AESlarni koʻpaytirish rejasi va kommunal tariflar muhokamasi - hafta dayjesti
|08:503 69913 min
Ortda qolayotgan haftaning Oʻzbekiston hayotiga oid ayrim muhim yangiliklari - Kun.uz dayjestida.
Ikkinchi va uchinchi AESlar ham rejada
Jizzaxda qurilayotgan atom elektr stansiyasi Oʻzbekistondagi yagona AES boʻlmasligi tobora oydinlashib boryapti. Prezident Shavkat Mirziyoyev ikkinchi va hatto uchinchi atom elektr stansiyasini ham qurish rejalari borligini maʼlum qildi. Davlat rahbari bu haqda juma kuni energetika sohasidagi investorlar bilan uchrashuvda aytib oʻtdi.
“Ertaga yangi hamkorlarimiz bilan ikkinchi AESni qurish masalasida investorlar bilan gaplashamiz. AESga juda katta eʼtibor beryapmiz, bizda uran ishlab chiqarish koʻpayyapti. Uran ishlab chiqarishga juda katta sarmoya jalb qildik, tajriba orttirdik. Birinchi AESni boshladik, ikkinchi va uchinchisiga ham rejalarimiz bor”, – dedi prezident.
Jahon yadro assotsiatsiyasi maʼlumotiga koʻra, mamlakatimiz 2024-yilda uran ishlab chiqarish boʻyicha jahonda beshinchi oʻrinda turgan – oʻsha yili Oʻzbekistonda taxminan 4 ming tonna uran ishlab chiqarilgan. Geologiya vazirligiga koʻra, 2025-yilda bu koʻrsatkich 7 ming tonnaga yetgan, 2026-yilda esa 8 ming tonnaga yetkazish vazifasi qoʻyilgan. Uran ishlab chiqarish hajmini 2030-yilga borib 15 ming tonnagacha oshirish maqsad qilinmoqda.
Mahalliy xomashyo bilan taʼminlangan 2-3 ta AES qurish – asosan tabiiy gazga tayanadigan hozirgi energotizimni uzoq muddatda diversifikatsiya qilish, gazga qaramlikni kamaytirish nuqtayi nazaridan jozibali koʻrinadi. Qolaversa, 2030-yilga borib qayta tiklanuvchi energiya manbalari ulushi 54 foizga yetishi
Mavzuga oid
Yadro energetikasida rejalar kengaydi: ikkinchi va uchinchi stansiyalar ham qurilishi mumkin. Isitish mavsumi yangi tariflar bilan boshlanadi: muhokamada – propan va issiqlik taʼminoti. Pedofiliya uchun umrbod qamoq jazosi kuchga kirdi; shilqimlik uchun ham jazo ogʻirlashdi. “Oʻzbekiston pochtasi” Wildberries boshqaruvida: Davaktiv rahbari yolgʻon gapirdimi?
, bu esa ulkan energotizim uchun barqarorlik masalasini oʻrtaga chiqaradi, chunki quyosh va shamol stansiyalari oʻzgaruvchan ob-havo sharoitlariga, gidroelektrstansiyalar esa yogʻingarchilik va suv omborlaridagi zaxiralarga bogʻliq. Bunday sharoitda AESlar ishonchli tayanch vazifasini oʻtashi mumkin.
Lekin masalaning ehtiyotkorlikni talab qiladigan boshqa jihatlari ham bor. Avvalo, AESlar sof iqtisodiy jihatdan qanchalik oʻzini oqlaydi? Maʼlumki, yadroviy stansiyalar qurilishi juda qimmat va ancha uzoq vaqt davom etadi. Qurilish bitgach, stansiyalarni ekspluatatsiya qilish, xavfsizligini taʼminlash ham – katta xarajat. Oddiy misol, Jizzaxda qurilayotgan ilk AES boʻyicha iqtisodiy hisob-kitoblar, u yerda ishlab chiqariladigan energiyaning tannarxi haligacha maʼlum emas. Qolaversa, suv tanqisligi sharoitida sovitish muammosi, stansiyani qurib bergan xorijiy davlatga oʻnlab yillarga choʻziladigan texnologik bogʻliqlik paydo boʻlishi kabi omillarni ham unutmaslik lozim.
Eslatib oʻtamiz, Rossiya bilan hamkorlikda Forish tumanida qurilayotgan 2,1 gigavattli AES 9,5 mlrd dollarga baholangan. Avvalroq Oʻzbekiston ikkinchi AESni Xitoy bilan hamkorlikda qurishni rejalashtirayotgani maʼlum boʻlgandi.
Isitish mavsumi: kompensatsiya, tarif va chegirma
Isitish mavsumi boshlanishi munosabati bilan, ehtiyojmand oilalarga 1 mln soʻmdan moddiy yordam tarqatiladi. Muhokamaga qoʻyilgan qaror loyihasiga koʻra, moddiy yordam Ijtimoiy reyestrdagi oilalarga, shu bilan birga, reyestrga kiritilmagan, lekin daromadi muayyan mezonlarga tushadigan oilalarga ajratiladi. Masalan, oilaning daromadi jon boshiga 1 mln 430 ming soʻmdan kam boʻlgan oilalar, Ijtimoiy reyestrga kirmagan boʻlsa ham, 1 mln soʻm olish huquqiga ega.
Moddiy yordam 30-noyabrgacha vatandoshning ijtimoiy kartasi yoki bank kartasiga oʻtkazib beriladi. Bu jarayonda “davlat pul tarqatyapti” degan mazmundagi firibgarlik sxemalaridan ogoh boʻlish, internetdagi shubhali saytlarga karta maʼlumotlarini va SMS-kodni kiritmaslik tavsiya etiladi.
Ehtiyojmand oilalarni qoʻllab-quvvatlash choralari kengaytirilgani bejiz emas. 1-noyabrdan boshlab issiqlik taʼminoti va suyultirilgan gaz narxlari oshishi kutilyapti. Tegishli qaror loyihasida barcha hududlar boʻyicha issiq suv va issiqlik taʼminotining aholi uchun taklif etilayotgan yangi tariflari keltirib oʻtilgan. Xususan, Toshkent shahrida tariflar 30 foizga oshib, issiqlik taʼminoti 1 kvadrat metr uchun sutkasiga 241 soʻmdan 314 soʻmgacha qimmatlashishi mumkin. Misol uchun, poytaxtdagi oʻrtacha 60 kvadrat metrli xonadonning yashash maydoni 35 kvadrat metr boʻlsa, eski tarif boʻyicha 261 ming soʻm boʻlgan uyni isitish xarajati yangi tariflarda oyiga 340 ming soʻmga aylanadi. Xuddi shunday, issiq suv tarifini ham 30 foizga oshirish taklif etilyapti.
Rasmiylarga koʻra, Toshkentda issiq suv va isitish tariflari hozirgi tannarxning qariyb 20 foizini qoplaydi. 2030-yilga borib tariflarni bosqichma-bosqich tannarx darajasiga yetkazish koʻzda tutilgan. Iqtisodiyot va moliya vaziri oʻrinbosari Xurshid Mustafoyev buni izohlarkan, tariflar va tannarxni tenglashtirish yoʻlida tannarx 30-40 foizga pasaytirilishiga vaʼda berdi.
“Tannarxga yetish faqat tarif orqali amalga oshirilmaydi. Avvalo, kompaniya tannarxni pasaytirish boʻyicha dasturlar ishlab chiqiladi. Oʻsha qarorda ham yozilgan: har yili tannarxni 15 foizdan kam boʻlmagan darajada pasaytirish boʻyicha dastur ishlab chiqiladi va uni amalga oshiradi. Ikkinchisi, hozirgi kunda isitish xizmatida yoʻqotishlar ham bor – buni hamma biladi, oʻsha yoʻqotishlarni texnik auditdan oʻtkazgan holda, yoʻqotishlarni kamaytirish boʻyicha modernizatsiya dasturi ishlab chiqiladi. Buning natijasida tannarxni kamida 30-40 foizga kamaytirsa boʻladi”, – dedi Mustafoyev.
Vazir oʻrinbosari isitish mavsumida gazlashmagan va tabiiy gaz yetib borishi qiyin boʻlgan hududlarda elektr energiyasi boʻyicha bazaviy meyor 500 kWh emas, 350 kWh'gacha oshirilayotganiga ham izoh berdi. Uning aytishicha, gazlashmagan hududlardagi 60 foiz aholi qish paytida oyiga 300 kWh'gacha elektr energiyasi ishlatadi va shu sababli mavsumiy meyorni 350 kWh deb belgilash taklif qilinmoqda. Oshirilgan limit qariyb 4,6 millionta xonadonga taalluqli boʻladi.
Suyultirilgan gaz taʼminotida bozor mexanizmiga oʻtiladi
Muhokamaga qoʻyilgan qaror loyihalaridan uchinchisi – suyultirilgan gaz taʼminotiga oid. Unga koʻra, 1-noyabrdan eʼtiboran aholi uchun suyultirilgan gazning chakana narxi 2,5 barobarga: 1 kg uchun 2000 soʻmdan 5000 soʻmgacha oshishi mumkin. Rasmiylar buni ichki ishlab chiqarishning qisqarishi, importning oʻsishi va umuman mavjud defitsit bilan izohlamoqda.
Propan narxidagi bunday katta sakrash aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamiga sezilmasligi aytilyapti, chunki loyihada ehtiyojmand oilalar uchun suyultirilgan gazning har bir kilogrammiga 3000 soʻmdan kompensatsiya berilishi nazarda tutilgan. Bunda, kompensatsiya oyiga koʻpi bilan 20 kg suyultirilgan gaz uchun toʻlanadi va taklif etilayotgan tarifda maksimal 60 ming soʻmni tashkil etadi.
Aholi uchun suyultirilgan gaz narxlarini erkinlashtirish qanday amalga oshirilishiga kelasi yilda aniqlik kiritiladi. Yaʼni davlat bir paytlar benzin narxlarini tartibga solishni toʻxtatgani kabi, suyultirilgan gaz narxini ham qoʻyib yuboradi va narxni bozor belgilay boshlaydi. Eng muhimi, yangi vujudga keladigan bozor barcha uchun ochiq, erkin va raqobatli boʻlishi, davlat monopoliyasi oʻrnini shunchaki xususiy monopoliya yoki oligopoliya egallamasligi kerak. Oʻyin qoidalarini belgilovchi liberalizatsiya loyihasi kelasi yil 1-maygacha tayyor boʻlishi kutilyapti. Unda ehtiyojmand qatlamning ijtimoiy himoyasi birinchi navbatda inobatga olinishi belgilangan.
Dastlabki rejalarga koʻra, Andijon tajribasi natijalari asosida, suyultirilgan gazni aholiga yetkazib beruvchi xususiy kompaniyalar faoliyati butun respublikada joriy etiladi; isteʼmolchilar taʼminotchini va yetkazib beriladigan hajmni oʻzlari tanlaydi; “Hududgaztaʼminot”ning tegishli shoʻʼbasi – LPG-Trade qisman xususiylashtiriladi; gaz ballonlarini oddiy doʻkonlar va supermarketlardan sotib olish mumkin boʻladi.
Shu oʻrinda, propan taʼminoti boʻyicha mavjud vaziyatni ham yoritib oʻtishimiz maqsadga muvofiq. Mavjud tartibga koʻra, gazlashmagan hududlar aholisiga ovqat pishirish uchun suyultirilgan gaz har oy kamida bir marta yetkazib berilishi kerak, lekin amalda propan defitsiti mavjud va yetkazib berish muddatlari koʻpincha choʻzilib ketadi. Kun.uz iyul oyida Fargʻona viloyati Quva tumani misolida gazballon yetkazib berish muddatlari 100 kundan oshib ketgani haqida reportaj tayyorlagan edi.
Shundan keyin Bagʻdod tumanidan bizga kelib tushgan video muammoni yanada yaxshiroq tasvirlab berdi: unda Qirqvolida qishlogʻi ahli propan ballonlarini olib keladigan yuk mashinasi kelishini ertalabdan kechgacha behuda kutgani haqida soʻz boradi.
“Mana, uch oydan oʻtib ketdi, gazballon yoʻq. Deyarli 12 soatdan beri oʻtiribmiz. Taʼrifga til ojiz-da endi. Ilon Mask Marsga bir balolar quramiz deyapti, biz esa gazballon kutib oʻtiraveramiz. Yaxshi boʻlib ketadi, xudo xohlasa”, deydi murojaatchi.
Kechikkan qonun...
Foto: Peter Leee / Shutterstock
Oʻzbekistonda pedofiliya uchun javobgarlik kuchaytirildi. Tegishli qonun 14-oktabr kuni prezident tomonidan imzolandi va shu kundan eʼtiboran kuchga kirdi.
Bunga qadar 14 yoshga toʻlmagan bolaning nomusiga tekkan shaxslar uchun 15 yildan 20 yilgacha ozodlikdan mahrum etish jazosi koʻzda tutilgan edi. Endi esa bunday jinoyatchilar 15 yildan 25 yilgacha yoki umrbod ozodlikdan mahrum etiladi. Bu turdagi ogʻir jinoyatlar boʻyicha hukm chiqarishda jinoyatchi aybiga iqror boʻlgani, chin koʻngildan pushaymonligi va boshqa yengillashtiruvchi holatlar inobatga olinmaydi.
Bundan tashqari, qasddan sodir etilgan va bolaning oʻlimiga sabab boʻlgan jinoyatlar uchun berilgan jazo yengillashtirilmaydi va mahkum jazoni toʻliq oʻtashi shart boʻladi. Yuqorida sanab oʻtilgan jinoyatlar uchun javobgarlikka tortish muddatida ham cheklov boʻlmaydi. Shuningdek, Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksda shahvoniy shilqimlik uchun belgilangan jarimalar keskin oshirildi, bunday huquqbuzarlik uchun maʼmuriy qamoq jazosi 10 sutkadan 15 sutkagacha uzaytirildi.
Ushbu qonunning favqulodda tezkorlik bilan qabul qilinishi – Namangan viloyati Uchqoʻrgʻon tumanidagi bogʻchaning 52 yoshli xoʻjalik ishlari mudiri 5 yoshli qizchani zoʻrlagani bilan bogʻliq. Bu jinoyat oʻtgan oydagi eng rezonansli voqealardan biri boʻlgan, shundan keyin qonun loyihasi zudlik bilan parlamentga kiritilib, Qonunchilik palatasida uchta oʻqishdan va Senatdan oʻtishi uchun jami 4 kun yetarli boʻlgandi.
Bir qarashda, masʼullar jirkanch jinoyatga tezkorlik bilan reaksiya bildirgandek koʻrinadi, lekin kartina toʻliqroq boʻlishi uchun qoʻshimcha tafsilotlar ham kerak. Gap shundaki, 2026-yil 17-fevral kuni, yaʼni Uchqoʻrgʻondagi jinoyatdan ancha avvalroq, 2026-yilgi davlat dasturi qabul qilingan. Dasturdagi bandlarning birida pedofiliya uchun umrbod qamoq jazosini belgilash vazifasi qoʻyilgan va ijro uchun 1-aprelgacha muddat belgilangan. Lekin qonun loyihasi 1-aprelda ham, 1-iyunda ham, 1-sentabrda ham parlamentga kiritilmagan. Kim biladi, agar Uchqoʻrgʻondagi fojia boʻlmaganida, dasturda belgilangan vazifa hali ham oʻz ijrosini kutib yotgan boʻlarmidi?
Bu hafta yana nimalar roʻy berdi?
“Oʻzbekiston pochtasi” Wildberries boshqaruviga berilgani oshkor boʻldi. Milliy pochtaga rossiyaliklar qiziqish bildirayotgani bir yil oldin maʼlum boʻlgan, oʻshanda Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi Davlat aktivlarini boshqarish agentligiga shaffoflikni talab qilib taqdimnoma kiritgan edi. 2026-yil sentabriga kelib, “Oʻzbekiston pochtasi” kuzatuv kengashidagi 9 ta oʻrindan 5 tasini Wildberries vakillari egalladi, Davaktiv direktori esa jonli efirda ishonchli boshqaruv kelishuvi borligini rad etdi. Lekin koʻp oʻtmay haqiqat oshkor boʻldi: korporativ hujjatlardan maʼlum boʻlishicha, 2025-yil 30-dekabrda WB'ning Oʻzbekistondagi shuʼbasi bilan ishonchli boshqaruv toʻgʻrisida shartnoma imzolangan.
Peshlavhani reklamaga tenglashtirish rasman toʻxtatildi. Toshkent shahridagi tadbirkorlarni qiynab kelgan muammo rasman oʻz yechimini topdi: hukumat qarori bilan, doʻkonlar peshtoqiga “oziq-ovqatlar”, “dorixona”, “goʻzallik saloni” kabi yozuvlar yoki firma belgisini oʻrnatish uchun reklama pasportini olish va har yili pul toʻlash tartibi bekor qilindi. Tashqi reklama obyektlarini buzishda kuzatilgan “yovvoyi” xatti-harakatlarga chek qoʻyish, bunday ishlarni zarurat tugʻilganda madaniy bir shaklda tashkil etish boʻyicha ham talablar belgilandi. Toshkent shahrining dizayn-kodi takroran jamoatchilik muhokamasiga chiqariladi.
Issiqxona xoʻjaliklari uchun soliq imtiyozlari va subsidiyalar eʼlon qilindi. Pomidor narxidagi keskin oʻsish fonida qabul qilingan prezident qaroriga binoan, issiqxona xoʻjaliklari QQS va foyda soligʻidan ozod etildi, ijtimoiy soliq stavkasi 1 foizga tushirildi, yer va mulk soliqlari esa 50 foizga kamaytirildi. Oktabrdan martgacha ekologik talablarga javob beradigan issiqxonalarning elektr xarajatlari 50 foizi qoplab beriladi. Toshkent viloyatida tomorqasida issiqxonaga ega aholiga subsidiya ajratiladi. Surxondaryoga koʻchirilishi koʻzda tutilgan poytaxt atrofidagi issiqxonalarga “yashil” maqomga oʻtgan holda ishlashiga ruxsat berilmoqda.
Fermerga tahdid qilgan hokim hayfsan oldi. Bu “klassik janr”dagi hikoyalarning navbatdagi namunasi Piskent tumaniga toʻgʻri keldi. Kun.uz'ga kelib tushgan audiodan maʼlum boʻlishicha, tuman hokimi Muzaffar Aripov fermerlarga bosim oʻtkazgan, ulardan biriga “yeri tugul, jonini sugʻurib olishi”ni aytgan. Bu holat oshkor boʻlgach, viloyat rahbari Zoyir Mirzayev Piskent hokimiga hayfsan intizomiy jazosini qoʻlladi. Fermerlar kengashi fermerning manfaatida prokuraturaga murojaat qilgan, idora hozircha holatga munosabat bildirmadi. Eslatib oʻtamiz, tadbirkorlik faoliyati erkinligi qonun bilan kafolatlangan, hokimlar fermerlarning ishiga aralashishga haqli emas.
