Yaqin 5–10 yilda Özbekistonda ham pulli yöllar paydo bölişi kutilmoqda. Xöş, bu Özbekistonda yölsozlik va avtomobillar qatnovi bilan boğliq muammolarni hal qila oladimi?
Pulli yöllar qaçondan paydo bölgan?
Aslida, pulli yöllar insoniyat uçun yangilik emas. Qadimda aravada, otda yoki piyoda sayohat qilgani, yöldan foydalangani uçun sayohatçilardan boj yoki soliq undirilgan. Ot-ulovlar örnini avtomobillar egallaşi ortidan bepul yöllar bilan bir qatorda pulli yöl, köprik va tunnellar paydo böldi.
Tarixdagidan farqli ölaroq, zamonaviy pulli magistrallarda yöl haqi miqdori transport vositasining turiga, uning oğirligiga yoki ğildirak öqlari soniga qarab özgaradi. Katta va oğir transport vositalari uçun tariflar odatda avtomobillarga nisbatan yuqori haq tölanadi.
Qayd etilişiça, taxminan 1706 yildan boşlab Angliya va Uelsda şahar va şaharlararo yöl tarmoqlari va transport aloqalarini yaxşilaş va rivojlantiriş maqsadida pulli yöllar trestlari taşkil etilgan. Uşbu organlar parlamentning alohida hujjatlari bilan tayinlangan va yöllardan foydalaniş uçun boj yiğiş huquqiga ega bölgan, bu esa eng muhim yöllarni quriş, rekonstruksiya qiliş va saqlaş xarajatlarini qoplagan.
1830 yilda Angliyada va Uelsda taxminan 1000ta trest salkam 48 ming kilometrga çözilgan pulli yöllarni boşqargani, qariyb 8 mingta punkt orqali tölovlarni yiğib olingani yozib qoldirilgan. Trestlarning faoliyati hisobiga 1870-yillarga borib davlatlarning yöl-transport infratuzilmasi sezilarli darajada yaxşilandi, qişloq xöjaligi va savdo rivojlandi.
Natijada XX asrda Yevropadagi boşqa davlatlarda ham köpriklar, tunnellar va boşqalar kabi yöllar va yöl inşootlari qurilişini moliyalaştiriş uçun zamonaviy pulli yöllar qurila boşlangan. Jumladan, 1924 yilda Italiya, 1927 yilda esa Gretsiya şaharlararo yöllardan foydalanuvçilar uçun tölov joriy qildi. 50–60-yillarga borib Fransiya, Ispaniya va Portugaliya ham davlat budjetidan yölsozlikka katta mablağlar ajratmay turib infratuzilmani rivojlantirişga, ya’ni sohani xususiy kompaniyalarga topşirişga öta boşladi.
Mavzuga oid
Bugungi kunga kelib pulli avtomagistrallar tizimi allaqaçon Yevropa, Osiyo, Amerika, Avstraliya va Afrika qit’alaridagi köplab davlatlarni qamrab olgan. Bugungi kunda nafaqat mamlakat içidagi şaharlararo yöllar, balki bir neça davlatlar hududidan ötuvçi yöllar ham xususiylaştirilmoqda.Çunonçi, XXR tomonidan qurilayotgan, Yevropa va Osiyo qit’alarini boğlovçi «Meridian» pulli avtomobil yöli bunga misoldir.
Pulli yöllar nega kerak?
Pulli yöllar jadallik bilan köpayib borayotganining bir qança omillari mavjud. Bulardan birinçisi, talab bor joyda taklif yuzaga kelişi, ya’ni bozor iqtisodiyoti bilan boğliq. Avtomobillar kundan kunga köpayib borayotgan, odamlar köp vaqtini tirbandliklarda ötkazayotgan megapolislarda qöşimça haq evaziga bölsa ham manziliga tezroq yetib olişni xohlovçilar köpçilikni taşkil etadi. Talab bor joyda esa öz-özidan taklif yuzaga keladi.
Qolaversa, yölsozlik juda katta xarajatlarni talab etadi. Tabiiyki, davlatning budjeti uçun bunday kölamdagi çiqim oğirlik qiladi. Agar faqatgina budjetga qarab qolsa, yölsozlikdagi muammolarni hal etiş önlab yillarga çözilişi mumkin. Şunda ham sohaga ajratilgan pullar “tuya” qilinmasdan ajratilgan joyiga yetib borgan taqdirda... Yöllarni xususiylaştiriş yöl qurilişi sohasidagi tizimli muammolarning yeçimi bölişi mumkinligi xususida avvalroq töxtalgandik.
Aslida pulli yöllar mavjud bepul yöllarga muqobil sifatida qurilmoqda. Eski yöllar bugungi kunga kelib torlik qilmoqda. Qolaversa,uşbu yöllarda svetofor va temir yöl kesişmalari köpligi, katta qismi aholi punktlaridan ötgani sababli tezlik çeklangani uçun dunyo miqyosida bunday çeklovlardan xoli bölgan yöllarga ehtiyoj oşib bormoqda. Eski yöllarni kengaytiriş, buning uçun esa yöl yoqasidagi uylarni buzib, ularning evaziga kompensatsiya tölaş juda katta mablağni talab etadi. Bunday vaziyatda eski yöllarni rekonstruksiya qilişdan köra yangi yöl quriş osonroqdir. Ustiga-ustak, bu işni xususiy pudratçiga beriş orqali, yuqorida ta’kidlanganiday, budjetga tuşadigan yukdan xalos böliş imkoni bor.
Ta’kidlaş kerakki, pulli yöllar quriş uçun xususiy pudratçiga yer ajratiş va faoliyatini amalga oşiriş uçun tuziladigan şartnomalar puxta tuzilgan taqdirda yöllar muayyan muddat, masalan, 15 yoki 25 yildan söng davlatga ötişi, davlat esa öz navbatida uni bepul, ya’ni umumfoydalaniladigan yölga aylantirişi mumkin.
Ayni paytda Xitoyda qurilayotgan pulli yöllar xuddi şu şaklda barpo etilmoqda. Ya’ni qurilişga sarflangan xarajat qoplanib, egasiga şartnomada közda tutilgan daromadni keltirganidan söng yerlar hukumat tasarrufiga ötkazilmoqda. Şu sababli ham dunyo miqyosidagi pulli yöllarning 70 foizi Xitoy hissasiga töğri keladi.
Özbekistonda qaçondan xususiy yöllar quriladi?
Özbekistonda pulli yöllar qurilişi rejalaştirilayotgani haqida ilk xabarlar 2017 yilda paydo bölgandi. Öşanda Toşkentdan Samarqand orqali Buxoroga olib boradigan birinçi pulli avtoyöl loyihasi işlab çiqilayotgani, u mavjud yölga parallel alohida yöl bölişi aytilgandi.
2018 yili Özbekistondagi birinçi pulli yöl 2020 yili paydo bölişi, unda odatdagi yöllarda örnatilgandan köra yuqoriroq tezlikda harakatlaniş mumkinligi, yölni qurişda maxsus asfalt-beton aralaşmasidan foydalanilişi taşkil etilişi haqida xabar berilgan edi. Öşa yili Özbekistondagi birinçi pulli yöllarning qurilişi Germaniyaning GP Günter Papenburg kompaniyasiga berilişi mumkinligi, bu prezidentning «2018-2019 yillarda investitsiya va infratuzilma loyihalarini amalga oşirişni tezlaştiriş böyiça qöşimça çora-tadbirlar töğrisida»gi qarorida nazarda tutilgani bildirilgandi.
Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdöğanning 2018 yil bahoridagi Özbekistonga taşrifi davomida Cengiz — Kolin — Kalyon konsorsiumi bilan hamkorlikda davlat-xususiy sektor hamkorligi tamoyillari böyiça avtomobil yöli qurilişiga oid investitsion kelişuv imzolangan, mamlakatdagi birinçi pulli yöl turk pudratçilari tomonidan qurilişi, bu yöl orqali Toşkent va Samarqand orasidagi masofani 2 soat içida bosib ötiş imkoni yaratilişi aytilgandi.
2019 yil 29 aprel kuni Özbekiston Respublikasi Prezidentining «Respublika iqtisodiyotiga töğridan töğri xorijiy investitsiyalarni jalb qiliş mexanizmlarini yanada takomillaştiriş çora-tadbirlari töğrisida»gi qarori e’lon qilindi. Uşbu hujjatga köra, yaqin yillarda «Toşkent–Andijon» va «Toşkent–Samarqand» yönalişlari böylab pulli avtomobil yöllari qurilişi belgilandi. Rejaga köra, «Toşkent–Samarqand» pulli avtomobil yöli 2021 yilning oxirida foydalanişga topşirilişi, «Toşkent–Andijon» pulli yöli qurilişi esa 2021 yilning avgust oyida boşlanişi ma’lum qilingandi. Ammo keyinçalik bu yöllarning foydalanişga topşirilişi kamida 5-10 yilga çözilişi ma’lum böldi.
2019 yil 9 dekabrda prezident qarori bilan davlat-xususiy şerikçilik şartlari asosida pulli avtomobil yöllarini taşkil etiş loyihalarini amalga oşiriş böyiça «yöl xaritasi» tasdiqlangan, hujjatga muvofiq Sirdaryo va Baxt şaharlarini (Sirdaryo viloyati) aylanib ötiş uçun pulli avtoyöl quriş rejalaştirilgan edi.
2020 yili Özbekiston avtomobil yöllarini rivojlantiriş strategiyasi e’lon qilindi. Unda pulli asosda va davlat-xususiy şeriklik asosida tezyurar avtomagistrallar (avtobanlar), tunnellar va avtomobillar yöllarini barpo etiş közda tutilgandi. Biroq prezident qarori loyihasi tarzida e’lon qilingan uşbu strategiyaning qabul qilingan yoki qilinmagani haqida oçiq manbalarda heç qanday ma’lumot yöq.
2019 yilning söngida Qamçiq va Taxtiqoraça dovonida ikkita yangi pulli tunnel qurilişi, bu “Yöl sohasini boşqariş tizimini yanada takomillaştirişga oid çora-tadbirlar töğrisida”gi prezident qarorida közda tutilgani ma’lum qilindi. Qamçiq dovonida quriladigan loyihasi böyiça tender ğolibi bilan 2022 yil mart oyida, Taxtiqoraça tunneli tenderi ğolibi bilan 2022 yil may oyida kelişuv imzolaş rejalaştirilgan.
Matbuotda M-39 xalqaro avtomobil yölining Jizzaxdan ötgan qismiga tutaş tarzda alohida pulli trassa qurilişi, Toşkent va Qozoğistonning Çimkent şaharlarini boğlovçi hamda Toşkentdan Çimyonga yönaliş böyiça ham pulli yöl barpo etilişi haqida xabarlar tarqalgandi. Biroq bu borada keyinçalik boşqa ma’lumot közga taşlanmadi.
2020 yildan boşlab respublikaning barça hududlarida davlat-xususiy şeriklik doirasida pulli magistral yöllar bosqiçma-bosqiç joriy etilişi, Qoraqalpoğiston Respublikasi Vazirlar Kengaşi, viloyatlar va Toşkent şahar hokimliklari IIV bilan birgalikda yöl böyida pulli avtomobil töxtaş joylarini taşkil etiş uçun yöl uçastkalarini belgilaşi ma’lum qilindi.
Dastlabki hisob-kitoblarga köra, 340 kilometrli Toşkent–Andijon (loyiha qiymati 2 mlrd dollardan ziyod), 300 kilometrli Toşkent–Samarqand (loyiha qiymati 1,5 mlrd dollardan ortiq) magistrallari eng tez qurilganda 5, yöqsa 8–10 yilda foydalanişga topşirilişi kutilmoqda.
Ikkala pulli yöllardan foydalaniş narxlari yengil avtomobil va yengil yuk maşinalari uçun taxminan 5 va 7 dollar, yuk maşinalari va avtobuslar uçun 15–20 dollargaça etib körsatilgan. Ta’kidlanişiça, uşbu narxlar yakuniy emas. Bunga uşbu loyihalar böyiça prezident qarori qabul qilingaç, aniqlik kiritiladi.
Şuningdek, pulli yöllardan bepul yoki imtiyoz asosida foydalanuvçilarning röyxati şakllantirilişi ham közda tutilgan. Aniq raqamlar loyiha tasdiqlangaç, hukumat va investorlar örtasida tuziladigan kelişuvda körsatiladi. Xalqaro tajribaga köra, pulli yöl qurilganda, odatda, aholi uçun bepul alternativ yöl saqlanib qolişi ma’lum qilingan.
Pulli yöllarni kim quradi: xorijliklar yoki özimiznikilar?
Sönggi ma’lumotlarga köra, pulli yöllar ikki bosqiçli tenderda ğolib çiqqan xalqaro investorlar tomonidan quriladi. Gap «Toşkent–Andijon» va «Toşkent–Samarqand» pulli yöllari xususida ketmoqda. Uşbu yöllarning qurilişi Jahon banki hamda Yevropa tiklaniş va taraqqiyot banki bilan hamkorlikdagi loyihalar bölgani uçun bu donorlarning talabi bölişi mumkin.
IIV tomonidan işlab çiqilgan Vazirlar Mahkamasining «2018–2022 yillarda Özbekiston Respublikasida yöl harakati xavfsizligini ta’minlaş konsepsiyasini amalga oşiriş böyiça qöşimça çora-tadbirlar töğrisida»gi qarori loyihasi jamoatçilik muhokamasiga qöyilgandi.
Loyihada xususiy sektor yöllarni obodonlaştirişda davlatga kömaklaşişi, zamonaviy yöl infratuzilmasini barpo etişda davlat-xususiy şeriklik mexanizmlari joriy etilişi qayd etilgandi. Xususan, investorlar va mahalliy tadbirkorlarga yangi yöl infratuzilmasi obektlarini barpo etiş böyiça investitsiyaviy majburiyatlar bilan birga magistral yöllar uçastkalari 30 yilgaça bölgan muddatga taqdim etilişi közda tutilgandi.
2018 yilning dekabrida qabul qilingan hukumat qarori bilan investorlar va tadbirkorlarga davlat-xususiy şeriklik asosida pulli magistral yöllar quriş böyiça yöl va yer uçastkalari berilişi, bunda foydalanişdan tuşadigan mablağlarning 30 foizdan ortiq bölmagan qismi – mahalliy budjetga tuşadi va kamida 70 foizi xususiy şerikning hisobraqamiga tuşişi belgilandi.
Demak, pulli yöllar qurilişi uçun ötkaziladigan tender tanlovlarida xorijiy investorlar bilan bir qatorda mahalliy kompaniyalar ham iştirok etişi mumkin. Faqatgina ular buyurtmaçi tomonidan qöyiladigan talablarga mos kelişi hamda eng yaxşi taklif evaziga tenderda ğolib çiqişi kerak böladi. Pulli yöllar taşqi qarz sifatida jalb etilayotgan pullarga qurilayotganini hisobga olsak, donorlar uşbu yöllarning qurilişi qoğozda boşqa, amalda boşqa bölişiga, mablağlar talon-toroj qilinişiga yöl qöymasligi, yöl betaraf xalqaro kompaniyalar ekspertizasidan ötganidan keyinggina foydalaniş uçun qabul qilinişini inobatga olsak, amalda qurilişga ajratilgan pullarni “tuya” qilişga odatlangan mahalliy pudratçilar uçun bu taklif u qadar jozibali bölmasligi mumkin.
Nega pulli yöllar qurilişi yildan yilga keçikmoqda?
Boş vazir örinbosari Elyor Ğaniyev Senat yalpi majlisida “Toşkent-Samarqand” yönalişidagi pulli yöl qurilişi nega çözilib ketganiga izoh berarkan, bu borada muzokaralar olib borilayotgani, pudratçilar yöldan undiriladigan tölov miqdorini juda katta belgilaşayotgani, şu bois yana önga yaqin loyihalar örganib çiqilayotganini aytgandi. Transport vazirligining yöl xöjaligini rivojlantiriş bölimi boşliği Bahodir Qoraboyev pulli yöllar quriş Özbekiston uçun yangilik bölgani sababli uşbu masala sinçiklab örganilayotganini ta’kidlagandi.
Şu paytgaça matbuotda e’lon qilingan xabarlar, rasmiylarning intervyulari tahlili pulli yöllar qurilişi uçun xorijiy investorlar bilan ötkazilgan muzokaralar, bu borada boşqa davlatlarning tajribasida kuzatilgan holatlar eng avvalo milliy qonunçilikni takomillaştiriş zaruratiga borib taqalganini körsatmoqda. Çunki kelgusida yuzaga kelişi ehtimoli mavjud nizolarni hal qiliş uçun qonunçilikda sohaga oid barça nyuanslar közda tutilgan bölişi talab etiladi.
Bu işlar boşlangan ilk kezlarda Özbekistonda pulli avtomobil yöllaridan foydalanişga oid zarur qonunçilik bazasi bölmagani uçun eng avvalo mana şu huquqiy böşliqni töldiriş, amaldagi qonun hujjatlariga özgartiriş va qöşimçalar kiritiş, yangilarini qabul qiliş masalasi kun tartibiga çiqdi.
Vazirlar Mahkamasining «2018–2022-yillarda Özbekiston Respublikasida yöl harakati xavfsizligini ta’minlaş konsepsiyasini amalga oşiriş böyiça qöşimça çora-tadbirlar haqida»gi qarori bilan Avtomobil yöllari davlat qömitasiga IIV bilan birgalikda uç oy muddatda «Pulli avtomobil yöllari töğrisida»gi qonun loyihasini işlab çiqiş va hukumatga taqdim etiş vazifasi topşirilgandi. Loyiha işlab çiqilib, jamoatçilik muhokamasiga ham qöyilgan. Biroq keyinçalik mazkur qonun loyihasi parlamentga kiritilmagan.
Avtomobil yöllari davlat qömitasi mas’uli Hasan Umarovning ma’lum qilişiça, «Pulli avtomobil yöllari töğrisida»gi qonun loyihasi belgilangan muddatda işlab çiqilib, Vazirlar Mahkamasiga kiritilgan. Biroq hukumat tomonidan mazkur hujjatni qabul qiliş maqsadga muvofiq emas deb topilgan. Mutasaddining ta’kidlaşiça, dastlab pulli yöllarni davlat tomonidan quriş rejalaştirilgan, biroq ularda joriy etiladigan tölovlarni mahalliy aholining çöntagi kötarmasligi, qolaversa, «Toşkent–Samarqand» va «Toşkent–Andijon» yönalişlarida bepul yöllar ham saqlanib qolişi sababli pulli yöllarga talab yuqori bölmasligi, oqibatda sarf-xarajatlar qoplanmasligi sabab hukumat bunday yöllarni budjet hisobidan quriş istagidan voz keçgan. Natijada davlat boş moliyaçi bölişi közda tutilgan «Pulli avtomobil yöllari töğrisida»gi qonun loyihasi qabul qilinmasdan qolib ketgan.
Ma’lum bölişiça, ayni paytda pulli yöllarni davlat-xususiy şerikçilik asosida quriş, buning evaziga xususiy şeriklarga davlat tomonidan qandaydir imtiyozlar berişni közda tutuvçi loyihalar işlab çiqilmoqda, ammo bu borada ham hali yakuniy töxtamga kelinmagan. Hozirça davlat pulli yöllar qurilişini moliyalaştirmasligi aniq bölib ulgurgan, qolgan masalalar bosqiçma-bosqiç hal qilinmoqda.
Özbekistonda ilk pulli yöl qaçon qurila boşlanişi va qaysi yili foydalanişga topşirilişi bu vaqtga boğliq masala. Oldinda turgan ikki bosqiçli tender tanlovlari ötib olgaç, bu masalada aniqroq muddat va raqamlar ma’lum bölsa kerak. Pudratçilar bilan şartnoma imzolangaç, ayni paytda oçiq qolayotgan qator savollarga ham javob topiladi, nazarimizda.
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
