Yangi konstitutsiya, Uzcard-Humo integratsiyasi va zulm stereotipi - hafta dayjesti
|14:00 / 12.03.202331 3189 min
Özbekistonda konstitutsiyaning yangi tahriri yozib tugatildi. Bankomatlar va terminallar Uzcard va Humöni ajratmaydigan böladi. Ösmir qizlarning katta qismi ovqat tagiga olgani uçun eridan kaltak yeyişni normal holat deb biladi. Ötgan haftaning asosiy xabarlari – Kun.uz dayjestida.
Yaxşi xabarlardan boşlasak. Humo va Uzcard'ning uzoq kutilgan integratsiyasi nihoyat şu yil yakuniga yetadigan böldi. Şu hafta qabul qilingan prezident qaroriga köra, may oyidan boşlab Humo kartalari orqali Uzcard bankomatlaridan va aksinça Uzcard kartalari orqali Humo bankomatlaridan naqd pul yeçiş yölga qöyilişi kerak.
Yil oxirigaça esa barça terminallar har ikkala karta turini ham qabul qiladigan böladi. 2020 yildan buyon aytib kelinadigan bu yangilik nihoyat amalga oşsa, bitta savdo nuqtasida ikki xil terminal turişi şart bölmaydi. Kartangiz Uzcard yo Humo böladimi, Visa, Mastercard yoki Unionpay böladimi, farqi yöq, bitta terminal orqali beş xil kartadan tölov qilsa böladi.
Bundan taşqari, may oyidan boşlab ötkaziladigan huquqiy eksperiment doirasida, Toşkentdagi Korzinka supermarketlarining kassalarida 300-500 ming sömgaça pulni kartadan naqdlaştirib oliş imkoniyatini yaratiş közda tutilyapti. Naqdlaştiriş komissiyasini supermarketning özi mustaqil belgilaydi, bu miqdor bankomatdagi 1 foizlik komissiyadan kamroq bölişi ham mumkinligi aytilyapti.
Şu qarordagi yana bir yangilik – 1 maydan e’tiboran bir qator tölovlarni amalga oşirişda tölov tizimlarining komissiyalari jismoniy şaxslar uçun bekor qilinadi. Bu röyxatda bojlar, jarimalar, davlat xizmatlari va boşqalar uçun davlat organlariga tölovlar, ta’lim taşkilotlaridagi kontrakt tölovlari, samolyot va poyezd çiptalari kabilar bor. Bunda tölov tizimlari oladigan komissiya maksimum 1 foizgaça böladi va bu summa fuqarodan undirilmasdan, tölov miqdoridan çegirib qolinadi.
Referendum – 30 aprelda
Özbekistonda konstitutsiyaning yangi tahriri yozib tugatildi. Asosiy qonun 65 foizga yangilanadigan böldi. Undagi moddalar soni 128 tadan 155 taga, normalar soni esa 275 tadan 434 taga köpayadi.
10 mart kuni Qonunçilik palatasi bu boradagi qonunni qabul qildi. 132 deputat Konstitutsiyani yangi tahrirga ötkazişni yoqlab ovoz berdi
Mavzuga oid
, 2 deputat betaraf qoldi, 3 deputat ovoz bermadi. Deputatlarning qarori bilan, Konstitutsiyaning yangi tahriri böyiça umumxalq referendumi 30 aprel, yakşanba kuniga belgilandi. 13 mart kuni bu qarorni Konstitutsiyaviy sud, 14 martda esa Senat ham ma’qullaşi kutilyapti. Yangi konstitutsiya loyihasining töliq matni şundan keyin e’lon qilinadi.
Asosiy özgarişlardan biri – prezidentning vakolat muddati hozirgidek 5 yil emas, 7 yil deb belgilanadi. Ayni bir şaxs prezidentlik lavozimini ketma-ket ikki marta egallaşi mumkin emas degan qoida saqlanib qoladi. Bu qoida, şuningdek, prezidentdan taşqari parlament palatalarining rahbarlari, hokimlar, boş prokuror va yana qator boşqa lavozimlarga nisbatan ham joriy etiladi. Ya’ni Konstitutsiya talabi böyiça ular ham ikki muddatdan keyin lavozimidan ketişi şart böladi.
Senatorlar soni 100 nafardan 65 nafarga kamayadi. Senat va Qonunçilik palatasining vakolatlarida özgarişlar böladi. Qonunçilik palatasi vazirlarni işdan oliş haqida prezidentga taklif kiritiş vakolatini oladi. E’tiborlisi, agar gap faqat taklif kiritiş haqida bölsa, biroz ğalati holat yuzaga keladi. Çunki amaldagi konstitutsiya böyiça deputatlarda boş vazirga işonçsizlik votumi bildiriş vakolati bor va bu röy bergan taqdirda, boş vazir iste’foga çiqarilişi aniq belgilab qöyilgan. Şunday holatda, boş vazirni işdan ola oladigan deputatlarning vazirlarga kelganda faqatgina taklif bera olişi ğalati körinyapti.
Saylov tizimida ham ayrim özgarişlar bölişi mumkin. Partiyalarning rolini oşiriş uçun aralaş saylov tizimiga ötiş taklif qilinyapti. Bunda deputatlik örinlarining bir qismi majoritar tizimga, ikkinçi qismi proporsional tizimga ajratiladi. Majoritar tizimdagi örinlarni eng köp ovoz töplagan nomzodlar egallaydi, proporsional tizimdagi örinlar esa partiya röyxatlari asosida taqsimlanadi. Eslatib ötamiz, 19 mart kuni Qozoğistonda bölib ötadigan deputatlik saylovlarida ham ilk marta aralaş saylov tizimidan foydalaniladi.
Qozoğiston bilan soliştiriş mumkin bölgan yana bir muhim jihat bor – qöşnilarimiz hokimlar saylovini allaqaçon yölga qöygan. Özbekistonda esa bu masalaga uzil-kesil nuqta qöyildi: hokimlar saylovi bölmaydi.
Konstitutsiya özgargaç, Toşkent şahri va viloyatlar hokimlari 2024 yilgi deputatlik saylovlaridan keyin kengaş raisi lavozimidan ketadi. Yangi tarkibdagi deputatlardan biri kengaşga rais böladi. Raisni mahalliy aholi emas, kengaş a’zolari saylaydi. Bu amaliyot tuman va şaharlar miqyosida 2026 yildan boşlab qöllanadi. Ya’ni tuman hokimlarining kengaş raisi maqomi hali yana 3 yildan keyin – 2026 yil 1 yanvarda bekor qilinadi.
Zöravonlikka toqat stereotipi
8 mart – Xalqaro xotin-qizlar kuni munosabati bilan UNICEF'ning Özbekistondagi vakolatxonasi ötkazgan sörovnoma açinarli holatni örtaga çiqardi. Sörovnomada 18-19 yoşli ösmir qizlar iştirok etgan. Ma’lum bölişiça, ularning 37 foizi erkak kişi ayolini gap qaytargani, ovqat tagiga olib ketgani, köçaga söroqsiz çiqqani uçun kaltaklaşini normal holat deb biladi.
UNICEF bu holatga quyidagiça qisqa izoh bergan: “Stereotiplar qizlarni oilaviy zöravonlik va şafqatsiz munosabat qurboniga aylantiradi”.
Şunisi aniqki, bu stereotiplar nafaqat ösmir qizlarda, balki katta-katta lavozim egalarining ongidan ham çuqur joy egallagan. Biz buni yanvar oyida, xotin-qizlar va bolalarning huquqlariga oid qonun loyihasi e’lon qilinganida yana bir marta körgan edik. Oilaviy zöravonlik uçun jinoiy javobgarlik kiritiş böyiça jamoatçilik takliflari loyihadan çiqarib taşlangan. Loyiha mualliflari xalqaro normalarga asoslangan muhim qoidalarni nega inobatga olmayotgani böyiça asosli tuşuntiriş bermay kelyapti.
Davlat xizmatçilarining soğligi örganildi
Şu hafta yana bir tadqiqot natijalari e’lon qilindi. Unda Qoraqalpoğiston Vazirlar Kengaşi va Özbekiston böylab barça hokimliklarda işlaydigan 5744 nafar xodim tibbiy körikdan ötkazilgan.
Ma’lum bölişiça, hokimlikda işlaydigan xodimlar orasida surunkali gastrit, arterial gipertoniya, osteoxondroz, qandli diabet va semizlik kabi kasalliklar eng köp uçraydi.
Davlat xizmatini rivojlantiriş agentligi va Soğliqni saqlaş vazirligi ötkazgan tekşiruvlar yakuni böyiça, kasallik aniqlangan xodimlarga davolanişi uçun barça şaroitlarni yaratib beriş böyiça hokimliklarga tegişli körsatmalar yuborilgan.
Bu hafta yana nimalar röy berdi?
Senat işçi guruhi Qoraqalpoğistonda öquvçilarga çirigan olma tarqatilişida maktab direktorlarini aybdor qildi. Ular jarimaga tortilgan. Holatni örgangan işçi guruh bayonotiga qaraganda, Qoraqalpoğistondagi maktablarning yarmiga yegulik tarqatayotgan kompaniyaga sifatsiz mahsuloti uçun heç qanaqa çora körilmagan.
Samarqand şahrida 14 yoşli qizni öğirlaşga uringan şaxs qölga olindi. E’tiborlisi, uiçki işlar organlarida işlab kelgan. 38 yoşli erkak öquv markazi yonida turgan ösmir qizga özini kirakaş deb taniştirib, qizni uyiga olib borişini aytgan. Lekin qiz maşinaga ötirgaç, boşqa joyga haydab ketgan. Yaxşiyamki, yölda maşinaning ğildiragi yorilgan, haydovçi ğildirakni almaştirayoganda qiz qoçib ketgan va öşa yerdagi odamlardan yordam söragan. Potensial pedofil hozir qamoqda.
Toşkent uçun işlab çiqarilayotgan “garmoşka” avtobuslar mart-aprel oylarida yetib kelişi kutilyapti. 18 metrli 200 ta avtobus uçun Xitoyning King Long kompaniyasiga buyurtma berilgan. Eslatib ötamiz, bundan taşqari Xitoyning Yutong kompaniyasiga 800 ta 12 metrli avtobuslar ham buyurtma qilingan. Ulardan 300 tasi elektrobus böladi.
Rossiyada qamalgan özbeklarning Ukrainadagi uruşga olib ketilib, jasadi kelayotgan holatlar davom etyapti. Ma’lum bölişiça, Rossiyada 5 yil qamoq jazosini ötagan Özbekiston fuqarosining jasadi 30 yanvar kuni Qoraqalpoğistonning Ellikqal’a tumanidagi qarindoşlariga topşirilgan. U Ukrainadagi uruşga öz ixtiyori bilan ketganmi yoki majburan olib ketilgan, bu ma’lum emas.
“Özbekneftgaz”ni 3 yil boşqargan Mehriddin Abdullayev lavozimidan ozod etildi. Uning örnigakompaniyaningAbdullayevdanoldingi rahbari Bahodir Siddiqov qaytarildi. Bu özgarişdan bir neça kun oldin 31 ta yirik davlat korxonasi, xususan “Özbekneftgaz”ning aksiyalari Strategik islohotlar agentligiga ötkazilgan edi.
