49 daraja issiq, pensiya islohoti va Belarusdagi andijonliklar – hafta dayjesti
|14:25 / 19.07.20269 35820 min
Tom ma’nodagi qaynoq hafta: Özbekistonning jazirama rekordi yangilanişiga bir baxya qoldi. 5 ming nafar özbek Belarusga yuboriladi: birinçi bölib borganlar sarguzaştlarga duç keldi. Hukumat pensiya islohotiga tayyorlanmoqda: loyihaning ayrim tafsilotlari ma’lum. Dörmon yölida mudhiş avariya: PDXX raisi lavozimidan olindi.
Yakunlangan haftaning Özbekiston hayotiga oid asosiy mavzulari – Kun.uz dayjestida.
Özbekistonda çilla
Butun hafta mobaynida özbekistonliklar termik depressiyaning ayni avjini boşdan keçirdi. Köplab hududlarda tarixiy rekord darajaga yaqin haroratlar qayd etildi. Xususan, respublikamizning eng qaynoq nuqtasi – Qizilqum çölida 17 iyul soat 17:00 holatiga havo harorati 48,7 darajaga yetdi. Taqqoslaş uçun, Özbekiston hududida kuzatuvlar tarixidagi eng issiq ob-havo 1983 yilda, 49,8 daraja bilan ayni şu hududda qayd etilgan.
Poytaxt Toşkentda ham 44,6 darajali mutlaq rekord yangilanişiga qariyb 1 daraja yetmadi: juma kuni soat 17:00 holatiga şaharda havo harorati 43,2 darajagaça kötarildi. Bu vaqtda Termiz va Buxoro şaharlarida 45, Qarşida esa 44 daraja issiq hukm surayotgandi.
Odamlar orasida keng tarqalgan: “Rasmiy raqamlar holva, aslida 50-60 darajagaça isiyapti” degan fikrga kelsak, “Özgidromet” bu borada izoh berdi. Meteorologlarga köra, avtomobillardagi sensorlar havo haroratini emas, köproq qizib turgan asfalt yuzasidagi haroratni körsatadi. Maişiy termometrlar ham agar biror predmetning yuzasiga yaqin joyda yoki bevosita quyoş nuri ostida işlatilsa, obektiv natijani bermaydi. Rasmiy ob-havo körsatkiçlari esa qat’iy xalqaro standartlar asosida ölçanadi: bunda harorat ölçagiç ötloq joyda, yer sathidan 2 metr balandlikda joylaşgan yoğoç quti içiga örnatilgan bölib, uning yon tomonlari jalyuzi körinişida ekani – qutining içida havo aylanib turişi va quyoş nuri töğridan töğri tuşmasligini ta’minlaydi.
Hafta davomida jazirama tufayli respublikaning köplab hududlarida boğçalar faoliyati töxtatildi
Mavzuga oid
. Mehnat inspeksiyasi iş beruvçilarni xodimlar salomatligi uçun keçiktirib bölmaydigan çoralar körişga
Bunday şaroitda aholi uçun çömiliş joylari yetişmasligi muammosi yana yaqqol közga taşlandi. Toşkentdagi favvoralar bolalar bilan tölib-toşgan, ayrim massivlarda bolalar uçun “yomğirli” şoular taşkil etilgani videolariga közingiz tuşgan bölsa kerak. Ayni paytda mas’ullar heçdan köra keç degandek, şaharda bepul çömiliş havzalari taşkil qilişga va’da beryapti. Poytaxt Favqulodda vaziyatlar boşqarmasiga köra, Bözsuv kanalining Yunusobod tumanidan boşlab to oxirigaça maxsus çömiliş joylari taşkil etiş böyiça loyiha işlab çiqiş boşlangan.
Har yili kötariladigan “tonirovka” mavzusida esa bu yil ham yangilik kutilmayapti. Içki işlar vazirligining seşanba kungi matbuot anjumanida avtomobil oynalarini qoraytiriş uçun tölov miqdorini faqat yoz fasli uçun kamaytirişga oid ötgan yili e’lon qilingan qonun loyihasi, qöpol qilib aytganda, görga tiqilgani ma’lum böldi. YHXX boşliği örinbosari Erali Bozorov 2019-2022 yillarda orqa va orqa yon oynalarni qoraytiriş bepul qilingani, old yon oynalar uçun esa narxlar şundoğam 11 barobarga arzonlaştirilganini aytarkan, sözining yakunida idoraning rasmiy pozitsiyasini köndalang qöydi: “Bugungi kunda narxni yana kamaytiriş masalasi kun tartibida yöq va körib çiqilmayapti”.
“Qaynoq” ob-havo bilan boğliq voqealar qatorida energetikadagi uzilişlarni ham tilga olmaslik mumkin emas. Tarmoqlarga tuşayotgan yuklama keskin ortgani sabab, keng kölamli avariyalarning oldini oliş uçun mas’ullar qator hududlarda elektr energiyasiga majburiy çeklovlar kiritişiga töğri keldi. Uzilişlar Toşkent şahrini ham qamrab oldi va yarim kungaça çözilgan holatlar ham kuzatildi. Juma kuni aynan energetika sohasi böyiça aholi murojaatlari yuzasidan davlat rahbari huzurida yiğiliş bölib ötdi va unda elektr energiyasi, tabiiy gaz hamda propan böyiça mavjud tizimli muammolarni kuz-qiş mavsumi boşlangunga qadar hal qiliş topşiriği berildi.
“Özgidromet” xabariga köra, juda issiq havo harorati 21 iyul, seşanbadan barça hududlarda çekina boşlaydi. Harorat 6-9 darajaga pasayişi kutilyapti.
Belarusga mehnat migratsiyasi
Belarus prezidenti Aleksandr Lukaşenkoning ötgan haftadagi çorloviga birinçi bölib andijonliklar labbay deb javob berişdi va ança-munça sarguzaşt-u muhokamalar markazida qolişdi. Hafta boşida viloyat hokimi Şuhrat Abdurahmonov ortidan 255 nafar vatandoşdan iborat işçi kuçining birinçi guruhi Belarusning Vitebsk viloyatiga yetib bordi. Lekin köp ötmay, ularga va’da qilingan ming dollar oylikdan darak yöqligi, yotoqxonadagi şaroitlar esa qoniqarsizligi haqida guruh a’zolarining videomurojaatlari internetni bosib ketdi.
“Hurmatli hokimimiz, buyoqda 500 dollardan işlaydigan bölsak, 200 dollar qornimizga ketsa, 100 dollar sovun-kirsodaga ketsa, uyga 200 dollar jönatiş uçun bu yerda yurişimizdan foyda yöq. Undan köra Özbekistonga qaytib jönatib yuborgani yaxşi. 500 dollar oylik deyişyapti, ovqatlaniş özingdan, yotoğing özingdan deyapti; xarajatlardan keyin yonimizga 200 dollar qolyapti – biz Özbekistonda bundan köproq topamiz”, – deydi murojaatçilar.
Keyinroq iş beruvçilar bilan muzokaralar natijasida maoş miqdorini oşiriş, tuşlik va turar joy iş beruvçi hisobidan bölişiga kelişilgani aytildi. Murojaat muallifi bölgan yigitlardan biri esa uning gaplarini notöğri talqin qilmaslikni sörab çiqdi.
“Assalomu alaykum, hurmatli fuqarolar. Meni tarqatgan videonglarni tez öçirib yuboringlar. Qanaqadir notöğri talqin qilgan bölsanglar, bilmadim-u, u video birinçi kuni olingan. Birinçi kuni yangi işga kelgan edik. [...] Biz hozir mana 700 dollar oylik, kvartira bepul, tuşlik bepul bölişiga kelişdik. Endi tibbiy körikdan ötamiz”, – deydi u.
15 iyul kuni prezident Şavkat Mirziyoyev huzuridagi taqdimotda aytilişiça, Andijon va Vitebsk viloyatlari örtasida “yöl xaritasi” tasdiqlanib, 255 nafar vatandoşning taşkiliy asosda Vitebskka borişi va bandligi ta’minlangan. Özbekistonlik tadbirkorlar Vitebskdagi 11 ta ferma negizida yangi loyihalarni yölga qöyişi kutilyapti. Bu fermalarning har biri 200 boşdan 3 ming boşgaça qoramol parvarişlaş imkoniyatiga ega, ular uçun ozuqa maydonlari ham yetarli.
Şuhrat Abdurahmonov Belarusga safari davomida uşbu mamlakat rahbarining suhbatida böldi. Lukaşenko Andijon hokimiga Belarus zaminida işlab çiqarişni taşkil qiliş orqali özbeklarni band qiliş borasida faqatgina Vitebsk viloyati bilangina çeklanib qolmaslikni maslahat berdi.
“Darhol aytişni istardimki, sen faqat Vitebsk viloyati bilan öralaşib qolma. Mamlakatimizning aniq dasturlarga ega butun boşli janubi-şarqiy hududlari bor”,dedi Belarus prezidenti.
Özbekiston prezidenti matbuot xizmatiga köra, nafaqat Vitebsk, balki Belarusning bir neçta viloyatlarida çorvaçilik, yoğoçni qayta işlaş, logistika, savdo va xizmat körsatiş yönalişlarida umumiy qiymati 100 million dollardan ziyod bölgan 30 ta yangi loyiha paketi şakllantirilgan. Bu loyihalarda işlaş uçun birgina Andijonning özidan jami 5 ming nafar işçi Belarusga yuborilişi reja qilingan. Ular sentabr oyidan boşlab har biri 500 kişidan iborat guruhlar tarkibida bosqiçma-bosqiç işga jönatiladi.
Belarusga borgan vatandoşlar u yerdagi qişloqlarda eski uylarni atigi 15-20 dollarga sotib oliş mumkinligi haqida videolar çiqarişdi. Albatta, gap butkul qarovsiz uylar haqida ketyapti. Özbekistondan borganlarni yaşaş joy bilan ta’minlaş masalasiga Şuhrat Abdurahmonov bilan suhbatda Aleksandr Lukaşenko ham töxtalib ötdi.
“Qişloqlarimizda birmunça örtaça holatdagi turar joylar bor. Birgalikda ularni tartibga keltiramiz. Birgalikda nimaiki qursak, özbeklar uçun böladimi, belaruslar uçunmi, farqi yöq, odamlar uçun quramiz. Sizlarning bolalaringiz belaruslar bilan bir xil şaroitda boğça va maktablarda öqişadi. Oliy ta’limga kiriş esa tanlov asosida böladi. Özbeklar bu yerga kelib biz uçun begona odam emasliklarini bilişlari kerak. Hammasini hozirlaymiz, asosiysi – işlaş”, – dedi u.
Oylik maoşlar masalasiga qaytsak, iqtisodçi Mirkomil Xolboyev bu boradagi rasmiy raqamlarni keltirib ötdi. Uning yozişiça, 2026 yil 1-çoragida Belarusdagi örtaça iş haqi 975 dollarni taşkil etgan. Bu – Özbekistondagi körsatkiçdan 73 foizga yuqori. Lekin viloyatlar kesimida taqqoslaganda, quyidagiça manzara paydo böladi: Belarusning qişloq xöjaligiga ixtisoslaşgan aksariyat viloyatlarida örtaça maoşlar Toşkent şahridagidan pastroq. Şu bilan birga, ikki davlatning qişloq xöjaligi sektoridagi iş haqlari taqqoslansa, Belarus foydasiga 3 karra farq borligi ma’lum böladi. Xususan, qişloq xöjaligida band aholining örtaça maoşi Özbekistonda 290 dollar, Belarusda esa 812 dollarga teng.
Pensiya tizimida özgarişlar kutilmoqda
Özbekistonda pensiya islohoti loyihasi tayyor. Loyiha seşanba kuni davlat rahbariga taqdimot qilindi. Aholini eng köp qiziqtirayotgan pensiya yoşini oşiriş masalasi loyihadan örin olganmi-yöqmi, hozirça ma’lum emas. Şunisi ma’lumki, yiğilişda Şavkat Mirziyoyev pensiya tizimidagi özgarişlar millionlab vatandoşlarning hayoti va kelajagiga daxldor ekanini ta’kidlab, har bir taklifning ijtimoiy va iqtisodiy ta’sirini puxta hisob-kitob qiliş kerakligini aytgan. Prezident pensiya tizimini takomillaştirişni aholi, keng jamoatçilik, ommaviy axborot vositalari va blogerlarni jalb qilgan holda oçiq muhokama qiliş topşiriğini bergan.
Loyihaning hozirga qadar oçiqlangan ayrim jihatlariga töxtalib ötsak. Avvalo, pensiya miqdorini hisoblaş tartibini özgartiriş közda tutilyapti. Amaldagi tartibga köra, pensiya oxirgi ön yillik mehnat faoliyatidagi beş yillik iş haqidan hisoblanadi, bunda iş haqining 6 million sömdan yuqori qismi hisobga olinmaydi. Yangi tartibda esa pensiya hisoblanadigan iş haqi davrini 5 yildan 20 yilgaça uzaytiriş hamda past daromad olingan ayrim davrlarni hisobdan çiqariş taklif qilinyapti. 2027 yildan boşlab pensiya hisoblaşda inobatga olinadigan iş haqining yuqori çegarasini hozirgi 6 mln sömdan 6,6 mln sömga oşiriş közda tutilyapti. Hisob-kitoblarga köra, yangi tartib asosida pensiyaga çiqadigan vatandoşlarning pensiyasi hozirgiga nisbatan 8 foizga yuqoriroq çiqişi mumkin.
Özgarişlarning yana bir jabhasi – odam umr böyi yiğib boradigan va pensiyaga çiqqanida biryöla tölab beriladigan pensiyaga oid. Hozir mehnatkaşlar iş haqining 0,1 foizi jamğarib boriladigan pensiya hisobvarağiga ötkaziladi va jamğarilgan mablağlarga yillik 10 foiz stavkada daromad hisoblanadi. 0,1 foiz juda kamligi uçun pensiyaga çiqqan odamlar köp hollarda arzimagan summani qöliga olişadi. Şu sababli bu tizimning jozibadorligini oşiriş böyiça yangi mexanizm taklif qilinyapti.
Unga köra, oylik iş haqi 7,6 mln sömgaça bölgan vatandoş jamğarib boriladigan pensiya hisobvarağiga iş haqining 5 foizini ötkazsa, davlat tomonidan qöşimça yana 2,5 foiz miqdorida mablağ ajratiladi. Maoşi 7,6 mln sömdan yuqori bölganlar uçun esa tölangan ijtimoiy soliqning şu miqdordan oşgan qismining 1 foizini ularning jamğarib boriladigan pensiya hisobvarağiga ötkaziş taklif etilmoqda.
Iqtisodiyot va moliya vaziri örinbosari Otabek Fozilkarimov yiğilişdan keyingi intervyusida pensiya islohotining zaruratini izohladi. Uning aytişiça, hozir pensiya tizimidagi daromadlar va xarajatlar örtasidagi farqni qoplaş uçun davlat budjetidan 23 trln söm ajratilyapti. Davlat rahbari ana şu 23 trln sömlik farqni Pensiya jamğarmasining özi qoplaşiga doir çoralar işlab çiqiş topşiriğini bergan.
Közda tutilayotgan şunday çoralardan biri – ijtimoiy soliq böyiça imtiyozlarni bekor qiliş. Iş beruvçilar uçun standart stavka 12 foiz bölgani holda, 2025 yilda 65 mingta korxona ijtimoiy soliqdan 3,2 trln sömlik imtiyoz olgan. Ularning ayrimlari bu soliqdan umuman ozod qilingan bölsa, ayrimlari 1 foiz stavkada tölayapti. Endi şu imtiyozlarni 2030 yilgaça qayta körib çiqiş vazifasi qöyilmoqda.
Bundan taşqari, özini özi band qilgan şaxslarga ijtimoiy soliq majburiy deb belgilanişi mumkin. Hozirgi tartibga köra, özini özi band qilgan şaxslar bir bazaviy hisoblaş miqdorida ijtimoiy soliqni ixtiyoriy ravişda tölasa, şu yil uçun rasmiy iş stajiga ega böladi. Kelgusida esa şu tartibni majburiy deb belgilanişi kutilyapti. Ya’ni özini özi band qilgan şaxslar ham, xuddi YaTTlar kabi, har oy 1 BHM ijtimoiy soliq tölaşi joriy etiladi.
Buning natijasida mustaqil tarzda işlaydigan novvoylar, sartaroşlar, maklerlar, mebel ustalari kabi yuzdan ortiq kasb egalari pensiya yoşiga qadar kerakli iş stajini töplaşi, qolaversa ba’zan kasal bölib qolib, 5 kundan ortiqroq vaqt davomida işlay olmasdan, daromadsiz qolgan paytlarida va bola parvarişi bilan boğliq holatlarda davlatdan vaqtinça mehnatga layoqatsizlik nafaqasini olişi mumkin böladi.
Vazir örinbosarining aytişiça, hozir Özbekistonda 2,8 mln kişi özini özi band qilgan şaxs sifatida röyxatga olingan. Ulardan 800 ming nafari yoki örtaça 30 foizi ixtiyoriy ravişda yiliga 1 BHM ijtimoiy soliq tölayapti. Eslatib ötamiz, bazaviy hisoblaş miqdori 2026 yil 1 sentabrdan boşlab 440 ming sömni taşkil etadi.
Iste’molçi huquqlari va davlat xizmatlarida yangiliklar
Raqamlaştiriş orqali aholiga qulayliklar yaratiş va iste’molçilar huquqlari himoyasini kuçaytiriş böyiça prezident qarori imzolandi.
Qarorga köra, 1 oktyabrdan boşlab vatandoşlar MyGov orqali özining nomiga rasmiylaştirilgan SIM-kartalar va bank kartalari haqida ma’lumot olişi mumkin böladi. Bevosita portalning özida bank kartalarini bloklaş va yopiş, şuningdek, yangi virtual bank kartasini oçib, turli xizmatlarga tölov qiliş imkoniyati ham yaratiladi.
Agar işlatmayotgan telefon raqamingiz bölsa, uni portal orqali vaqtinça nofaol holatga ötkazib qöyişingiz, kompaniya bilan şartnomani bekor qilişingiz, qolaversa, telefon raqamingizga qanaqa pulli xizmatlar ulanganini ham körişingiz mumkin böladi.
Qarorga köra, odamni bezor qiladigan SMS şaklidagi reklamalar ham tartibga solinadi. 1 noyabrdan boşlab raqam egasining oldindan roziligini olmasdan turib unga reklama mazmuniga ega SMS jönatiş taqiqlanadi. Raqam egasi rozilik bildirgan taqdirda ham, soat 18:00 dan 9:00 ga qadar reklama qönğiroqlari va SMSlarini yuboriş man etiladi. Telefon qönğiroği va SMS şaklida reklama tarqatiş bilan şuğullanuvçi kompaniyalarga nisbatan şaxsga doir ma’lumotlar yuzasidan talablar ham kuçaytirilmoqda.
Hujjatdan nasiya savdo iste’molçilarining huquqlari masalasi ham örin olgan. Jumladan, jismoniy şaxslarga möljallangan kredit, muddatli tölov va nasiya savdoga oid har qanday reklamada tovarning joriy qiymatiga nisbatan qança summa qöşib tölanişi kerakligi va yakuniy qiymati qança bölişi haqidagi ma’lumotlar körsatilişi şart deb belgilanadi. Bu tartib qaçondan kuçga kirişi hali ma’lum emas – qarorda tegişli normativ hujjat loyihasini 1 sentabrgaça tayyorlaş vazifasi qöyilgan.
Qarordagi boşqa yangiliklarga kelsak, pasport va ID-kartani yöqotib qöyganlik uçun jarima bekor qilinişi, ipotekaga olingan uyga boşqa şaxslarni röyxatga qöyişda bankning ruxsati talab etilmasligi, kreditini töliq yopib bölgan fuqarolarning garovga qöyilgan köçmas mulklari yoki avtomobillariga qöyilgan taqiq proaktiv şaklda, ya’ni uning murojaatisiz ham yeçilişi közda tutilyapti. Şuningdek, 1 oktyabrdan boşlab mulkdorlar öziga tegişli avtomobil va köçmas mulkning sotilişi va garovga qöyilişini MyGov orqali taqiqlab qöyiş imkoniyatiga ega böladi.
Bu hafta yana nimalar röy berdi?
Prezident davlat xavfsizlik xizmati raisi işdan olindi. Kun.uz manbasiga köra, oxirgi 5,5 yildan beri davlat rahbarining xavfsizligi uçun asosiy mas’ul bölgan Alişer Abroroviç Usmonov lavozimidan böşatilgan. Buning sabablari ma’lum emas. Usmonov örniga, Rustam Jörayev PDXX raisi etib tayinlandi va unga general-leytenant unvoni berildi. Qayd etiş lozim, iste’fodan bir kun oldin Toşkentda, xalq orasida “prezident trassasi” deyiladigan Dörmon yöli köçasida YTH röy bergan edi. Videodan körinişiça, qora rangli furgon va yana bitta şu rangdagi avtomobil katta tezlikda ötib ketganidan keyin köçada harakatlanişga ruxsat berilgan, lekin yaşil çiroqda çorrahaga kirib kelgan Onix'ga uçta patrul mototsikli kelib urilgan. Oqibatda patrul xodimlaridan biri halok bölib, bir neça kişi jarohatlangan. YHXX bu avariya kortej kuzatuvi vaqtida sodir bölganini rad etyapti.
Toşkentdagi yölböyi avtoturargohlarga pul tölamaganlar jarimaga tortilişi mumkin. Poytaxt hokimligi muhokamaga qöygan qonun loyihasi bilan, yöllar böyidagi pulli avtoturargohlardan foydalanib, pulini tölamaganlik uçun 2 BHM, ya’ni 900 ming sömga yaqin jarima qöllaş taklif etilyapti. Xalq demokratik partiyasi bu taşabbusga qarşiligini bildirib bayonot bilan çiqdi. Ammo loyiha parlamentga kirgan taqdirda, 20 ta öringa ega partiyaning qarşiligi yetarli bölmasligi mumkin. Mavzu böyiça Kun.uz studiyasida şahar hokimi örinbosari Abdurahmon Baxtiyev, jamoatçilik faoli Otabek Bakirov va Poytaxt Parking vakillari iştirokida oçiq muloqot bölib ötdi – qizğin munozarani YouTube sahifamizda tomoşa qiling.
Gaz quyiş joylaridagi portlaşlar Toşkentga ham yetib keldi. 16 iyul kuni keçqurun “Quyoşli” bozori yaqinidagi avtomobillarga propan quyiş şoxobçasi portlab, 3 kişi jarohatlar bilan şifoxonaga yotqizildi. Ma’lum bölişiça, faqatgina avtomobillarga gaz töldiriş uçun ruxsat berilgan şoxobça maişiy gaz ballonlariga ham propan töldiriş bilan şuğullanib, buning uçun qölbola ötkazgiçdan foydalangan. Qayd etiş kerak, bu voqeani ham qöşib hisoblaganda, oxirgi bir yilda respublika böylab gaz quyiş şoxobçalarida röy bergan portlaşlar soni töqqiztaga yetdi. Eslatib ötamiz, ötgan oyda qabul qilingan hukumat qarori bilan, yoqilği quyiş va gaz töldiriş şoxobçalariga nisbatan xavfsizlik talablari kuçaytirilgan, ayrim şoxobçalarni köçirişgaça bölgan çoralar belgilangan.
Toşkent viloyati boğçalaridagi ommaviy zaharlaniş yuzasidan sud jarayoni yakunlandi. Böka tuman sudining hukmi bilan, “Shark Milk Product” MÇJning 6 nafar xodimi 3 yildan 3,5 yilgaça muddatga ozodlikdan mahrum qilindi. Yana törtta kompaniya direktorlariga 3 yil ozodlikni çeklaş jazosi tayinlandi. Sudlanuvçilarning barçasi – ta’minotçi kompaniyalar vakillari bölib, javobgarlikka tortilganlar orasida davlat xizmatçilari uçramaydi. Eslatib ötamiz, 2025 yil 24-27 sentabr kunlari Böka, Piskent, Oqqörğon, Quyi Çirçiq, Bekobod tumanlari va Olmaliq, Nurafşon şaharlarida jami 1922 nafar boğça tarbiyalanuvçisiga zaharlaniş taşxisi qöyilgan edi.
