Iflos havo bo‘yicha takliflar, imtiyozlar guldastasi va qisqaradigan byurokratiya - hafta dayjesti

Bundan tashqari, Ekologiya vazirligiga ko‘ra, avtomobillar soni va tirbandliklar keskin ko‘payayotgani, sanoatda ko‘mir va mazut yoqish sezilarli oshgani ham havoni xavfli darajaga olib kelib qo‘ygan. Ustiga ustak, tabiiy omillar ham bor: Toshkent geografik jihatdan chuqurlikda joylashgani sababli shamol yaxshi aylanmasligi hisobiga chang havo oqimi shahardan tabiiy yo‘l bilan chiqib ketmasdan, dimlanib qoladi.

Vazirlik muammo yechimi yuzasidan bevosita o‘zining vakolatlari bo‘yicha ayrim va’dalarni berdi. Unga ko‘ra, respublika bo‘ylab sanoat korxonalarida filtrlar o‘rnatiladi, hozir ishlayotganlari yangilanadi. Atmosferaga zararli chiqindi chiqaruvchi korxonalar joylashgan joylarda havo sifatini monitoring qiluvchi avtomatik stansiyalar o‘rnatiladi.

Ekologiya mas’ullari boshqa takliflarni ham ilgari surdi. Xususan, qurilishlarga moratoriy e’lon qilish, jamoat transportida benzin va dizeldan to‘liq voz kechish, avtobuslar uchun alohida yo‘laklarni ko‘paytirish, tig‘iz soatlarda yuk mashinalari harakatini cheklash, diqqatga sazovor markaziy ko‘chalarda transportdan xoli hududlarni tashkil qilish, sun’iy ko‘llar barpo qilish, poytaxtga chegaradosh tumanlarda sanoat maqsadlarida ko‘mirdan foydalanishni taqiqlash, Toshkentning o‘zida esa issiqlik markazlarida mazut yoqishga taqiq kiritish, shahar atrofida “yashil belbog‘”lar yaratish kabi choralar taklif etilyapti.

«Bu hammaga – oilangizga va farzandlaringizga taalluqli» — AQSh elchisi Toshkentdagi havo sifati haqida

Vazirlik takliflaridan ayrimlari ancha keskin xarakterga ega. Masalan, shaharda AI-80 benzinidan foydalanishni taqiqlash, avtomobillarning toq yoki juft kunlarga bo‘lingan holda harakatga chiqishini sinab ko‘rish, 2010 yilgacha ishlab chiqarilgan barcha avtomobillarni taqiqlab, aholiga elektromobil olishi uchun imtiyoz berish taklif qilinyapti. Bu bahsli choralardan farqli ravishda, eng ilg‘or yechimlardan biri – avtoturargohlarni pulli qilish masalasi e’tibordan chetda qolgan.

Shanba kuni Bosh prokuratura bayonot berib, Ekologiya vazirligi mas’ullari va mutaxassislar ishtirokida havo ifloslanishiga qarshi choralar ishlab chiqilib, amalga oshirilishini ma’lum qildi. Ayni paytda Bosh prokuratura xabarida aytilgan takliflarning deyarli barchasi (sanoatda ko‘mir yoqilg‘isidan voz kechishdan tashqari) transportlarga taalluqli – avtomobilsiz kunlarni joriy qilish, hafta kunlarini juft va toq raqamli avtomobillarga bo‘lish, jamoat transportidan foydalanishni kengaytirish, AI-80 benzinini taqiqlash.

Tsement zavodlari uchun soliq 4 barobarga kamaytirildi

Havo ifloslanishi haqida gap ketganda, sement zavodlari masalasini e’tibordan chetda qoldirib bo‘lmaydi. Oxirgi yillarda qurilgan zavodlar hisobiga O‘zbekistonda sement ishlab chiqarish quvvatlari salkam 2 barobarga oshdi. Bu zavodlar atmosferaga chiqarayotgan chiqindilardan aziyat chekayotgan o‘zbekistonliklar, ayniqsa bolalar soni qanchaga oshgani, ularning davolanish xarajatlari qanchaga tushayotgani, umrlari qanchaga qisqarayotgani esa ma’lum emas.

Shunday sharoitda, ekologiyamizni bulg‘ayotgan bu zavodlar uchun 2024 yil 1 yanvardan boshlab soliq miqdori qariyb 4 barobarga kamaytirib berildi. Aniqrog‘i, sement ishlab chiqarishga mo‘ljallangan ohaktosh bo‘yicha soliq stavkasi tonnasiga 22 500 so‘mdan 6 000 so‘mgacha pasaytirildi. Rasmiylar buni sement narxlarining keskin ko‘tarilishiga yo‘l qo‘ymaslik va mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash maqsadi bilan izohlayapti. Amalda esa oxirgi bir yilda birjada sement narxlarining ko‘tarilishi emas, aksincha, arzonlashishi kuzatilgan.

Tsement ishlab chiqaruvchilarga berilgan bu imtiyoz budjetga tushumlarni kamaytiradi. Bu o‘rinda ikki yil oldin neft, gaz va boshqa yerosti boyliklarni qazib oluvchi xususiy kompaniyalarga soliq miqdori 2-3 barobarga kamaytirib berilganini eslashimiz kerak. O‘shanda bu imtiyozlar ishlab chiqarishni ko‘paytirishga rag‘bat beradi deb aytilgan, amalda esa gaz ishlab chiqarish ham, neft ishlab chiqarish ham kamayishda davom etavergan edi. Davlat budjeti esa birgina 2022 yilning o‘zida salkam 2 trln so‘m so‘mlik soliqdan quruq qolgandi.

Ma’lumot uchun, O‘zbekistonda navbatdagi katta imtiyoz sohibiga aylanayotgan sement zavodlarining katta qismi yo ofshordagi kompaniyalarga, yoki xitoylik investorlarga tegishli. Eng yirik sement zavodi bo‘lmish “Qizilqumsement” 2022 yilda shubhali tarzda xususiylashtirilgan, xorijlik investorlar zavod bozor narxidan ancha arzonga sotilganini aytgandi.

Maishiy texnika ishlab chiqaruvchilarga – imtiyozlarning yangi paketi

Tsement ishlab chiqaruvchilardan keyin, imtiyozlarning yangi paketini qo‘lga kiritish navbati elektrotexnika sanoatiga kelishi mumkin. Bu sanoatdagi yetakchi kompaniya va uning asoschisi hammaga ma’lum-u mashhurligi bilan ajralib turadi. Eltexsanoatchilarga berilishi kutilayotgan yangi imtiyozlarga to‘xtalishdan oldin, ularni qo‘llab-quvvatlash uchun amalda joriy etilgan ayrim tartiblarni sanab o‘tsak.

Avvalo, elektrotexnika mahsulotlari uchun baland bojlar o‘rnatilgan, jismoniy shaxslarning xorijdan maishiy jihozlar olib kirishiga cheklov qo‘yilgan, bu mahsulotlarni ishlab chiqaruvchilar uchun soliq va bojxona imtiyozlari berilgan. Shuningdek, budjet tashkilotlari va davlat kompaniyalariga faqat O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan elektr jihozlarini xarid qilish majburiyati qo‘yilgan. Davlat xaridlarida bu mahsulotlarga import tovarlar narxining 15 foizigacha preferensiya joriy etilgan. Bundan tashqari, elektrotexnika sanoati kompaniyalariga subsidiyalar va imtiyozli kreditlar ajratib kelinyapti.

Endilikda, ana shularga qo‘shimcha ravishda, mahalliy elektr jihozlari ishlab chiqaruvchilarga yana boshqa imtiyozlarni ham berish masalasi ko‘rib chiqilyapti. Manbalarga ko‘ra, bu borada bosh vazir o‘rinbosari Jamshid Xo‘jayev raisligidagi hukumat komissiyasi topshiriq bergan. Soha kompaniyalari so‘rayotgan turli-tuman imtiyoz, preferensiya, subsidiya, chegirma va kompensatsiyalar soni o‘ndan oshadi.

Avvalo, elektrotexnika sohasida muddati tugayotgan soliq va bojxona imtiyozlarini 2027 yilgacha uzaytirish va yanada kengaytirish, xorijdan maishiy texnika import qilishda antidemping bojlarini o‘rnatish rejalashtirilyapti. Sohadagi kompaniyalarning eksportda valuta kursini hedj qilish bo‘yicha xarajatlarini qoplab berish ham ko‘zda tutilgan. Bundan tashqari, mahsulotini eksport qilishdagi transport xarajatlarining bir qismi qoplab beriladigan elektrotexnika kompaniyalari endi xomashyo importidagi transport xarajatlari ham soliq to‘lovchilar hisobidan qoplab berilishini xohlayapti.

Bunga qo‘shimcha tarzda, mas’ul idoralar 2021-2022 yillarda import qilingan elektr jihozlarining kelib chiqish sertifikatlarini qaytadan tekshirishga qaror qildi. Gazeta.uz'ning yozishicha, rasmiylar qo‘shni davlatlardan elektr jihozlari importi ko‘payganidan xavotirda. Ularning gumoniga ko‘ra, Qozog‘iston orqali kirib kelayotgan konditsioner, muzlatkich kabi tovarlar aslida Xitoyniki bo‘lib, ular Qozog‘istonda minimal darajadagi mahalliylashtirish bilan, MDHdagi erkin savdo zonasi doirasida O‘zbekistonga bojsiz kirib kelayotgan bo‘lishi mumkin.

Hukumat komissiyasining ushbu topshiriqlari OAVga sizib chiqqan kunlarda, elektrotexnika sanoati uchun qo‘shimcha yengilliklar to‘g‘risida qaror imzolangani ma’lum bo‘ldi. Unga ko‘ra, 2024 yil 1 fevraldan e’tiboran, O‘zbekistonga qator turdagi elektrotexnika mahsulotlarini olib kirishda ishlab chiqaruvchining vakolatli vakili yoki rasmiy dilerlari mavjud bo‘lishi talab qilinadi. Mahalliy kompaniyalarga esa navbatdagi imtiyozli kreditlar, soliq imtiyozlari va preferensiyalar berildi.

Xabaringiz bo‘lsa, o‘tgan oy oxirida tashqi savdoga doir boshqa bir munozarali holat oshkor bo‘lgandi. Hukumatda ko‘rib chiqilayotgan qaror loyihasiga ko‘ra, xorijda ishlab chiqarilgan avtomobillar, xususan elektromobillarni ham faqat dilerlar tomonidan sotish tartibi tiklanishi mumkin. O‘zi bunday tartib bekor qilinganiga hali yarim yil ham bo‘lmagan, shu qisqa vaqt ichida elektromobillar narxi sezilarli arzonlashgan edi. Umuman, 20 ming dollardan qimmat avtomobillar segmentida tanlov imkoniyati oshgandi. Shunday vaziyatda, nega yana eski cheklovni qayta tiklash masalasi ko‘rilyapti? Kun.uz'ning mas’ul vazirliklarga bu bo‘yicha yo‘llagan savollari 10 kundan beri javobsiz qolyapti.

Shu tariqa, O‘zbekistonning Jahon savdo tashkilotiga qo‘shilish harakatlari bir yon, davom etayotgan proteksionizm siyosati bir yon bo‘lib qolmoqda. Shu bilan birga, bir necha kun oldin O‘zbekiston va Qozog‘iston savdodagi to‘siqlarni bartaraf etish bo‘yicha ishchi guruh tuzish bo‘yicha kelishib olgani olqishga sazovor. Chunki Markaziy Osiyo integratsiyasining o‘zagida aynan iqtisodiyotlarning yaqinlashishi yotadi. Bu boradagi asosiy mas’uliyat esa mintaqaning ikkita eng katta davlati zimmasida turibdi.

Chiqindi sohasida muhim o‘zgarishlar

4 yanvar kuni prezident Shavkat Mirziyoyev chiqindi sohasi bo‘yicha muhim farmonni imzolandi. Unga ko‘ra, sohadagi dolzarb muammolardan biri – aholining qarzdorligi masalasida yangicha yondashuv joriy etiladi. Ya’ni chiqindini olib ketish bo‘yicha qarzdorlik yuzaga kelgan taqdirda, iste’molchining elektr energiyasi uchun to‘lov qilish imkoniyati cheklab qo‘yiladi. “Oddiy aytganda, axlat uchun pul to‘lamagan qorong‘ida o‘tiradi”, deb tushuntirdi Energetika vazirligi matbuot xizmati.

Bunday tartib 2024 yil 1 iyundan boshlab Toshkent, Nukus shaharlari va viloyatlar markazlarida, 1 noyabrdan boshlab esa butun respublika hududida amal qila boshlaydi. Bunday chora avvaliga 6 oy davomida shakllangan qarzdorlik uchun qo‘llaniladi, 2025 yildan boshlab esa chiqindidan 1 oylik qarzi bor iste’molchilar elektr energiyasi uchun to‘lov qilolmay qoladi. Shuningdek, 2024 yil apreldan e’tiboran, uy yoki avtomobil sotayotgan shaxsning chiqindidan qarzi bo‘lsa, notariuslar oldi-sotdi shartnomasini tasdiqlab bermaydi.

Farmon bilan, chiqindi yig‘ish maydonchalarida nihoyat har xil toifadagi konteynerlar paydo bo‘ladi. Hozirgi vaziyat shundayki, siz uyingizda chiqindini saralasangiz ham, uni chiqindixonaga olib borganda baribir bitta konteynerga tashlashga majbur bo‘lasiz. Endi esa 2024–2026 yillarda bir qator shaharlarda chiqindilarni uchta toifaga – qayta ishlanadigan, qayta ishlanmaydigan va oziq-ovqat toifalariga ajratgan holda qabul qilish yo‘lga qo‘yiladi. Buning uchun aholiga uch xil rangdagi paketlar bepul tarqatiladi. Shuningdek, odamlar plastik, makulatura, metall, shisha kabi qayta ishlanadigan chiqindilarni o‘ziga eng yaqin chiqindixonaga olib borib, sotishi mumkin bo‘ladi.

Yana bir chora belgilanmagan joylarga chiqindi tashlab ketish holatlariga taalluqli. Unga ko‘ra, avtomobil yo‘llarida radar o‘rnatgan tadbirkorlarga ekologik huquqbuzarliklarni ham qayd etish huquqi berilyapti. Masalan, kimdir ko‘chaga chiqindi tashlasa, yoki yo‘l chetidagi daraxtni kesib ketsa va bu holat kameraga tushib qolsa, kamerani o‘rnatgan tadbirkor bu haqda xabar bergan taqdirda, huquqbuzardan undirilgan jarimaning 20 foizi unga beriladi.

Shu kunlarda O‘zbekistonga chiqindi tashuvchi birinchi elektromobil ham olib kelindi. Xitoyda ishlab chiqarilgan elektrokar to‘liq quvvatda 300 km masofani bosib o‘tishi aytilyapti. Ekologiyaga zararsiz maxsus texnika birinchi bo‘lib Jizzax viloyatida sinovdan o‘tkaziladi. Sinov muvaffaqiyatli o‘tsa, kelajakda chiqindi tashiydigan elektromobillarni O‘zbekistonda ishlab chiqarish reja qilingan.

Biznes uchun byurokratiya qisqartirilmoqda

Prezident Shavkat Mirziyoyev tadbirkorlar uchun byurokratiyani qisqartirish haqidagi yangi farmonga imzo chekdi. Unga ko‘ra, biznesdan 8 turdagi hisobotlar va statistik ma’lumotlarni talab qilishga chek qo‘yildi. Tadbirkorlik sub’yektlari tomonidan davlat organlariga taqdim etiladigan hisobot va statistik ma’lumotlarning yagona ro‘yxati tasdiqlandi va 2026 yilgacha bu hisobotlarni to‘liq onlayn tarzda topshirishga o‘tiladigan bo‘ldi.

Bundan tashqari, 2024 yil 1 martdan boshlab, 22 turdagi litsenziya va ruxsat berish xususiyatiga ega hujjatlar bekor qilinadi. Bunda, 7 ta turdagi ruxsatnomalar to‘liq bekor qilinsa, yana 12 tasi birlashtirish yo‘li bilan bekor qilinadi, 3 tasi esa xabar berish tartibi bilan almashtiriladi. Bu hujjatlar qurilish, turizm, bojxona, sug‘urta, avtomaktablar, tibbiy xizmatlar, madaniy boyliklar, yer qa’ridan foydalanish va boshqa sohalarga taalluqli.

1 martdan boshlab, litsenziyalash va ruxsat berish sohasida qonunbuzilish sodir etgan tadbirkorlarga moliyaviy jarimalarni to‘lashda chegirma beriladi. Tadbirkor jarimani 15 kun ichida to‘lasa 50 foiz, 30 kun ichida 30 foizlik chegirmaga ega bo‘ladi.

Soliq cheklari bo‘yicha keshbek miqdoriga cheklov kiritildi

Kam ta’minlangan aholiga 12 foizlik keshbek beriladigan tovarlar ro‘yxati kengaytirildi. O‘tgan yili yo‘lga qo‘yilgan tartibga ko‘ra, Ijtimoiy himoya reyestriga kiritilgan fuqarolar go‘sht, tuxum va yog‘ sotib olib, xarid chekini Soliq ilovasiga kiritsa, ularga o‘zlari to‘lagan 12 foizlik qo‘shilgan qiymat solig‘ini qaytarib berish boshlangan edi. Endilikda bu ro‘yxatga un, shakar, dori vositalari va tibbiy xizmatlar ham qo‘shildi.

Shu bilan birga, keshbekning maksimal summasi ham belgilab qo‘yildi. Endilikda kam ta’minlanganlar 1 oyda bazaviy hisoblash miqdorining 10 baravari, ya’ni 3 mln 400 ming so‘mgacha bo‘lgan xaridlar summasidan 12 foizlik keshbek olish mumkin.

Shunga o‘xshash cheklov istalgan fuqaro olishi mumkin bo‘lgan 1 foizlik keshbeklarga ham joriy etildi. Cheklov miqdori bazaviy hisoblash miqdorining 60 baravari, ya’ni 20 mln 400 ming so‘m belgilandi. Ya’ni endilikda fuqarolar 1 oyda 1 foizlik keshbeklardan maksimal 204 ming so‘m ola oladi. Shuningdek, korporativ kartalar orqali to‘lov qilingan xaridlar uchun keshbek to‘lanmaydigan bo‘ldi. Soliq qo‘mitasining ma’lum qilishicha, bu cheklovlar keshbek yig‘adiganlarning 98 foiziga ta’sir qilmaydi. Bu yangi tartib boshqalarning cheklaridan foydalanib katta miqdorda keshbek yig‘ayotganlarga qarshi qaratilgan.

Bu hafta yana nimalar ro‘y berdi?

Azon Global axborot tahliliy portali asoschisi, Mubashshir Ahmad taxallusi bilan tanilgan Alisher Tursunov 28 dekabr kuni Turkiyada qo‘lga olingani ma’lum bo‘ldi. Manbalarga ko‘ra, turk politsiyasi uni jamoat xavfsizligiga tahdid gumoni bilan olib ketgan. O‘zbek diplomatlari undan xabar olgan, jarayonga advokatlar jalb etilgan. O‘zbekistonning Istanbuldagi bosh konsulxonasidan ma’lum qilishlaricha, Mubashshir Ahmad Istanbul viloyati Chatalja tumanidagi deportatsiya markazida ushlab turilibdi.

Organ xodimlarining tasvirlarini ularni obro‘sizlantirish maqsadida internetda tarqatganlarni jazolash haqidagi qonun Senatda ko‘rib chiqilyapti. Yuqori palataning ma’lum qilishicha, bu kabi qonunlar rivojlangan davlatlarda ham bor. Agar Ichki ishlar vazirligining taklifi ma’qullansa, huquq organlari xodimlarining xizmat vaqtidagi foto va videotasvirlarni ularni obro‘sizlantirish maqsadida internetda tarqatganlik uchun 17 mln so‘m jarima yoki 15 sutka ma’muriy qamoq jazosi kiritiladi. Bir qator rasmiy shaxslar va jamoatchilik faollari buni ochiqlik siyosatiga zid deb baholagan.

Ro‘zador fermerlarni og‘zini ochishga majburlagani bilan mashhur bo‘lgan hokim yana “o‘zini ko‘rsatdi”. Qashqadaryo viloyati Koson tumani hokimi Asrol Boyqorayev mahalliy kengash qarori bilan 48 ta fermerning yerini tortib oldi. Vaholanki, hokimlarning bunday vakolati 2021 yildayoq bekor qilinib, bu vakolat sudlarga o‘tkazilgan. Fermerlarga yerlari qaytariladimi, ulardan yoppasiga yerlarni tortib olgani uchun hokimga nisbatan siyosiy javobgarlik bo‘ladimi degan savollar hozircha ochiq qolyapti.

Toshkent shahrida xuddi kinolardagidek odam o‘g‘irlash jinoyati sodir etilgan. Kun.uz'ga ma’lum bo‘lishicha, avval “Abu Saxiy” bozorida rahbarlik lavozimida ishlagan, hozir esa Londonda yashovchi katta bir tadbirkorning qizi va nevarasi o‘tgan yili 9 mart kuni o‘g‘irlab ketilgan. Bu jinoyatni sodir etish uchun AQSh, Qozog‘iston va Koreyada yashovchi jinoyat olami vakillari bir guruhga birlashgan. Ular ayol va uning o‘g‘lini boshlariga qop kiydirib, ovloq joyda ushlab turgan va badavlat biznesmendan 10 mln dollar berishni talab qilgan. Yakunda, ular ushlanib, sud hukmi bilan 9 nafar jinoyatchi 8 yildan 18 yilgacha ozodlikdan mahrum etilgan. Batafsil tafsilotlar bilan saytimizdagi maqolada tanishishingiz mumkin.

Rossiyaning Penza oblastida bir guruh o‘zbekistonliklar avtohalokatga uchradi. Davlat raqami O‘zbekistonniki bo‘lgan JAC rusumli miniven, ichida jami 9 nafar vatandoshimiz bo‘lgani holda, yo‘lning qarama-qarshi tomoniga chiqib ketib, yuk mashinasi bilan to‘qnashgani aytilmoqda. Natijada 7 kishi voqea joyida halok bo‘lgan, qolgan 2 kishi shifoxonaga yotqizilgan. Shavkat Mirziyoyev qurbonlarning jasadlarini va omon qolgan vatandoshlarni Mudofaa vazirligining maxsus samolyotida O‘zbekistonga olib kelish bo‘yicha topshiriq berdi.

O‘zbekistonning o‘zida esa yana bir yilda 2 mingdan oshiq odam avtohalokatlar oqibatida olamdan o‘tdi. Shu hafta ma’lum bo‘lishicha, 2023 yilning 11 oyi davomida ro‘y bergan avariyalarda 2080 kishi (!) halok bo‘lgan, yana 8055 kishi jarohatlangan. Jarohat olganlarning qanchasi 1- va 2-guruh nogironi bo‘lib qolgani ma’lum emas.

Muallif – Komron Chegaboyev
Doimiy boshlovchi – Bobur Akmalov
Tasvirchi – Shohruzbek Abdurayimov
Surdotarjimon – E’zoza Ahmedova