Uruşning 1 yilligi, yopiqlikni istovçilar va trillion sömlik imtiyoz - hafta dayjesti
|15:10 / 26.02.202334 15816 min
Ikkinçi uriniş: Özbekistonda dron işlab çiqariş yölga qöyiladi. Imtiyozlar kimni boyitgan: qazilma boyliklardan budjetga tuşumlar 2 trln sömga kamaydi. Prezident internetni kuzatişini aytdi: undan söz erkinligini tugatişni sörovçilar köp. Ötgan haftaning asosiy xabarlari – Kun.uz dayjestida.
24 fevral kuni Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirganiga, ukrain xalqining erkinlik va vatan ozodligi uçun kuraşga çiqqaniga bir yil töldi. Bir yil oldin ayni mana şu kunlarda dunyo jamoatçiligi Ukraina mudofaasi yana neça soat turib bera olişi haqida öylayotgan, hujumga uçragan poytaxt Kiyev va boşqa önlab şaharlardan kelayotgan xabarlar oqimini katta hadik bilan kuzatib borayotgan edi.
Ukraina esa turib bera oldi. Hozir ortga nazar taşlab aytiş mumkinki, aynan dastlabki soatlar – uruşning hal qiluvçi pallasi edi. Şimol, şarq va janubdan bir vaqtning özida hujumga ötilgan, butun mamlakat böylab raketalar yoğilayotgan, safarbarlik endigina e’lon qilingan, hali ğarbning qurollari yetib kelmagan ilk kunlar – Kiyevdagi hokimiyatning ağdarilişiga eng katta tahdid pallasi edi.
Kutilganidan karrasiga köp yöqotişlarga uçragan Rossiya armiyasi ötgan bir yil davomida Ukraina davlatçiligini qulatiş darajasidagi bunday tahdidni boşqa yarata olmadi. Qöşnisini yaşin tezligida taslim qilişiga işongan Putin, uruşning ikkinçi kunidayoq ukrain mudofaaçilariga murojaat qilib, ulardan hokimiyatni özlari ağdarib berişni söraşga majbur böldi. Şu tariqa, bu uruş avtokrat rahbarlar va ularning atrofidagilar real voqelikdan uzilib qolişi, mavjud vaziyatga, özining va boşqalarning imkoniyatlariga noreal baho berişini yana bir marta tasdiqladi.
Biz Ukraina voqealarini umuminsoniy qadriyatlar va Özbekistonning milliy manfaatlari nuqtayi nazaridan yoritib boryapmiz. Bu uruş, qanday yakun topişidan qat’i nazar, possovet mintaqasining kelgusi ön yilliklardagi kun tartibiga jiddiy ta’sir ötkazadi. Şu hafta Yevropa Ittifoqining taşqi işlar va xavfsizlik siyosati böyiça oliy vakili Jozep Borrel aytganidek, Rossiya istilosi Yevropa va Markaziy Osiyo uçun haddan taşqari qaramlikdan qoçiş kerakligini körsatib berdi. Ya’ni Rossiyaga energoresurslar böyiça qaram bölib qolgani uçun katta tovon tölagan Yevropa xuddi şu xatoni qilayotgan Markaziy Osiyoni ogohlantiryapti. Borrel öz bayonotida Rossiya propagandasining mintaqamizdagi ta’sir kuçiga alohida urğu berib ötgan. Oxirgi paytlarda Moldovada rossiyaparastlik harakati kuçayayotgani ham ayni şu propaganda omili bilan bevosita boğliq.
Özbekiston Ukrainaning suvereniteti va hududiy yaxlitligini qöllab-quvvatlaşini e’lon qilgan bölsa-da, uruşga nisbatan rasman betaraflik pozitsiyasini tanlagan. Şu hafta, 23 fevral kuni BMT Boş assambleyasida Rossiyani Ukrainadan zudlik bilan çiqib ketişga çaqiruvçi rezolyuyatsiyaga Özbekiston
. Rezolyutsiya 141 ta davlatning qöllab-quvvatlaşi bilan xalqaro çaqiriq sifatida qabul qilindi. 7 ta davlat qarşi çiqdi, 32 ta davlat ovoz berişda qatnaşmadi. Pozitsiya bildirmaganlar orasida MDHning deyarli hamma a’zolari, Xitoy va Hindiston ham bor.
Kelasi hafta Özbekistonga AQŞ davlat kotibi Entoni Blinkenning taşrifi kutilyapti. Blinken 28 fevral kuni avval Ostonada bölib, S5+1 formatidagi Markaziy Osiyo – AQŞ taşqi işlar vazirlari uçraşuvida iştirok etadi. Keyin Toşkentga kelib, özbek rasmiylari bilan muloqot qiladi. Amerikaning boş diplomati 1 mart kuni “katta yigirmatalik” taşqi işlar vazirlari uçraşuvida qatnaşiş uçun Toşkentdan Hindiston poytaxti Dehliga uçib ketadi.
Ukrainadagi uruş zamonaviy harbiy harakatlarda dronlarning ahamiyati qançalik ortib ketganini hammaga körsatib qöydi. Ukraina mudofaa vaziri Oleksiy Reznikov şu hafta e’lon qilingan intervyusida aytişiça, Rossiyaning Buçadagi harbiy kolonnasini yöq qilgan yigitlar dron – safarbarlikka çaqirilişidan oldin kompyuter öyinlarini köp öynagan va dron boşqarişni örgangan yoş yigitlar bölgan. Umuman, dron uçirişni biladigan ukrain yoşlarining uruşdagi roli qançalik muhim bölayotgani haqida avval ham köpgina ma’lumotlar paydo bölgan edi.
Özbekistonda esa vakolatli organlardan taşqari, fuqarolarga dronlar va ularning qismlarini çetdan olib kiriş, sotiş, saqlaş va uçiriş jinoyat deb belgilangan. 2019 yilda bu harakatlar uçun 3 yilgaça qamoq jazosi belgilangan edi. 2023 yilgi davlat dasturiga asosan, bu harakatlarni birinçi marta sodir etganlik uçun jinoiy emas, ma’muriy javobgarlik belgilanişi kutilyapti.
24 fevral kuni prezident Qarşi şahridagi Oliy harbiy aviatsiya bilim yurtiga taşrifi vaqtida tajriba tariqasida dronlar yiğişni yölga qöyiş böyiça topşiriq berdi. Şavkat Mirziyoyevning sözlariga köra, dunyoda kuzatilayotgan xavf-xatarlar havo mudofaasini yangi darajaga kötariş kerakligini körsatyapti.
E’tiborlisi, Özbekistonda uçuvçisiz uçiş apparatlarini işlab çiqariş yölga qöyilgani haqida bundan bir yil oldin Mudofaa sanoati davlat qömitasi xabar bergan edi. Xabarda “Loçin” deb atalgan milliy dronlar xalqaro talablarga töliq javob berişi, köp funksiyali ekani aytilgandi. Lekin ötgan vaqt davomida bu borada boşqa yangilik bölmadi, loyihaning hozirgi holati noma’lum. Nima bölganda ham, zamonaviy armiya ixtiyorida dronlar albatta bölişi kerak ekaniga şubha yöq va bu boradagi işlar faollaşişi kerak. Fuqarolarning uçuvçisiz uçiş apparatlari borasidagi huquqlarini kengaytiriş masalasi milliy xavfsizlik nuqtayi nazaridan qayta körib çiqilsa yomon bölmasdi.
“Hamma yopib qöy deydi, yöq, yopmayman” — prezident OAV haqida
Oliy Majlisda Konstitutsiyani yangilaş böyiça muhokamalar jarayoni tiklandi. Ma’lum bölişiça, ötgan yili e’lon qilingan loyihaga ayrim qöşimçalar qöşilgan. Masalan, mahalliy kengaşlarga hokimlar raislik qilişi mumkin emasligi haqidagi aniq qoida kiritilyapti. Konstitutsiya özgarganidan keyin, hokimlar mahalliy deputatlik kengaşlari raisligidan ketadi va kengaş a’zolari orasidan yangi rais saylanadi. Şu bilan birga, mahalliy budjetni şakllantiriş vakolati hokimda qoladi, kengaş budjetni hokim taqdimiga binoan tasdiqlaydi. Hokimlar saylovi esa bölmaydi.
Konstitutsiya loyihasidagi yangiliklardan yana biri – hukumat zimmasiga oçiqlik va samaradorlikni ta’minlaş vazifasi yuklatiladi. Ya’ni vazirlik va idoralar oçiq, şaffof, qonuniy va effektiv işlaşi kerakligi konstitutsiyaviy talabga aylanadi. Bundan taşqari, jurnalistlar faoliyatiga tösqinlik qilganlar va aralaşganlar javobgarlikka tortilişi ham asosiy qonunda yozib qöyiladi.
Oçiqlik va oşkoralik Konstitutsiyaga kiritilayotgan bir paytda, yana yopiqlikka qaytişni istayotganlar ham köp. Buni şu hafta Qarşiga taşrifi vaqtida prezident Şavkat Mirziyoyev ham aytib ötdi.
“Yopiq davlat bölib, ommaviy axborot vositalarini qöllab-quvvatlamaganimiz uçun xalqning ovozini eşitmadik. Erkinlik nafasi yoqadimi? Menga yoqadi. Töğri, menga bunday işlaş qiyinroq. Hamma aytadi, e, yopib qöy, deydi. Yöq, yopmayman. Yana oldingidek, prokuror, SNB, tekşiruvçi bölaversinmi? Biz niyatimizga yetdikmi? Birimiz ikki böldimi?
Şuning uçun, erkinlik nafasini, ommaviy axborot vositalarini döst bilamiz. Gapirsin, adolatli gapirsin. Tanqid qilsin, töğri tanqid bölsin. Şu qişloqqa, maktabga, ta’limga foydasi bölsa, nur ustiga nur. Men har kuni öqiyman, internetni ham öqiyman. Kim qanday gapirganini vaqtim boriça, qölimga qalam olib, özimga yozib olaman. Baribir 10 ta fikrdan 9 tasi töğri bölib çiqadi. Bu töğri yönalişmi? Agar bizda [OAV] yopiq bölsa, sizlarni ham heç kim eşitmaydi”, – dedi prezident maktab jamoasi bilan muloqotda.
Oliy ta’lim: Maqtovli komment yoz, talabalarni guruhlarga böl...
Ta’lim yangiliklari. Oliy ta’lim vaziri lavozimini egallagan Ibrohim Abdurahmonov biri-biridan ğalati topşiriqlari bilan bir qator faollarning oliy ta’lim rivojiga bölgan bor umidlarni ham söndiryapti. U avvaliga bitiruvçilari yetarliça işga kirmagan xususiy universitetlarni yopib yuboriş bilan tahdid qildi. Bunaqa talab, aniqki, davlat oliygohlaridagi bitiruvçilarning işga kirişi böyiça soxta byurokratiyani xususiy universitetlarga ham köçiradi. Oddiy qilib aytganda, işga kirganing haqida ma’lumotnoma olib kelmasang, diplomingni ololmaysan, hatto universiteting xususiy bölsa ham.
Bu bayonotdan köp ötmay Abdurahmonov endi talabalarning odob-ahloqi bilan şuğullana boşladi. Bu borada hamma rektorlarga şoşilinç topşiriq jönatildi. Hozir oliygohlar öz talabalari orasidan uçta guruhni ajratib oliş bilan şuğullanyapti: jinoyatçilikka moyil, yot ğoyalar ta’siriga tuşiş arafasidagi va tartibbuzarlar. Talabalarni toifalarga böliş mezonlari hozirça yöq. Masalan, kalta paypoq kiyganlar qaysi guruhga mansub bölişi noma’lum.
Topşiriq faqat şundan iborat emas. Oliy ta’limda işlaydiganlar xodimlardan internetda yozilgan maqola va postlarga “tizim şa’nini himoya qiladigan” kommentlar yoziş talab qilinyapti. Bundan taşqari, oliygohlar yoşlar örtasida paydo bölayotgan yomon illatlardan ogoh qiliş maqsadida ta’sirçan qisqa hikoyalarni naşr qilişi kerak. Şuningdek, yuz minglab talabalarning har biriga ijtimoiy-psixologik pasport tuzilyapti.
Xalq ta’limida ham ayrim bahsli yangiliklar yöq emas. Navoiy şahri hokimi Murodxon Egamqulov şahardagi maktablar faoliyatini örganiş böyiça işçi guruh tuzdi. Oddiy qilib aytganda, maktablarga hokimiyatdan komissiya kelyapti. Buning nimasi yangilik deyişingiz mumkin. Gap şundaki, bu xabarni, aniqroği bu holat OAVda tanqid qilinganini eşitgan hokimlar özlariga qiziq bir yangilikni kaşf qilişgan bölsa ajab emas: hokimlarning maktablar faoliyatini tekşirişga haqqi yöq.
2019 yildagi hukumat qaroriga asosan, maktablar faoliyatini tekşiriş vakolatiga ega davlat organlari röyxati tasdiqlangan. Bu röyxatda hokimliklar yöq. “Ta’lim töğrisida”gi qonunda ham hokimlarga bunaqa vakolat berilmagan. Şunga qaramay, biz bilan gaplaşgan soha vakiliga köra, Navoiy şahar hokimligining işçi guruhi a’zolari maktab direktorlariga bosim ham ötkazyapti.
Eslatib ötamiz, prezident şu oy boşida Andijonga taşrifi vaqtida maktab direktorlariga erkinlik beriş haqida gapirgan edi.
“Biz direktorni qölsiz, oyoqsiz, közsiz qilib qöyganmiz. “Rayono”ning mudiri yötalsa, yötaladi, yötalmasa, yötalmaydi – töğrisi şu endi. Mana şu narsani yöq qiliş kerak. Hamma narsa maktabda.
Nazoratini qilsin sizning tizimingiz, lekin ularga ham erkinlik beriş kerak. Talab kuçli bölişi kerak, şu bilan birga vakolatlari ham yuqori bölişi kerak. Bitta odamni böşatişga ham “rayono”ga boriş kerak, qanaqasi bu?” – degandi Şavkat Mirziyoyev xalq ta’limi vaziriga qarata.
Bemisl soliq imtiyozlariga qaramay, gaz qazib oliş kamayyapti
Yodingizda bölsa, ötgan yili Özbekistonda yerosti boyliklari böyiça soliqlar ançagina pasaytirilgan edi. Xususiy kompaniyalar uçun tabiiy gaz böyiça soliq stavkasi 3 baravarga, neft va gaz kondensati böyiça 2 baravarga kamaygan edi. Bundan maqsad – xususiy kompaniyalarni investitsiya kiritişga rağbatlantiriş ekani aytilgandi. Amalda esa unaqa bölayotganga öxşamayapti.
Gap şundaki, 2022 yilda yer qa’ridan foydalanuvçilar bir yil oldingiga qaraganda salkam 2 trln söm yoki 12 foiz kam soliq töladi. Bu yönalişdagi 14 trln sömlik tuşumning asosiy qismi xususiy emas, davlat korxonalariga töğri keladi. Bir qator turdagi soliqlar prognozdan oşirib bajarilgan bölsa, qazilma boyliklarni özlaştiruvçilar tölagan soliq miqdori prognoz qilingan darajadan 538 mlrd sömga kam bölgan.
E’tiborlisi, imtiyozlar sababli soliq tuşumi 12 foizga kamaygan bölsa ham, gaz qazib çiqariş 4 foizga tuşib ketgan. Gaz kondensati qazib oliş 3 foizga kamaygan. Neft qazib oliş esa atigi 2 foizga oşgan. Rasmiy statistikaga qaraganda, bunday tendensiya 2023 yil yanvar oyida ham davom etgan.
Berilayotgan katta-katta soliq imtiyozlari qanaqa natija keltirgani tahlil qilinadimi özi? Kun.uz 2021 yilda mas’ullarga şunday savol berib, “hozirça yöq” degan javobni olgandi. Şundan keyin ham biror bir soliq imtiyozining qanaqa foyda keltirgani haqida tahlillar e’lon qilingani yöq. Va bunaqa tahlillarsiz ham körinib turibdiki, hamma imtiyozlar ham foyda berayotgani yöq, budjetga tuşum kamayib, natijada buning oğirligi imtiyozi yöqlarga tuşyapti.
Toşkent: Transportda yangi tariflar va avtoturargohlar
Toşkentda jamoat transporti tariflari qimmatlaşişi kutilyapti. Hozirgi yagona 1400 sömlik tarif 1 maydan boşlab naqd şaklda 2000 söm, elektron şaklda 1800 söm, ATTO kartasi orqali tölaganda esa 1600 söm böladi.
Bir soat içida bitta avtobusdan tuşib ikkinçisiga çiqsangiz, tarif 70 foizga arzonlaşadi, uçinçi avtobusga çiqqaningizda esa yölkira bepul böladi. Bir soat içida avtobusdan metroga yoki metrodan avtobusga ötsangiz, ikkinçi yölkira 30 foizga arzonroq böladi. Jamoat transportida köp yuradiganlar kuniga 6 ming söm tölab, çeklovsiz tarifni sotib olişi mumkin.
Tirbandliklarni kamaytirişning yana bir çorasi sifatida şaharda köp qavatli avtoturargohlar quriladi. Buning uçun alohida davlat taşkiloti tuziladi. Internetda “stoyanka vazirligi” deb ta’riflangan taşkilotga yer maydonlari ajratiladi. Taşkilot bu yerda budjet hisobidan yoki davlat-xususiy şeriklik asosida bir neça qavatli avtoturargohlar quradi. Keyin qurilgan obekt tayyor biznes sifatida tadbirkorlarga sotiladi. Bunda avtoturargohni olgan tadbirkor uning profilini özgartirmaslik majburiyatini oladi.
Poytaxtga oid yana bir xabar. Şaharda 7 ta viloyat – Andijon, Namangan, Farğona, Sirdaryo, Samarqand, Buxoro va Surxondaryo viloyatlari hokimliklariga 32 sotixdan yer ajratiladigan böldi. Yerlar Mirzo Uluğbek tumanining Çingeldi mahallasidagi aholi punktlari yerlaridan ajratiladi. Bu borada hozirça rasmiy izoh bölmadi. Viloyatlar Çingeldida 2025 yilgi yoşlar örtasidagi Osiyo öyinlari uçun mehmonxonalar qurişi mumkinligi taxmin qilinyapti.
Bu hafta yana nimalar röy berdi?
Özbekiston Suriyaga insonparvarlik yordami yubordi. Zilzilaoqibatlari bilan kuraşayotgan mamlakatga 50 tonnaga yaqin yordam yuki yetkazib berildi. Oxirgi ma’lumotlarga köra, Suriya va Turkiyada jami qurbonlar soni 50 mingdan oşgan. Şanba kuni özbekistonlik qutqaruvçilar otryadi Turkiyadan qaytdi. Ular 18 kun davomida 18 kişini tirik holda qutqarib oldi, vayronalar ostidan 200 ga yaqin jasadni olib çiqdi.
Toşkentda qölga olingan strimerning tarafdorlari uning qöyib yuborilişini talab qilib, köça yurişini ötkazdi. Eng qiziği,aksiyaiştirokçilari – bolalar. Voqea YouTube'da 380 ming obunaçiga ega strimer – Aslamboi taxallusli PUBG öyinçisi öz muxlislari bilan Magic City'da uçraşuv ötkazganidan boşlangan. Içki işlar va milliy gvardiya xodimlari 19 yoşli yigitni idoraga olib ketgan. Uçraşuvga yiğilgan 140ga yaqin bola esa uning qöyib yuborilişini sörab, hayqiriqlar bilan köça yurişini ötkazdi. Voqea yakunida Aslamboyga köça yurişlari tartibini buziş moddasi bilan bayonnoma rasmiylaştirildi.
Yangi avtomobil sotib olganda uni onlayn tarzda davlat röyxatidan ötkaziş va raqam oliş mumkin böladi. Bunda yöl harakati idorasiga borib ötiriş şart bölmaydi. Çorşanba kuni prezident selektorida şu haqda topşiriq berildi. Yiğilişda raqamlaştiriş böyiça qator vazifalar belgilandi. IMEI masalasida yangilik bölmadi.
