RFdan gaz importi, benzin defitsiti va keyingi qişga rejalar - hafta dayjesti
|15:00 / 29.01.202354 16514 min
Özbekiston Rossiyadan gaz oladigan böldi: bu nega xavotirli? Metan-şoxobçalardagi navbatlar AYoQŞlarga köçdi: benzin importidagi monopoliya odamlarni qiynaşiga davlat qaçongaça qarab turaveradi? UzAuto narx oşirişni boşladi: kompaniya havo ilişini kutayotganmidi? Yakunlanayotgan haftaning asosiy voqealari – Kun.uz dayjestida.
Özbekiston 1 martdan boşlab Rossiyadan gaz importini yölga qöyişi mumkin. Energetika vaziri Jörabek Mirzamahmudov va “Gazprom” raisi Aleksey Miller 24 yanvar kuni tegişli yöl xaritasini imzoladi.
Unga köra, fevral oyi oxirigaça Özbekiston va Rossiya gaz yetkazib berişning texnik va moliyaviy tomonlarini muhokama qiladi. Agar kelişuvga erişilsa, tegişli şartnoma tuziladi va 1 martdan boşlab “Örta Osiyo – Markaz” quvuri orqali reversiv tartibda gaz uzatiş boşlanadi.
Gaz bilan boğliq boşqa hujjatlar qatori, bu hujjatni ham har ikkala tomon sir saqlayapti. Özbekiston Energetika vazirligi yöl xaritasi haqida rasmiy ma’lumot berişni naq bir sutkaga çözib, butun jamoatçilikni jiddiy xavotirga qöydi. Keyinroq ma’lum bölişiça, hujjatda mamlakatning gaz-transport tizimini “Gazprom”ga beriş haqida band yöq. Özbekiston özining gaz tarmoqlariga egalik va boşqaruv huquqini töliq özida saqlab qoladi.
“Bu – Rossiyadan tabiiy gazni import qiliş böyiça çora-tadbirlarni közda tutuvçi yöl xaritasi. Ya’ni texnik şartlarni örganamiz, keyin texnik imkoniyatlardan kelib çiqib, tijoriy narxlar böyiça kelişsak, Rossiyadan gaz import qiliş közda tutiladi”, – deya izoh berdi energetika vaziri Jörabek Mirzamahmudov.
Hukumatga nisbatan işonçsizlik va jiddiy tanqidlarning kelib çiqişiga bu safar ham hukumatning özi sababçi böldi. Özbekiston tomonining bu boradagi rasmiy bayonoti negadir “Gazprom”ning bayonotidan bir sutka ötib e’lon qilindi. Bu vaqt içida keng jamoatçilikda jiddiy xavotirga tuşiş uçun hamma asoslar bor edi. Moskva energetik mustaqilligimizga köz olaytirayotgani oçiq-oydin körinib turgandi. Ustiga-ustak, energetikamizning hozirgi kundagi inqirozli holatida, millionlab aholimiz sovuqda gazsiz, çiroqsiz ötirişida aynan Rossiya bilan 2005 yilda tuzilgan, milliy manfaatlarga zid gaz şartnomalarining ham alohida örni bor.
Mavzuga oid
Ötgan hafta Qozoğiston va “Gazprom” örtasida ham gaz masalasidagi hamkorlik böyiça yöl xaritasi
. Şu tariqa, Putinning uç tomonlama gaz ittifoqi ğoyasiga Toşkent ham, Ostona ham rozi bölmadi. Lekin xursand bölişga hali erta. Rossiya öz gazini qanaqa narxda sotişi noma’lum. Bizdagi energiya inqirozi narx borasidagi muzokaralarda ularning foydasiga işlaydi. Qolaversa, gaz masalasida Rossiyaga boğliqlikning paydo bölişi aslo quvonarli holat emas. Bunda, milliy xavfsizlik nuqtayi nazaridan, rus gazining içki iste’molimizdagi uluşi sezilarli darajada ortib ketişiga mutlaqo yöl qöyib bölmaydi. Özbekiston uçun bunday jiddiy xatoning oqibatlari Yevropa körgan oqibatlardan ham jiddiyroq bölişi şubhasiz.
Rossiya Qozoğiston va Özbekistonga gaz sotişga aynan hozir qiziqib qolgani bejiz emas. Ukraina uruşidan keyin Yevropa Rossiya energoresurslaridan voz keçyapti. “Gazprom” avval “Soyuz” quvuri orqali, Ukraina hududidan Yevropa Ittifoqiga yetkazib bergan gazini endi Markaziy Osiyoga yönaltirmoqçi. Rossiya saytlari birinçi bosqiçda yiliga 6-7 mlrd kubometr gaz yetkazilişi mumkinligini yozişyapti.
Qator tahlilçilarga köra, Markaziy Osiyoga gaz uzatişdan yana bir maqsad ham bor – Markaziy Osiyo gaz tarmoqlaridan tranzit sifatida foydalangan holda, Xitoyga gaz sotişni köpaytiriş. Kelgusida Hindistonga quvur orqali rus gazi yetib borişi mumkinligi haqida ham taxminlar yöq emas. Ma’lumot uçun, 2015 yilda Turkmanistonning Galqiniş konidan Afğoniston va Pokiston orqali Hindistonga 1735 kilometrlik gaz quvuri qurilişi boşlangan.
Keyingi qişga tayyorgarlik
Gazni siyosiy qurolga aylantirgan Rossiyaga gaz borasida qaram bölib qolmaslik uçun import diversifikatsiya qilinişi kerak. Bunda muqobil variantlardan biri – Turkmaniston. Hafta boşida ma’lum bölişiça, Turkmaniston 21 yanvardan boşlab Özbekistonga gaz yetkazib berişni bosqiçma-bosqiç tiklay boşlagan.
Ta’minot 12 yanvarda töxtab qolgandi. Bunga qöşni mamlakatdagi eng yirik “Galqiniş” konida qattiq sovuq sababli texnik nosozlik yuzaga kelgani sabab qilib körsatilgandi. 20 yanvarda, Özbekistonga gaz uzatiş tiklanişidan bir kun oldin prezident Serdar Berdimuhamedov şu konga borgani xabar qilindi.
Eslatib ötamiz, dekabr oyida Özbekiston va Turkmaniston tarixda birinçi marta uçinçi tomonning iştirokisiz, faqat ikki tomonlama muzokaralar orqali qisqa muddatli gaz ta’minoti böyiça kelişuvga erişgan edi. Şu hafta ma’lum bölişiça, Özbekiston janubiy qöşnisidan neft importini ham yölga qöyişi mumkin.
Bu borada “Özbekneftgaz” Turkmanistonning Petronas Çarigali şirkati bilan muzokaralar boşladi. Malayziya kompaniyasiga tegişli bu şirkat Kaspiy dengizining Turkmaniston şelfida neft va gaz qazib oliş bilan şuğullanadi. Hafta davomida “Özbekneftgaz” arzon Ai-80 benzinini import qiliş böyiça kelişuvga erişgani haqida ham ma’lumot paydo böldi. Qaysi mamlakatdan va qança miqdordagi haqida gap ketayotgani hozirça aniq emas.
Gaz şoxobçalari faoliyatiga qöyilgan çeklov sababli ulardagi navbatlar endi benzin şoxobçalariga köçgan. Xususiy şoxobçalarning aksariyatida Ai-80 benzini yöq. Borlarida esa navbat kilometrlarga çözilyapti. Qölda benzin sotiş holatlari uçrayapti. Şoxobçalarda esa 80 benzinni 91 yoki 92 markasi ostida sotiş holatlari aniqlanyapti. Energetika vazirligi yuzdan ortiq qoidabuzar şoxobçaga birjadan benzin olişni bir kunga taqiqlab qöydi.
Afsuski, hozirgi holat, minglab odamlarning soatlab sovuqda benzinga navbat kutişi ham benzin importini oçib yuboriş uçun yetarli sabab bölolmayapti. Sanoqli qöllar tomonidan nazorat qilinadigan yopiq import oçilsa, raqobatga yöl berilsa, özbekistonliklar ham qöşni Qozoğistondagi kabi sifatli markadagi benzinni ança arzonga quyişi mumkin bölardi.
Lekin hukumat bunaqa qilmoqçi emas. Vazirlar Mahkamasi şu hafta keyingi qişga tayyorgarlik böyiça öz rejalarini e’lon qildi. Bu rejalardan benzin importini oçiq va şaffof holatga keltiriş örin olmagan.
Duşanba kuni boş vazir Abdulla Aripov ötkazgan selektorda aytilişiça, respublika böylab mavjud 40 mingta köp qavatli uydan 31 mingtasining fasadiga issiqlik izolyatsiyasi uçun bazalt qoplab çiqiladi. Buning uçun bazalt işlab çiqariş hajmini oşiriş çoralari köriladi. Köp qavatli uylarning tomiga quyoş panellari örnatiş ham reja qilinyapti.
Yiğilişda Abdulla Aripov bu yilga qişga tayyorgarlikdagi kamçiliklardan töğri xulosa çiqarişga va’da berdi. Hukumat rahbari transformatorlarni yangilaş, yangi tarmoqlar tortiş, gaz infratuzilmasini ta’mirlaş va boşqalar böyiça aniq raqamlar belgilab olinganini aytdi. Aripovning sözlariga köra, 2023 yilda gaz qazib olişni 9 foizga oşiriş mumkin. Lekin mumkin deyilgan bu çora qilinadimi-yöqmi, aniq bir narsa deyiş qiyin. Çunki gaz qazib oliş yildan yilga faqat kamayib boryapti.
Energetika vaziri Jörabek Mirzamahmudovga köra, 2023 yilda çekkaroq hududlarda kömirda işlovçi qöşfunksiyali issiqlik markazlari qurilişi kutilyapti: ular ham issiqlik uzatadi, ham elektr işlab çiqaradi. Quyoş fotoelektr stansiyalarini tezroq quriş uçun loyihalar tendersiz tanlanişi mumkin. Quriliş materiallari işlab çiqaruvçi korxonalar va issiqxonalar kömirga ötkaziladi. Energiyani tejovçi uskunalarga ötiş tezlaştirilişi ham aytilyapti.
Sovuq ortga çekindi
Özbekistonliklar noodatiy sovuq qişning ketma-ket uçinçi haftasini ötkazdi. Uç hafta oldin yoğgan qor masalan Toşkentda haligaça töliq erigani yöq. Hafta davomida poytaxtda elektr va gaz uzilişlari kamroq vaqtga bölsa-da davom etdi. Çiroq öçgan mahallalarda svetoforlar işlamasligiga, mahallalar va köplab yöllarning yoritilmasligiga ham könika boşladik.
Hafta oxiriga kelib havo harorati nihoyat ilidi. Energetika bilan boğliq vaziyat ham yumşay boşladi. Toşkentda savdo markazlari, köngiloçar majmualar va istirohat boğlari odatiy iş rejimiga qaytyapti. Bir neça haftalar içida ilk marta teleminora çiroqlari yoqildi. 27 yanvardan elektr energiyasidan qarzdorlarni tarmoqdan uziş boşlandi. Afğoniston Özbekistondan elektr energiyasi yetkazib beriş qayta tiklanganini e’lon qildi.
Duşanba kuni respublika böyiça maktablarning 92 foizida darslar an’anaviy şaklda, 700 dan oşiq maktabda esa onlayn boşlangan edi. Yangi haftadan deyarli hamma maktablar oflaynga qaytişi kutilyapti.
UzAuto Motors'da yangi narxlar
Qattiq sovuqning çekinişini ayniqsa UzAuto Motors özgaça intiqlik bilan kutgan bölsa ajab emas. Havo iliy boşlaşi bilan kompaniya narx oşirişlarni ham sekin-asta boşlab yubordi. Birinçi bölib qimmat modellarning narxlari e’lon qilindi. Qöşilgan qiymat soliği pasayganiga qaramay, Tracker 2 foizga, Equinox, Traverse va Tahoe esa 5 foizga qimmatlaşdi. Malibu esa kutilmaganda deyarli 10 mln sömga arzonlaşdi. Lekin arzonlaşgan narxda şartnoma beriş sanoqli soatlar davom etdi xolos: kontraktatsiya oçilganidan köp ötmay heç qanaqa izohsiz yana yopildi.
Köpçilik kutayotgan Lacetti va Cobalt'ning oşgan narxlarini e’lon qiliş uçun kompaniya havo yana ham ilişini kutayotgan bölsa ajab emas. Bu modellarning sotuvi töxtab qolganiga 2 oy böldi. Aslida, normal kompaniyalar uçun naq 2 oy savdo qilmaslik bu juda katta zarar degani. Lekin monopol UzAuto Motors'ga emas. Kompaniya, masalan, 2022 yilda 703 mlrd söm soliqni tölamagan. Aniqroği, şunça soliq imtiyozi olgan.
E’tiborlisi, imtiyozga ega kompaniyalar xususiylaştirilganidan keyin ham imtiyozlardan foydalanaverişi mumkin. Angren şina zavodi Rossiyaning “Tatneft” kompaniyasiga sotildi, lekin şina importiga qöyilgan bojlar bekor qilinişi haqida heç qanaqa gap yöq. Xitoydan olingan 156 mln dollar qarz evaziga qurilgan zavod bundan 2 barobar arzon – 80 mln dollarga sotildi. “Özkimyosanoat”ning izohlaşiça, buning sababi – “Tatneft” zavodning 153 mln dollarlik qarzini tölaş majburiyatini ham olgan.
Özbekistonda 5 mln kişi – kambağal
Özbekistonda aholining qançasi kambağal qatlamga mansub ekani birinçi marta rasman e’lon qilindi. Rasmiylarga köra, mamlakatimizda kambağallik körsatkiçi – 14 foiz. Bir yil oldin esa 17 foiz bölgan. 36 mln aholining 14 foizi 5 mln 40 ming kişi degani.
Kambağallik çegarasi rasman minimal iste’mol xarajatlariga teng. Bu miqdor bir yil oldin 498 ming söm deb belgilangan. Demak, Özbekistonda 5 mln kişining oilasida bir oylik daromad kişi boşiga 498 ming sömga yetmaydi.
Çorşanba kungi yiğilişda prezident kambağallikka qarşi kuraşiş davlat siyosati ekanini aytib, yil oxirigaça 2 millionta doimiy iş örni yaratişga topşiriq berdi. 2023 yilda oilaviy tadbirkorlik uçun 12 trillion söm ajratiladi. Lekin bu mablağlar samarali işlatilişi ham kerak. Masalan, Kun.uz suriştiruvi Mahallabay agentligida şubhali tenderlar davom etayotganini körsatyapti. Milliardlab sömlik davlat buyurtmalari oçilganiga bir neça kun bölgan kompaniyalarga berib yuborilyapti. Bu tenderlar şubhali ekanini körsatadigan boşqa holatlar ham bor. Bu birinçi marta bölmayotgani, avvalgilari böyiça tayinli reaksiya bölmaganini inobatga olsak, bu yil ajratiladigan 12 trillion söm haqidagi xabar kimlarnidir hammadan köproq xursand qilgan bölsa ajab emas.
Bu hafta yana nimalar röy berdi?
Toşkent şahar hokimi lavozimidan olingan Jahongir Ortiqxöjayevning deputatlik mandati ham bekor qilindi. Endi u senator maqomini ham yöqotadi. Hokim vazifasini bajaruvçi bölgan Baxtiyor Rahmonov hafta davomida Ortiqxöjayevning yordamçisini, ikkita unitar korxona rahbarini, obodonlaştiriş boşliğini işdan oldi. Işdan olinganlardan biri – hokimlikning Yagona buyurtmaçi xizmati boşliği sobiq hokimga aloqador kompaniyalarga milliardlab sömlik davlat burtmalarini heç qanaqa tendersiz berib kelayotgan edi. Ortiqxöjayevning ketişi ortidan “Taşkent Index”ga joylaştirilgan talabalar ham u yerdan majburan çiqarilyapti.
Yoppasiga işdan olişlar Surxondaryoda ham röy berdi. Bir kunda viloyatning naq 13 ta tumaniga yangi hokimlar tayinlandi. Ularning aksariyati vazirliklar va respublika idoralarida mas’ul lavozimlarda işlagan. Prezident Surxondaryoning hamma tumanlariga respublikadan tajribali kadrlar hokim qilib qöyilganini aytdi.
Ma’muriy özgarişlar doirasida davlat organlari va taşkilotlaridagi ştatlar 17 447 taga qisqaradi. Bu – hukumat tizimiga kiruvçi vazirlik va idoralardagi jami ştatlarning 24 foizi degani. Rahbar örinbosarlari soni 207 tadan 144 taga kamayadigan böldi. Umuman, özgarişlardan keyin 86 ta vazirlik va idora 70 taga qisqardi.
Özbekiston va Qirğiziston strategik şeriklarga aylandi. Şavkat Mirziyoyevning Bişkekka taşrifida tomonlar 20 dan ortiq hujjatlarni almaşdi. Çegara delimitatsiyasi yakuniga yetkazilgani tarixiy voqea sifatida e’tirof etildi. Asosiy yangiliklardan yana biri – ikki davlat fuqarolari bir-birining hududiga ID-karta orqali kirib çiqişi böladi. Özbekiston – Xitoy – Qirğiziston temiryöli qurilişi esa 2023 yil oxirida boşlanişi mumkin.
Human.uz sayti direktori va xodimlari sayt ofisidan olib ketildi. Davlat xavfsizlik xizmati ularni Telegram'dagi Kompromatuzb kanali orqali sodir etilgan tovlamaçilik jinoyatlariga aloqadorlikda gumonlayapti. Gumondorlar orasida sayt vakillaridan taşqari yana bir neçta davlat taşkilotlari xodimlari ham bor. Jamoatçilik organ xodimlarini tergov davomida protsessual qonunçilikka rioya qilişga çaqirmoqda.
Humo va Uzcard tizimlari özaro integratsiya qilinadi. Markaziy bank raisi Mamarizo Nurmurodovning aytişiça, integratsiya jarayoni birinçi bosqiçda bankomatlarga qaratiladi. May oyidan boşlab, Uzcard kartalari orqali Humo bankomatlarida, Humo kartalari orqali Uzcard bankomatlarida naqd pul yeçiş yölga qöyilişi mumkin.
