Дўрмон йўли кўчасида ЙТҲ рўй берган эди. Видеодан кўринишича, қора рангли фургон ва яна битта шу рангдаги автомобил катта тезликда ўтиб кетганидан кейин кўчада ҳаракатланишга рухсат берилган, лекин яшил чироқда чорраҳага кириб келган Onix'га учта патрул мотоцикли келиб урилган. Оқибатда патрул ходимларидан бири ҳалок бўлиб, бир неча киши жароҳатланган. ЙҲХХ бу авария кортеж кузатуви вақтида содир бўлганини рад этяпти.
Тошкентдаги йўлбўйи автотураргоҳларга пул тўламаганлар жаримага тортилиши мумкин. Пойтахт ҳокимлиги муҳокамага қўйган қонун лойиҳаси билан, йўллар бўйидаги пулли автотураргоҳлардан фойдаланиб, пулини тўламаганлик учун 2 БҲМ, яъни 900 минг сўмга яқин жарима қўллаш таклиф этиляпти. Халқ демократик партияси бу ташаббусга қаршилигини билдириб баёнот билан чиқди. Аммо лойиҳа парламентга кирган тақдирда, 20 та ўринга эга партиянинг қаршилиги етарли бўлмаслиги мумкин. Мавзу бўйича Kun.uz студиясида шаҳар ҳокими ўринбосари Абдураҳмон Бахтиев, жамоатчилик фаоли Отабек Бакиров ва Poytaxt Parking вакиллари иштирокида очиқ мулоқот бўлиб ўтди – қизғин мунозарани YouTube саҳифамизда томоша қилинг.
Газ қуйиш жойларидаги портлашлар Тошкентга ҳам етиб келди. 16 июл куни кечқурун “Қуёшли” бозори яқинидаги автомобилларга пропан қуйиш шохобчаси портлаб, 3 киши жароҳатлар билан шифохонага ётқизилди. Маълум бўлишича, фақатгина автомобилларга газ тўлдириш учун рухсат берилган шохобча маиший газ баллонларига ҳам пропан тўлдириш билан шуғулланиб, бунинг учун қўлбола ўтказгичдан фойдаланган. Қайд этиш керак, бу воқеани ҳам қўшиб ҳисоблаганда, охирги бир йилда республика бўйлаб газ қуйиш шохобчаларида рўй берган портлашлар сони тўққизтага етди. Эслатиб ўтамиз, ўтган ойда қабул қилинган ҳукумат қарори билан, ёқилғи қуйиш ва газ тўлдириш шохобчаларига нисбатан хавфсизлик талаблари кучайтирилган, айрим шохобчаларни кўчиришгача бўлган чоралар белгиланган.
Тошкент вилояти боғчаларидаги оммавий заҳарланиш юзасидан суд жараёни якунланди. Бўка туман судининг ҳукми билан, “Shark Milk Product” МЧЖнинг 6 нафар ходими 3 йилдан 3,5 йилгача муддатга озодликдан маҳрум қилинди. Яна тўртта компания директорларига 3 йил озодликни чеклаш жазоси тайинланди. Судланувчиларнинг барчаси – таъминотчи компаниялар вакиллари бўлиб, жавобгарликка тортилганлар орасида давлат хизматчилари учрамайди. Эслатиб ўтамиз, 2025 йил 24-27 сентябр кунлари Бўка, Пискент, Оққўрғон, Қуйи Чирчиқ, Бекобод туманлари ва Олмалиқ, Нурафшон шаҳарларида жами 1922 нафар боғча тарбияланувчисига заҳарланиш ташхиси қўйилган эди.
