Koronavirus sababli favqulodda holat – qaçon, qayerda, qanday?
|20:20 / 25.03.202073 47212 min
COVID-19 koronavirusi tarqalişi pandemiya körinişini olişi natijasida dunyoning qator mamlakatlarida favqulodda holat tartibi joriy etilmoqda.
Foto: ReutersFoto: Reuters
Favqulodda holat nimani anglatadi, şu kungaça neçta davlatda favqulodda holat e'lon qilindi? Favqulodda holat qaysi mamlakatda qanday tartibda joriy etildi? Quyida şu savollarga javob topamiz.
Tarixda joriy etilgan favqulodda holatlar
Tarixda favqulodda holat joriy etilişiga misollar juda köp. Ularning sabablari ham turliça – uruş yoki inqilobdan tortib örmon yonğinlari yoki çigirtkalar bosqinigaça. Ayrim davlatlarda favqulodda holat önlab yillar davom etgan.
1933 yil 23 martdan 1945 yil maygaça — «Reyxstagga öt qöyilgani»dan söng Germaniya prezidenti Gindenburg tomonidan kiritilgan. Favqulodda holat Gitler tomonidan noma'lum muddatgaça uzaytirilgan va Uçinçi reyx tugaguniga qadar davom etgan.
1950 yil 16 dekabrdan 1978 yil 14 sentyabrgaça — Koreya uruşi davrida AQŞ prezidenti Trumen tomonidan joriy etilgan. Uruş tugaganidan keyin ham favqulodda holat bekor qilinmagani ma'lum bölgaç, AQŞ Kongressi tomonidan bekor qilingan.
1981 yildan 2011 yil fevralgaça (30 yilga yaqin) — Husni Muborak prezidentlik lavozimini egallaşi bilan Misrda favqulodda holat tartibida yaşagan.
1963 yildan 2011 yil aprelgaça (48 yil!) Suriyada Arab sotsialistik uyğoniş partiyasi tomonidan joriy etilgan favqulodda holat tartibi amal qilgan.
1993 yil 3 oktyabrdan 4 oktyabrgaça Boris Yelsin Moskvada favqulodda holat e'lon qilgan.
2001 yil 14 sentabr — AQŞda 11 sentabr teraktlaridan keyin kiritilgan, bir neça marta uzaytirilgan, oxirgi marta 2017 yil sentyabrda uzaytirilgan.
2010 yil aprel — Qirğizistonda.
2014 yil 24 yanvarda — Yevromaydondagi voqealar sababli Qrim avtonom respublikasi oliy kengaşi (Ukraina tarkibida) favqulodda holat joriy etiş taklifi bilan çiqqan.
2015 yil 14 noyabrda — Fransiyada sodir etilgan terrorçilik hujumi sababli.
2016 yil 20 iyulda — Turkiyada harbiy töntarişga uriniş munosabati bilan uç oyga favqulodda holat joriy etilgan va keyin bir neça marta uzaytirilgan.
Koronavirus sababli qaysi davlatlarda favqulodda holat joriy etildi?
Epidemiya – favqulodda holat joriy etilişiga eng keng tarqalgan sabablardan biri. Masalan, yaqinda, 2019 yil iyulda Ebola bezgagi epidemiyasi sababli favqulodda holat joriy qilingandi. Öşanda Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti (JSST) Ebola virusi Ğarbiy Afrikaning atigi uçta davlatida (Serra-Leone, Liberiya va Gvineya) tarqalişiga qaramasdan butun dunyoda favqulodda holat e'lon qilgandi. Afrika qit'asidan taşqarida faqat 5 kişi bu kasallikni yuqtirgan, ulardan bittasi AQŞda vafot etgandi.
JSST koronavirus bilan boğliq vaziyat bois favqulodda holat e'lon qilgani mantiqan juda töğri. Buning ustiga, taşkilot buni epidemiya boşlanganida – 2020 yil 30 yanvarda, Covid-2019 faqat Xitoyda avj olgan, ammo 17 mamlakatda dastlabki bemorlar aniqlangan paytda e'lon qilgandi.
Şu bilan birga, dunyoning aksariyat mamlakatlari (Xitoydan taşqari) favqulodda holat joriy etişga şoşilmadi. Ekspertlarning fikriça, bu xato böldi. Agar öz vaqtida qat'iy çoralar körilganda, balki koronavirus pandemiyasi bunçalik keng miqyosda va halokatli bölmasmidi...
Bugunga kelib Italiya, Ispaniya, Slovakiya, Çexiya, Islandiya, Estoniya, Latviya, Ruminiya, Serbiya, Bosniya va Hersegovina, Vengriya, Bolgariya, Şveytsariya, Portugaliya, Gruziya, Qozoğiston, Moldova, AQŞ, Kanadaning ayrim ştatlari va Yaponiyaning ayrim provinsiyalarida favqulodda holat e'lon qilingan. 22 mart kuni Fransiya parlamenti mamlakatda favqulodda holat e'lon qiliş uçun ovoz berdi.
Ukraina hukumati hozirda favqulodda holat joriy qiliş yoki joriy qilmaslik masalasini körib çiqmoqda. Ayni paytda Ukrainaning ayrim hududlarida favqulodda vaziyat rejimi amal qilmoqda. Vazirlar Mahkamasi qarori bilan Çernovsi, Jitomir, Ivano-Frankovsk, Dnepropetrovsk, Xarkov, Donetsk, Ternopol, Çerkass va Kiyev oblastlarida favqulodda vaziyat joriy etilgan.
Şu örinda favqulodda vaziyat bilan favqulodda holat örtasida qanday farq borligini tuşuntirib ötsak.
Favqulodda vaziyat — odamlar qurbon bölişiga, ularning soğligi yoki tabiiy muhitga zarar yetişiga, jiddiy moddiy talafotlar keltirib çiqarişga hamda odamlarning hayot faoliyati şaroiti izdan çiqişiga olib kelişi mumkin bölgan yoki olib kelgan avariya, halokat, xavfli tabiiy hodisa, tabiiy yoki boşqa ofat natijasida muayyan hududda yuzaga kelgan holat.
Favqulodda holat — davlat hokimiyati va boşqaruv organlarining, korxonalarning, muassasalarning va taşkilotlarning alohida iş rejimi. Bunda fuqarolarning huquq va erkinliklari hamda yuridik şaxslarning huquqlariga maxsus qonun bilan belgilangan çeklaşlarga yöl qöyiladi, şuningdek, ularga qöşimça majburiyatlar yuklanişi mumkin.
Favqulodda holat, odatda, vaqtinçalik tadbir bölib, real taşqi xavf, ommaviy tartibsizliklar, içki qurolli mojarolar, yirik halokat, tabiiy ofat, epidemiyalar yuz bergan taqdirda fuqarolarning xavfsizligini ta'minlaşni közlab joriy etiladi.
Favqulodda holat - qayerda qanday?
Italiya köçalari böşab qolgan Foto: Reuters
Italiya
Italiya Yevropada birinçi bölib – 30 yanvarda favqulodda holat joriy etdi. Bu yerda keskin çoralar körildi. Masalan, oddiy fuqarolar köçaga ruxsatnoma bilangina va faqat dorixona yoki oziq-ovqat sotib oliş uçun çiqişi mumkin. Qoidabuzarlarni katta jarima va hatto qamoq kutadi. Şu bilan birga, deyarli barça sanoat korxonalari işlamoqda, ofis xodimlari esa masofadan. Şahar transporti harakati kamaygan.
Ispaniya
Foto: Reuters
Ispaniyada favqulodda holat 16 martda 15 kun muddatga kiritildi (ammo u uzaytiriladi deyişmoqda). Hukumat butun hokimiyatni öz qöliga olgan. Hatto mahalliy politsiya ham içki işlar vaziriga böysundirildi. Fuqarolar işga, dökon yoki dorixona, tibbiyot markazi va banklarga boriş uçungina köçaga çiqişi mumkin. Oziq-ovqat dökonlaridan boşqa dökonlar, restoran, bar, mehmonxona, köngiloçar va sport muassasalari, maktab va universitetlar yopilgan.
AQŞ
Prezident Donald Tramp dastlab koronavirusga unçalik e'tibor bermadi va hatto uni «qisqa muddatli muammo» deb atadi. Ammo özining boşiga ham xavf sola boşlagaç, fikrini özgartirdi. Gap şundaki, Tramp mart oyi boşida Braziliya prezidenti Jair Bolsonaru bilan uçraşdi. Oradan bir hafta ötgaç, Braziliya rahbari koronovirusga çalingani töğrisida xabar tarqaldi. Keyinroq xabar yolğonligi ma'lum böldi. Ammo prezidentlar uçraşganida ularning yonida bölgan Bolsonaruning matbuot kotibi Fabio Vayngartenda Covid-2019 borligi aniqlandi. Şundan söng Tramp tahlil topşirdi, ertasiga esa AQŞda favqulodda holat e'lon qildi hamda bu baloga qarşi kuraşiş uçun 50 mlrd dollar ajratilganini aytdi.
Hozirda bu yerda 200dan ortiq işçi işlaydigan deyarli barça korxonalar faoliyati töxtatilgan.
Amerikaliklardan uyda ötirişni söraşmoqda va faqat uçta sabab bilan – oziq-ovqat dökoniga, dorixona yoki kasalxonaga boriş uçungina köçaga çiqiş mumkinligi aytilmoqda. Politsiya hatto şaxsiy transportni ham kuzatmoqda – salonda faqat haydovçi bölişi kerak. Kimnidir kasalxonaga olib ketayotgan bölsa – u hol mustasno.
11 mart kuni Vengriyada ham favqulodda holat e'lon qilindi. Bu yerda barça ommaviy va tantanali tadbirlar bekor qilindi.
Hozirda Estoniyada ham favqulodda holat rejimi amal qilmoqda. Mamlakatga xorij fuqarolarining kirişi taqiqlangan. Barça ommaviy tadbirlar, maktab, oliygoh, kinoteatr, muzey, teatr, sport zallari faoliyati töxtatilgan. Savdo markazlarining işlaşi çeklangan.
Pandemiya sababli Çexiya, Bolgariya, Slovakiya, Serbiyada ham ana şunday vaziyat. Bu davlatlar xorij fuqarolari uçun öz çegaralarini yopgan.
Çexiya poytaxti Praga şahrida umumiy ovqatlaniş muassasalari ham yopilgan. Ularning aksariyati faqat yetkazib beriş xizmati bilan işlamoqda.
15 mart kuni Serbiya prezidenti Aleksandr Vuçiç mamlakatda favqulodda holat rejimini e'lon qildi. U himoya çoralari birinçi navbatda keksalarga qaratilişini ta'kidladi. Boğçalar, maktablar, universitetlar yopildi. Davlatga şuningdek, xorij fuqarolari, xususan, Italiya, Eron, Xitoy, Janubiy Koreya, Şveytsariya fuqarolari kirişi taqiqlandi.
16 martdan Slovakiyada favqulodda holat joriy etildi. Oziq-ovqat dökonlari va dorixonalardan taşqari barça savdo nuqtalari faoliyati töxtatildi. Mamlakatda banklar va poçta bölimlariga işlaşga ruxsat berildi.
Ruminiyada 30 kunga favqulodda holat joriy etildi. Mamlakatda öquv jarayoni masofadan davom etadi, asosiy mahsulotlar va energiya resurslarining qat'iy narxlari belgilanadi. Davlat organlariga murojaatlar faqat elektron şaklda qabul qilinadi, tibbiyot muassasalariga xodimlar işga tanlovsiz qabul qilinadi.
Qozoğiston prezidenti Qosim-Jömart Töqayev koronavirus sababli 16 martdan 15 aprelgaça mamlakat hududida favqulodda holat e'lon qilgan. Qozoğiston prezidenti huzuridagi favqulodda holat rejimini ta'minlaş böyiça davlat komissiyasi Nur-Sulton va Olmaota şaharlarida 19 martdan karantin rejimini joriy etdi. Unga köra, keng miqyosdagi sanitar-epidemiologik tadbirlar ötkazilişi, karantin hududi örnatilişi va undan çiqiş/kiriş punktlari belgilanişi, odamlarning harakatlanişini çeklaş közda tutilgan.
Armanistonda koronavirusga qarşi kuraşiş uçun 16 martdan 14 aprelgaça favqulodda holat e'lon qilingan. Mamlakat boş vaziri örinbosari, favqulodda holat vaqtida respublika komendanti bölib turgan Tigran Avinyanning buyruğiga köra, mamlakatda strategik ahamiyatga ega bölmagan barça taşkilot va korxonalarning faoliyati 31 martga qadar töxtatiladi. Qişloq xöjaligi, oziq-ovqat mahsulotlari, gigiyena vositalari, dori-darmonlar, yonilği-moylaş mahsulotlari, mudofaa mahsulotlari, energetika işlab çiqariş va sotiş kabi 56ta faoliyat yönalişiga işlaşga ruxsat berilmoqda. Şuningdek, yer, havo va quvur transporti, moliya, suğurta, televizion, telekommunikatsiya taşkilotlari faoliyati ham davom etadi.
Qirğiziston prezidentining farmoniga köra, Bişkek, Öş va Jalolobod şaharlari hamda Öş va Jalolobod oblastlarining uçta rayonida 25 mart ertalab soat 8dan favqulodda holat joriy etiladi va 15 aprelgaça davom etadi.
Özbekistonda qanday holat?
Özbekistonda virusdan zararlanişning ilk holati 15 mart kuni qayd etildi, 11 mart tongida Parijdan uçib kelgan ayolga koronavirusdan zararlaniş taşxisi qöyildi.
16 martdan boşlab xalqaro yönalişlar böyiça qatnovlar bekor qilindi.
21 martdan e'tiboran barça hududlarda faoliyat yuritayotgan mavjud köngiloçar obektlar, şu jumladan tungi klublar, diskoteka, spa va massaj salonlar, çoyxona, oşxona (uyga eltib beriş xizmati bundan mustasno) karaoke, bilyard zallari, çilim (kalyan) markazlari va kompyuter öyinlari xizmatini körsatuvçi tadbirkorlik faoliyati turlari koronavirus kasalligi bilan boğliq epidemiologik holat barqarorlaşgunga qadar töxtatildi.
Aholining kundalik ehtiyoji inobatga olingan holda dehqon bozorlari, supermarketlar, oziq-ovqat dökonlari, şifoxonalar, poliklinikalar, aptekalar, turli taomlarni yetkazib beriş xizmatlari faoliyati töxtatilmaydi. Ular avvalgi tartibda işlaşni davom ettiradi.
22 martdan Toşkentda jamoat transporti harakati vaqtinça töxtatildi.
23 mart kunidan e'tiboran butun mamlakat böylab tibbiy niqobsiz harakatlaniş taqiqlandi. 25 martdan tartibni buzganlik uçun jarima qöllanadi.
Hukumat maxsus komissiyasi qaroriga muvofiq, Toşkent şahriga respublikaning barça hududlaridan kiriş va Toşkent şahridan respublikaning barça hududlariga çiqişni har qanday transport vositalarida 24 mart kuni soat 00:01dan boşlab töxtatiş böyiça qaror qabul qilindi.
24 martdan boşlab Toşkent şahridagi barça buyum, quriliş materiallari, avtomobil sotuvi, maişiy-texnika, ikkilamçi buyumlar bozorlari va mulkçilikdan qat'i nazar barça savdo komplekslari faoliyati vaqtinça töxtatildi.
Toşkent şahri, Qoraqalpoğiston Respublikasi va viloyatlarda joylaşgan dehqon bozorlaridan taşqari barça bozorlarning faoliyati töxtatiladi.
24 martdan boşlab Uzbekistan Airways aviakompaniyasi respublika içidagi barça aviaqatnovlar noma'lum muddatga bekor qildi.
Özbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatga navbatdagi çaqiruvi noma'lum muddatga keçiktirildi.
Qator viloyatlarda ham jamoat transporti harakati töxtatilmoqda.
65 yoşdan oşganlarga zaruratsiz köçaga çiqmaslik tavsiya etildi.
