49 daraja issiq, pensiya islohoti va Belarusdagi andijonliklar – hafta dayjesti

Hafta davomida jazirama tufayli respublikaning ko‘plab hududlarida bog‘chalar faoliyati to‘xtatildi. Mehnat inspeksiyasi ish beruvchilarni xodimlar salomatligi uchun kechiktirib bo‘lmaydigan choralar ko‘rishga chaqirdi. Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlarida yo‘llardagi asfalt qoplamasini avaylash uchun og‘ir yuk avtomobillari harakati cheklandi. Shaharlarda ko‘chalarni sovutish va yashillikni himoya qilish uchun suv sepish va sug‘orish ishlari kuchaytirildi.

Bunday sharoitda aholi uchun cho‘milish joylari yetishmasligi muammosi yana yaqqol ko‘zga tashlandi. Toshkentdagi favvoralar bolalar bilan to‘lib-toshgan, ayrim massivlarda bolalar uchun “yomg‘irli” shoular tashkil etilgani videolariga ko‘zingiz tushgan bo‘lsa kerak. Ayni paytda mas’ullar hechdan ko‘ra kech degandek, shaharda bepul cho‘milish havzalari tashkil qilishga va’da beryapti. Poytaxt Favqulodda vaziyatlar boshqarmasiga ko‘ra, Bo‘zsuv kanalining Yunusobod tumanidan boshlab to oxirigacha maxsus cho‘milish joylari tashkil etish bo‘yicha loyiha ishlab chiqish boshlangan.

Har yili ko‘tariladigan “tonirovka” mavzusida esa bu yil ham yangilik kutilmayapti. Ichki ishlar vazirligining seshanba kungi matbuot anjumanida avtomobil oynalarini qoraytirish uchun to‘lov miqdorini faqat yoz fasli uchun kamaytirishga oid o‘tgan yili e’lon qilingan qonun loyihasi, qo‘pol qilib aytganda, go‘rga tiqilgani ma’lum bo‘ldi. YHXX boshlig‘i o‘rinbosari Erali Bozorov 2019-2022 yillarda orqa va orqa yon oynalarni qoraytirish bepul qilingani, old yon oynalar uchun esa narxlar shundog‘am 11 barobarga arzonlashtirilganini aytarkan, so‘zining yakunida idoraning rasmiy pozitsiyasini ko‘ndalang qo‘ydi: “Bugungi kunda narxni yana kamaytirish masalasi kun tartibida yo‘q va ko‘rib chiqilmayapti”.

“Qaynoq” ob-havo bilan bog‘liq voqealar qatorida energetikadagi uzilishlarni ham tilga olmaslik mumkin emas. Tarmoqlarga tushayotgan yuklama keskin ortgani sabab, keng ko‘lamli avariyalarning oldini olish uchun mas’ullar qator hududlarda elektr energiyasiga majburiy cheklovlar kiritishiga to‘g‘ri keldi. Uzilishlar Toshkent shahrini ham qamrab oldi va yarim kungacha cho‘zilgan holatlar ham kuzatildi. Juma kuni aynan energetika sohasi bo‘yicha aholi murojaatlari yuzasidan davlat rahbari huzurida yig‘ilish bo‘lib o‘tdi va unda elektr energiyasi, tabiiy gaz hamda propan bo‘yicha mavjud tizimli muammolarni kuz-qish mavsumi boshlangunga qadar hal qilish topshirig‘i berildi.

“O‘zgidromet” xabariga ko‘ra, juda issiq havo harorati 21 iyul, seshanbadan barcha hududlarda chekina boshlaydi. Harorat 6-9 darajaga pasayishi kutilyapti.

Belarusga mehnat migratsiyasi

Belarus prezidenti Aleksandr Lukashenkoning o‘tgan haftadagi chorloviga birinchi bo‘lib andijonliklar labbay deb javob berishdi va ancha-muncha sarguzasht-u muhokamalar markazida qolishdi. Hafta boshida viloyat hokimi Shuhrat Abdurahmonov ortidan 255 nafar vatandoshdan iborat ishchi kuchining birinchi guruhi Belarusning Vitebsk viloyatiga yetib bordi. Lekin ko‘p o‘tmay, ularga va’da qilingan ming dollar oylikdan darak yo‘qligi, yotoqxonadagi sharoitlar esa qoniqarsizligi haqida guruh a’zolarining videomurojaatlari internetni bosib ketdi.

“Hurmatli hokimimiz, buyoqda 500 dollardan ishlaydigan bo‘lsak, 200 dollar qornimizga ketsa, 100 dollar sovun-kirsodaga ketsa, uyga 200 dollar jo‘natish uchun bu yerda yurishimizdan foyda yo‘q. Undan ko‘ra O‘zbekistonga qaytib jo‘natib yuborgani yaxshi. 500 dollar oylik deyishyapti, ovqatlanish o‘zingdan, yotog‘ing o‘zingdan deyapti; xarajatlardan keyin yonimizga 200 dollar qolyapti – biz O‘zbekistonda bundan ko‘proq topamiz”, – deydi murojaatchilar.

Keyinroq ish beruvchilar bilan muzokaralar natijasida maosh miqdorini oshirish, tushlik va turar joy ish beruvchi hisobidan bo‘lishiga kelishilgani aytildi. Murojaat muallifi bo‘lgan yigitlardan biri esa uning gaplarini noto‘g‘ri talqin qilmaslikni so‘rab chiqdi.

“Assalomu alaykum, hurmatli fuqarolar. Meni tarqatgan videonglarni tez o‘chirib yuboringlar. Qanaqadir noto‘g‘ri talqin qilgan bo‘lsanglar, bilmadim-u, u video birinchi kuni olingan. Birinchi kuni yangi ishga kelgan edik. [...] Biz hozir mana 700 dollar oylik, kvartira bepul, tushlik bepul bo‘lishiga kelishdik. Endi tibbiy ko‘rikdan o‘tamiz”, – deydi u.

15 iyul kuni prezident Shavkat Mirziyoyev huzuridagi taqdimotda aytilishicha, Andijon va Vitebsk viloyatlari o‘rtasida “yo‘l xaritasi” tasdiqlanib, 255 nafar vatandoshning tashkiliy asosda Vitebskka borishi va bandligi ta’minlangan. O‘zbekistonlik tadbirkorlar Vitebskdagi 11 ta ferma negizida yangi loyihalarni yo‘lga qo‘yishi kutilyapti. Bu fermalarning har biri 200 boshdan 3 ming boshgacha qoramol parvarishlash imkoniyatiga ega, ular uchun ozuqa maydonlari ham yetarli.

Shuhrat Abdurahmonov Belarusga safari davomida ushbu mamlakat rahbarining suhbatida bo‘ldi. Lukashenko Andijon hokimiga Belarus zaminida ishlab chiqarishni tashkil qilish orqali o‘zbeklarni band qilish borasida faqatgina Vitebsk viloyati bilangina cheklanib qolmaslikni maslahat berdi.

“Darhol aytishni istardimki, sen faqat Vitebsk viloyati bilan o‘ralashib qolma. Mamlakatimizning aniq dasturlarga ega butun boshli janubi-sharqiy hududlari bor”, dedi Belarus prezidenti.

O‘zbekiston prezidenti matbuot xizmatiga ko‘ra, nafaqat Vitebsk, balki Belarusning bir nechta viloyatlarida chorvachilik, yog‘ochni qayta ishlash, logistika, savdo va xizmat ko‘rsatish yo‘nalishlarida umumiy qiymati 100 million dollardan ziyod bo‘lgan 30 ta yangi loyiha paketi shakllantirilgan. Bu loyihalarda ishlash uchun birgina Andijonning o‘zidan jami 5 ming nafar ishchi Belarusga yuborilishi reja qilingan. Ular sentabr oyidan boshlab har biri 500 kishidan iborat guruhlar tarkibida bosqichma-bosqich ishga jo‘natiladi.

Belarusga borgan vatandoshlar u yerdagi qishloqlarda eski uylarni atigi 15-20 dollarga sotib olish mumkinligi haqida videolar chiqarishdi. Albatta, gap butkul qarovsiz uylar haqida ketyapti. O‘zbekistondan borganlarni yashash joy bilan ta’minlash masalasiga Shuhrat Abdurahmonov bilan suhbatda Aleksandr Lukashenko ham to‘xtalib o‘tdi.

“Qishloqlarimizda birmuncha o‘rtacha holatdagi turar joylar bor. Birgalikda ularni tartibga keltiramiz. Birgalikda nimaiki qursak, o‘zbeklar uchun bo‘ladimi, belaruslar uchunmi, farqi yo‘q, odamlar uchun quramiz. Sizlarning bolalaringiz belaruslar bilan bir xil sharoitda bog‘cha va maktablarda o‘qishadi. Oliy ta’limga kirish esa tanlov asosida bo‘ladi. O‘zbeklar bu yerga kelib biz uchun begona odam emasliklarini bilishlari kerak. Hammasini hozirlaymiz, asosiysi – ishlash”, – dedi u.

Oylik maoshlar masalasiga qaytsak, iqtisodchi Mirkomil Xolboyev bu boradagi rasmiy raqamlarni keltirib o‘tdi. Uning yozishicha, 2026 yil 1-choragida Belarusdagi o‘rtacha ish haqi 975 dollarni tashkil etgan. Bu – O‘zbekistondagi ko‘rsatkichdan 73 foizga yuqori. Lekin viloyatlar kesimida taqqoslaganda, quyidagicha manzara paydo bo‘ladi: Belarusning qishloq xo‘jaligiga ixtisoslashgan aksariyat viloyatlarida o‘rtacha maoshlar Toshkent shahridagidan pastroq. Shu bilan birga, ikki davlatning qishloq xo‘jaligi sektoridagi ish haqlari taqqoslansa, Belarus foydasiga 3 karra farq borligi ma’lum bo‘ladi. Xususan, qishloq xo‘jaligida band aholining o‘rtacha maoshi O‘zbekistonda 290 dollar, Belarusda esa 812 dollarga teng.

Pensiya tizimida o‘zgarishlar kutilmoqda

O‘zbekistonda pensiya islohoti loyihasi tayyor. Loyiha seshanba kuni davlat rahbariga taqdimot qilindi. Aholini eng ko‘p qiziqtirayotgan pensiya yoshini oshirish masalasi loyihadan o‘rin olganmi-yo‘qmi, hozircha ma’lum emas. Shunisi ma’lumki, yig‘ilishda Shavkat Mirziyoyev pensiya tizimidagi o‘zgarishlar millionlab vatandoshlarning hayoti va kelajagiga daxldor ekanini ta’kidlab, har bir taklifning ijtimoiy va iqtisodiy ta’sirini puxta hisob-kitob qilish kerakligini aytgan. Prezident pensiya tizimini takomillashtirishni aholi, keng jamoatchilik, ommaviy axborot vositalari va blogerlarni jalb qilgan holda ochiq muhokama qilish topshirig‘ini bergan.

Loyihaning hozirga qadar ochiqlangan ayrim jihatlariga to‘xtalib o‘tsak. Avvalo, pensiya miqdorini hisoblash tartibini o‘zgartirish ko‘zda tutilyapti. Amaldagi tartibga ko‘ra, pensiya oxirgi o‘n yillik mehnat faoliyatidagi besh yillik ish haqidan hisoblanadi, bunda ish haqining 6 million so‘mdan yuqori qismi hisobga olinmaydi. Yangi tartibda esa pensiya hisoblanadigan ish haqi davrini 5 yildan 20 yilgacha uzaytirish hamda past daromad olingan ayrim davrlarni hisobdan chiqarish taklif qilinyapti. 2027 yildan boshlab pensiya hisoblashda inobatga olinadigan ish haqining yuqori chegarasini hozirgi 6 mln so‘mdan 6,6 mln so‘mga oshirish ko‘zda tutilyapti. Hisob-kitoblarga ko‘ra, yangi tartib asosida pensiyaga chiqadigan vatandoshlarning pensiyasi hozirgiga nisbatan 8 foizga yuqoriroq chiqishi mumkin.

O‘zgarishlarning yana bir jabhasi – odam umr bo‘yi yig‘ib boradigan va pensiyaga chiqqanida biryo‘la to‘lab beriladigan pensiyaga oid. Hozir mehnatkashlar ish haqining 0,1 foizi jamg‘arib boriladigan pensiya hisobvarag‘iga o‘tkaziladi va jamg‘arilgan mablag‘larga yillik 10 foiz stavkada daromad hisoblanadi. 0,1 foiz juda kamligi uchun pensiyaga chiqqan odamlar ko‘p hollarda arzimagan summani qo‘liga olishadi. Shu sababli bu tizimning jozibadorligini oshirish bo‘yicha yangi mexanizm taklif qilinyapti.

Unga ko‘ra, oylik ish haqi 7,6 mln so‘mgacha bo‘lgan vatandosh jamg‘arib boriladigan pensiya hisobvarag‘iga ish haqining 5 foizini o‘tkazsa, davlat tomonidan qo‘shimcha yana 2,5 foiz miqdorida mablag‘ ajratiladi. Maoshi 7,6 mln so‘mdan yuqori bo‘lganlar uchun esa to‘langan ijtimoiy soliqning shu miqdordan oshgan qismining 1 foizini ularning jamg‘arib boriladigan pensiya hisobvarag‘iga o‘tkazish taklif etilmoqda.

Iqtisodiyot va moliya vaziri o‘rinbosari Otabek Fozilkarimov yig‘ilishdan keyingi intervyusida pensiya islohotining zaruratini izohladi. Uning aytishicha, hozir pensiya tizimidagi daromadlar va xarajatlar o‘rtasidagi farqni qoplash uchun davlat budjetidan 23 trln so‘m ajratilyapti. Davlat rahbari ana shu 23 trln so‘mlik farqni Pensiya jamg‘armasining o‘zi qoplashiga doir choralar ishlab chiqish topshirig‘ini bergan.

Ko‘zda tutilayotgan shunday choralardan biri – ijtimoiy soliq bo‘yicha imtiyozlarni bekor qilish. Ish beruvchilar uchun standart stavka 12 foiz bo‘lgani holda, 2025 yilda 65 mingta korxona ijtimoiy soliqdan 3,2 trln so‘mlik imtiyoz olgan. Ularning ayrimlari bu soliqdan umuman ozod qilingan bo‘lsa, ayrimlari 1 foiz stavkada to‘layapti. Endi shu imtiyozlarni 2030 yilgacha qayta ko‘rib chiqish vazifasi qo‘yilmoqda.

Bundan tashqari, o‘zini o‘zi band qilgan shaxslarga ijtimoiy soliq majburiy deb belgilanishi mumkin. Hozirgi tartibga ko‘ra, o‘zini o‘zi band qilgan shaxslar bir bazaviy hisoblash miqdorida ijtimoiy soliqni ixtiyoriy ravishda to‘lasa, shu yil uchun rasmiy ish stajiga ega bo‘ladi. Kelgusida esa shu tartibni majburiy deb belgilanishi kutilyapti. Ya’ni o‘zini o‘zi band qilgan shaxslar ham, xuddi YaTTlar kabi, har oy 1 BHM ijtimoiy soliq to‘lashi joriy etiladi.

Buning natijasida mustaqil tarzda ishlaydigan novvoylar, sartaroshlar, maklerlar, mebel ustalari kabi yuzdan ortiq kasb egalari pensiya yoshiga qadar kerakli ish stajini to‘plashi, qolaversa ba’zan kasal bo‘lib qolib, 5 kundan ortiqroq vaqt davomida ishlay olmasdan, daromadsiz qolgan paytlarida va bola parvarishi bilan bog‘liq holatlarda davlatdan vaqtincha mehnatga layoqatsizlik nafaqasini olishi mumkin bo‘ladi.

Vazir o‘rinbosarining aytishicha, hozir O‘zbekistonda 2,8 mln kishi o‘zini o‘zi band qilgan shaxs sifatida ro‘yxatga olingan. Ulardan 800 ming nafari yoki o‘rtacha 30 foizi ixtiyoriy ravishda yiliga 1 BHM ijtimoiy soliq to‘layapti. Eslatib o‘tamiz, bazaviy hisoblash miqdori 2026 yil 1 sentabrdan boshlab 440 ming so‘mni tashkil etadi.

Iste’molchi huquqlari va davlat xizmatlarida yangiliklar

Raqamlashtirish orqali aholiga qulayliklar yaratish va iste’molchilar huquqlari himoyasini kuchaytirish bo‘yicha prezident qarori imzolandi.

Qarorga ko‘ra, 1 oktyabrdan boshlab vatandoshlar MyGov orqali o‘zining nomiga rasmiylashtirilgan SIM-kartalar va bank kartalari haqida ma’lumot olishi mumkin bo‘ladi. Bevosita portalning o‘zida bank kartalarini bloklash va yopish, shuningdek, yangi virtual bank kartasini ochib, turli xizmatlarga to‘lov qilish imkoniyati ham yaratiladi.

Agar ishlatmayotgan telefon raqamingiz bo‘lsa, uni portal orqali vaqtincha nofaol holatga o‘tkazib qo‘yishingiz, kompaniya bilan shartnomani bekor qilishingiz, qolaversa, telefon raqamingizga qanaqa pulli xizmatlar ulanganini ham ko‘rishingiz mumkin bo‘ladi.

Qarorga ko‘ra, odamni bezor qiladigan SMS shaklidagi reklamalar ham tartibga solinadi. 1 noyabrdan boshlab raqam egasining oldindan roziligini olmasdan turib unga reklama mazmuniga ega SMS jo‘natish taqiqlanadi. Raqam egasi rozilik bildirgan taqdirda ham, soat 18:00 dan 9:00 ga qadar reklama qo‘ng‘iroqlari va SMSlarini yuborish man etiladi. Telefon qo‘ng‘irog‘i va SMS shaklida reklama tarqatish bilan shug‘ullanuvchi kompaniyalarga nisbatan shaxsga doir ma’lumotlar yuzasidan talablar ham kuchaytirilmoqda.

Hujjatdan nasiya savdo iste’molchilarining huquqlari masalasi ham o‘rin olgan. Jumladan, jismoniy shaxslarga mo‘ljallangan kredit, muddatli to‘lov va nasiya savdoga oid har qanday reklamada tovarning joriy qiymatiga nisbatan qancha summa qo‘shib to‘lanishi kerakligi va yakuniy qiymati qancha bo‘lishi haqidagi ma’lumotlar ko‘rsatilishi shart deb belgilanadi. Bu tartib qachondan kuchga kirishi hali ma’lum emas – qarorda tegishli normativ hujjat loyihasini 1 sentabrgacha tayyorlash vazifasi qo‘yilgan.

Qarordagi boshqa yangiliklarga kelsak, pasport va ID-kartani yo‘qotib qo‘yganlik uchun jarima bekor qilinishi, ipotekaga olingan uyga boshqa shaxslarni ro‘yxatga qo‘yishda bankning ruxsati talab etilmasligi, kreditini to‘liq yopib bo‘lgan fuqarolarning garovga qo‘yilgan ko‘chmas mulklari yoki avtomobillariga qo‘yilgan taqiq proaktiv shaklda, ya’ni uning murojaatisiz ham yechilishi ko‘zda tutilyapti. Shuningdek, 1 oktyabrdan boshlab mulkdorlar o‘ziga tegishli avtomobil va ko‘chmas mulkning sotilishi va garovga qo‘yilishini MyGov orqali taqiqlab qo‘yish imkoniyatiga ega bo‘ladi.

Bu hafta yana nimalar ro‘y berdi?

Prezident davlat xavfsizlik xizmati raisi ishdan olindi. Kun.uz manbasiga ko‘ra, oxirgi 5,5 yildan beri davlat rahbarining xavfsizligi uchun asosiy mas’ul bo‘lgan Alisher Abrorovich Usmonov lavozimidan bo‘shatilgan. Buning sabablari ma’lum emas. Usmonov o‘rniga, Rustam Jo‘rayev PDXX raisi etib tayinlandi va unga general-leytenant unvoni berildi. Qayd etish lozim, iste’fodan bir kun oldin Toshkentda, xalq orasida “prezident trassasi” deyiladigan Do‘rmon yo‘li ko‘chasida YTH ro‘y bergan edi. Videodan ko‘rinishicha, qora rangli furgon va yana bitta shu rangdagi avtomobil katta tezlikda o‘tib ketganidan keyin ko‘chada harakatlanishga ruxsat berilgan, lekin yashil chiroqda chorrahaga kirib kelgan Onix'ga uchta patrul mototsikli kelib urilgan. Oqibatda patrul xodimlaridan biri halok bo‘lib, bir necha kishi jarohatlangan. YHXX bu avariya kortej kuzatuvi vaqtida sodir bo‘lganini rad etyapti.

Toshkentdagi yo‘lbo‘yi avtoturargohlarga pul to‘lamaganlar jarimaga tortilishi mumkin. Poytaxt hokimligi muhokamaga qo‘ygan qonun loyihasi bilan, yo‘llar bo‘yidagi pulli avtoturargohlardan foydalanib, pulini to‘lamaganlik uchun 2 BHM, ya’ni 900 ming so‘mga yaqin jarima qo‘llash taklif etilyapti. Xalq demokratik partiyasi bu tashabbusga qarshiligini bildirib bayonot bilan chiqdi. Ammo loyiha parlamentga kirgan taqdirda, 20 ta o‘ringa ega partiyaning qarshiligi yetarli bo‘lmasligi mumkin. Mavzu bo‘yicha Kun.uz studiyasida shahar hokimi o‘rinbosari Abdurahmon Baxtiyev, jamoatchilik faoli Otabek Bakirov va Poytaxt Parking vakillari ishtirokida ochiq muloqot bo‘lib o‘tdi – qizg‘in munozarani YouTube sahifamizda tomosha qiling.

Gaz quyish joylaridagi portlashlar Toshkentga ham yetib keldi. 16 iyul kuni kechqurun “Quyoshli” bozori yaqinidagi avtomobillarga propan quyish shoxobchasi portlab, 3 kishi jarohatlar bilan shifoxonaga yotqizildi. Ma’lum bo‘lishicha, faqatgina avtomobillarga gaz to‘ldirish uchun ruxsat berilgan shoxobcha maishiy gaz ballonlariga ham propan to‘ldirish bilan shug‘ullanib, buning uchun qo‘lbola o‘tkazgichdan foydalangan. Qayd etish kerak, bu voqeani ham qo‘shib hisoblaganda, oxirgi bir yilda respublika bo‘ylab gaz quyish shoxobchalarida ro‘y bergan portlashlar soni to‘qqiztaga yetdi. Eslatib o‘tamiz, o‘tgan oyda qabul qilingan hukumat qarori bilan, yoqilg‘i quyish va gaz to‘ldirish shoxobchalariga nisbatan xavfsizlik talablari kuchaytirilgan, ayrim shoxobchalarni ko‘chirishgacha bo‘lgan choralar belgilangan.

Toshkent viloyati bog‘chalaridagi ommaviy zaharlanish yuzasidan sud jarayoni yakunlandi. Bo‘ka tuman sudining hukmi bilan, “Shark Milk Product” MChJning 6 nafar xodimi 3 yildan 3,5 yilgacha muddatga ozodlikdan mahrum qilindi. Yana to‘rtta kompaniya direktorlariga 3 yil ozodlikni cheklash jazosi tayinlandi. Sudlanuvchilarning barchasi – ta’minotchi kompaniyalar vakillari bo‘lib, javobgarlikka tortilganlar orasida davlat xizmatchilari uchramaydi. Eslatib o‘tamiz, 2025 yil 24-27 sentabr kunlari Bo‘ka, Piskent, Oqqo‘rg‘on, Quyi Chirchiq, Bekobod tumanlari va Olmaliq, Nurafshon shaharlarida jami 1922 nafar bog‘cha tarbiyalanuvchisiga zaharlanish tashxisi qo‘yilgan edi.