Özbekiston 2023 yilni qanday ötkazdi?

Elektr energiyasi işlab çiqarişni köpaytiriş va uni yetkazib beriş tarmoqlarini yangilaş böyiça qilinayotgan işlarni e’tirof etiş bilan birga, energetikada raqobatli bozorni vujudga keltiriş jarayoni sekin ketayotganini ham aytib ötiş örinli. Sentyabr oyida qabul qilingan farmon bilan, energetika bozori regulyatori taşkil etiladigan böldi. Lekin sohaga doir qonunçilik bazasini işlab çiqiş, ya’ni eng birinçi bosqiç – bozorning huquqiy asoslarini yaratiş yana keyingi yillarga qoldirildi.

Gaz masalasiga kelsak, bu borada hozirça optimistik prognozlar yöq. Xitoyga gaz eksporti ötgan yilga nisbatan ikki barobar kamaygan bölsa-da, bu bilan bir vaqtda gaz qazib oliş körsatkiçlari ham sezilarli pasayişda davom etyapti. 2023 yilda energetik siyosatdagi katta voqealardan biri – tarixda birinçi marta Rossiyadan gaz import qiliş boşlangani böldi. Manbalarga köra, bu boradagi muzokaralarda Rossiya tomoni Özbekistonning gaz-transport tarmoği egaligini “Gazprom”ga ötkazişni söragan. Bu haqdagi xabarlarga javoban Özbekiston rasmiylari şartnomada bunday band yöqligini ma’lum qildi, lekin Moskvadagi hamkorlar tomonidan bunday masala kötarilganmi-yöqmi, bu borada izohlar bölmadi. Şuningdek, fevral oyida Energetika vazirligi xorijiy matbuotda e’lon qilingan gaz haqidagi şov-şuvli suriştiruvlarga izoh va raddiyalar berişga majbur böldi.

Energoresurslarni siyosiy bosim quroli qilib işlatadigan Rossiya mulozimlari Özbekistonga gaz eksportini köpaytiriş va Jizzaxda AES quriş niyatlari haqida takror va takror bayonotlar berayotgan bir paytda, Özbekiston qayta tiklanuvçi energiya manbalariga zör beryapti. Aytiş mumkinki, gaz defitsiti masalasi yaqin yillarda hal bölmasligi aniq, şu sabab asosiy e’tibor uzoq istiqbolda energetika tizimining gazga boğliqligini kamaytirişga qaratilgan. Hozirda respublika böyiça 9 gigavattli 22 ta quyoş va şamol elektr stansiyalarini quriş loyihalari ustida iş olib borilyapti. Bunga qöşimça, davlat dasturidan keng miqyosda quyoş panellari örnatiş, maktablar va boşqa ijtimoiy muassasalarni kömir bilan isitişga ötiş kabi çoralar ham örin olgan.

Siyosiy özgarişlar

Konstitutsiyaning özgartirilişi va şu asosda bölib ötgan prezident saylovlari yilning birinçi raqamli siyosiy voqealari böldi. Asosiy qonunning yangi tahriri 30 aprel kungi referendumda 90 foizlik ovoz bilan ma’qullandi. Unda Özbekiston nafaqat huquqiy-demokratik, balki ijtimoiy va dunyoviy davlat ekani, Konstitutsiya töğridan töğri yuridik kuçga ega bölişi, yer xususiy mulk bölişi mumkinligi, hokimlar kengaş raisi lavozimidan ketişi va boşqa özgarişlar belgilandi. Şuningdek, prezidentning vakolat muddati 5 yildan 7 yilga uzaytirildi.

Referendumdan keyin, Şavkat Mirziyoyev yangi huquqiy makon yuzaga kelgani munosabati bilan muddatidan ilgari prezident saylovi ötkazişni belgiladi. Saylovda amaldagi davlat rahbari 87 foiz ovoz bilan ğolib çiqdi. Mirziyoyev Senatning yangi binosida ötgan inauguratsiya marosimidagi nutqida Özbekistonni “har bir fuqaro tinç va erkin, baxtli va farovon yaşaydigan ijtimoiy davlatga aylantiriş”ga va’da berdi; konstruktiv muxolifat faoliyati, söz va vijdon erkinligi kafolatlanişini aytdi.

“Kelgan sarmoyador bilişi kerak: Özbekiston – demokratik tizim, Özbekiston – oçiq, byurokratiya yöq, korrupsiya yöq degan gap bölsa, hamma işlarimiz albatta xalqqa va’da berganimizdek böladi”, – dedi lavozimga kirişgan prezident.

Saylovdan keyingi haftalarda turli darajalardagi kadr özgarişlari röy berdi. Avgust oyiga kelib, bu özgarişlar Prezident administratsiyasiga ham yetib keldi. Administratsiya rahbari Sardor Umrzoqov va uning jamoasi iste’foga çiqarilib, Umrzoqov maxsus masalalar böyiça maslahatçi etib tayinlandi. Administratsiya rahbari lavozimi tugatilib, idora tuzilmasi qayta körib çiqildi. Eng diqqatga sazovor tayinlov administratsiyada şu’ba mudiri lavozimida işlayotgan Saida Mirziyoyevaning prezident yordamçisi etib tayinlangani böldi.

Qöşimça qiliş kerakki, nomenklaturadagi tuzilmaviy özgarişlar yil boşida hukumatda ham röy bergan edi. 2023 yildan boşlab, ijro hokimiyati tizimida vazirlik va idoralar soni 86 tadan 70 taga qisqardi. Şunday bölsa-da, yil davomida xalq ta’limi, soliq, ekologiya, turizm, madaniyat, madaniy meros, xotin-qizlar, davlat tili, strategik aktivlar boşqaruvi kabi sohalarda ma’muriy-tuzilmaviy özgarişlar davom etdi. Şular qatorida, Ijtimoiy himoya milliy agentligi taşkil etilgani ayniqsa ahamiyatli böldi.

Iqtisodiy hayot

Iqtisodiy yönalişda esda qolarli voqealardan birinçisi – milliy valutaning qadrsizlangani böldi. Yil davomida söm dollarga nisbatan 9,8 foizga öz qadrini yöqotdi. Taqqoslaş uçun, bu körsatkiç 2021 yilda ham, 2022 yilda ham bir xil – 3,4 foizni taşkil etgandi. 2023 yilning sönggi bank iş kunida AQŞ dollari 12 400 söm atrofidagi narxda sotildi.

2023 yilda Jahon savdo taşkilotiga qöşiliş böyiça asosiy muzokaralarni yakunlaş reja qilingan bölsa-da, amalda bunday bölgani yöq. Kuzatuvçilar yaqin ikki-uç yilda a’zolik jarayoni yakunlanişi ehtimoli pastligini aytmoqda. Taşqi savdoda bir qator oziq-ovqat mahsulotlari importi vaqtinça bölsa-da bojdan ozod etilganini e’tirof etiş mumkin. Şuningdek, iyun oyida ayrim toifa avtomobillarga bojlar vaqtinça pasaytirildi, lekin bu amalda eng xaridorgir segmentdagi avtomobillar bozorida heç narsani özgartirmadi.

Mahalliy işlab çiqaruvçi UzAuto Motors esa 8 oy davomida avtomobil sotmasdan, keçiktirilgan katta talabning yiğilib qolişiga zamin yaratdi. Avgust, sentabr va noyabr oylarida bir martadan sanoqli soatlarga oçilgan şartnoma beriş jarayonlari avtosalonlardagi ajiotajlar bilan yodda qoldi. Oxir-oqibat, kompaniya jarayonni töliq onlayn şaklga ötkazib, dekabr oxirida kelasi yili işlab çiqariladigan avtomobillarning butun hajmi uçun şartnomalarni oçib yubordi. Natijada, katta traffikni kötara olmagan sotuv portali texnik muammolar bilan işladi va şu sabab ikki kun davomida faqat omadi kelgan va ehtimol tanişi borlargina şartnoma ololdi xolos. Rasmiy ma’lumotga köra, 25-27 dekabr kunlari Cobalt, Damas va Labo uçun 170 mingdan ortiq şartnoma berilgan. Millionlab özbekning orzusiga aylangan Gentra esa sotuvga boşqa qaytmasligi kutilyapti.

Bu yil iqtisodiyotdagi eng yaxşi yangiliklardan biri yalpi içki mahsulotning çorak qismini taşkil etadigan qişloq xöjaligida böldi. Ötgan yilgi ğalla islohotidan keyin navbat nihoyat paxtaçilikka ham yetib kelgani quvonarli. Fermerlar va klasterlar örtasidagi fyuçers şartnomalari 2024 yildan boşlab birja orqali tuziladigan bölyapti. Fermer xöjaliklari ortiqça yetiştirilgan hosilni mustaqil tasarruf etişi, şuningdek, klasterlar bilan işlamasdan, erkin tarzda, öz mablaği hisobidan yoki kooperativga birlaşgan holda paxta yetiştirişi mumkinligi belgilab qöyildi.

Ta’lim va soğliqni saqlaş

Ijtimoiy sohalar – ta’lim va tibbiyotda yilning eng köp e’tibor tortgan yangiliklariga töxtalsak.

Aprel oyida Ta’limni rivojlantiriş respublika ilmiy-metodik markazi taşkil etilib, u Maktabgaça va maktab ta’limi vazirligidan mustaqil faoliyat olib borişi belgilandi. Bu bilan xalq ta’limining mazmunini belgilovçi funksiyalar – ta’lim standartlari, öquv dasturlari va darsliklar böyiça vakolatlar vazirlikdan olib, yangi markazga berildi. Şuningdek, sentabr oyidan boşlab respublika böylab maktablarda çet tillarini örgatuvçi xorijlik öqituvçilar işlay boşladi.

Dekabr oyida e’lon qilingan 2022 yilgi xalqaro PISA tadqiqoti natijalari maktab ta’limidagi haqiqiy ahvolimizni bor-böyiça körsatib berdi. Özbekistonlik öquvçilar bu sinovlarda ilk marta iştirok etib, yakuniy reytinglarda matematika, öqiş va tabiiy fanlar yönalişlarining uçalasida ham oxirgi öntalikdan joy oldi. Öquvçilarimizning aksariyati eng boşlanğiç 1-darajadan öta olmagani, birortasi ham heç bir yönalişda yuqori natijalarni körsata olmagani – butun hukumat, maktab vazirligi va ayniqsa yangi oçilgan ta’lim markazi uçun jiddiy signal bölişi kerak.

Soğliqni saqlaş sohasidagi voqealar esa bundan-da qayğuli. Tergov ma’lumotlariga köra, “Dok-1 Maks” siropidan vafot etgan bolalar soni kamida 65 nafarni taşkil etadi. Bu iş böyiça sud jarayonlari davom etayotgan paytda, bolalarning yana bir preparatdan ommaviy zaxarlangani ma’lum böldi. Yod tanqisligiga qarşi kuraşiş dasturi doirasida mas’ullar Antistrumin preparatining dozasini belgilaşda qöpol xatoga yöl qöyişi oqibatida bir neçta hududda yuzlab bolalar zaharlaniş belgilari bilan şifoxonalarga yotqizildi.

Xayriyatki, bu safar qurbonlar bölmadi. Soğliqni saqlaş vaziri Amrillo Inoyatov jurnalistlarga “bu mavzuga çuqur kirmanglar” deb maslahat berişni öziga ep körolgani ham voqea qurbonlarsiz yakun topgani bilan boğliqdir, ehtimol. Hozirda “Antistrumin işi” böyiça tergov harakatlari davom etyapti. Tergov masalaning faqat tibbiy jihatiga qaratilganmi yoki millionlab dozadagi yod preparatini qimmat narxlarda sotib olişdagi ehtimoliy qonunbuzarliklarni ham qamrab olyaptimi, bu hozirça ma’lum emas.

Şunça voqealarga qaramay, tibbiyotdagi farmatsevtika lobbisiga qarşi kuraşiş, qat’iy standartlarga asoslangan va isbotlangan meditsinaga ötiş böyiça qadamlar közga taşlanmayapti. Bu yil Toşkent şahrida boşlanişi kerak bölgan tibbiy suğurta tizimi bilan nima bölayotgani ham tuşunarsiz. Sentyabr oyida imzolangan prezident farmoniga asosan, 2026 yil oxirigaça tibbiy suğurta tizimiga töliq ötilişi kerak.

Transport

Eng köp ijobiy özgarişlar bölgan sohalardan biri – bu transport. Yillar davomida degradatsiyaga uçrab kelgan Toşkent şahar jamoat transportiga nihoyat yangi qon kirdi. Poytaxtga katta siğimli mingta yangi avtobus olib kelinganini butun jamoatçilik olqişladi. Prezident topşiriğiga köra, Nukus şahri va viloyatlar markazlari uçun yana mingta avtobus sotib olinişi kerak.

Toşkent şahrida, şuningdek, avtobuslar uçun alohida yölaklar ajratiş boşlangani, metroning yana 5 ta yangi bekati foydalanişga topşirilgani, jamoat transportida “kunlik plan”siz yangi tizimga ötilayotgani, piyodalar uçun svetoforlar köpaygani ham alohida e’tirofga arziydi.

Faollar uzoq kutgan özgarişlardan yana biri – şaharlarda transport vositalarining harakat tezligi 60 km/soatga tuşirilgani böldi. Noyabr oyiga kelib, haydovçilarning qoidabuzarligiga nisbatan jarima ballari belgilaş tizimi nihoyat yana kun tartibiga qaytdi. Bu yil, şuningdek, jarimalarni öz vaqtida tölaganlar uçun çegirma 30 foizdan 50 foizga oşirildi.

Transport sohasidagi ijobiy özgarişlar qatorida aviatsiya sohasi ham bor. Özbekistonga uçadigan aviakompaniyalar soni köpayib borişi bilan, 2023 yilda xalqaro aeroportlarimiz ilk marta 10 millionta yölovçiga xizmat körsatdi. Uzbekistan Airways ham öz rekordini yangilab, bir yilda 5 million yölovçi taşişga muvaffaq böldi. Yil davomida 6 ta xususiy aviakompaniya iş boşladi, Özbekistonning rezident taşuvçilari tomonidan 25 ta yangi samolyot olib kelindi.

Temiryöl sohasida esa tariflar oşirilib, 2024 yildan boşlab narxlar davlat tomonidan tartibga solinişi bekor qilinadigan böldi. “Özbekiston temir yöllari”ning tarkibiy tuzilmasi özgarib, 6 ta yangi kompaniya taşkil etildi. Koreyadan yuqori tezlikda harakatlanuvçi 6 ta poyezd, Çexiyadan esa 30 ta tezyurar poyezd sotib oliş böyiça şartnomalar imzolandi.

Ortda qolgan yilda yurtimizda yana nimalar röy berdi?

Oktyabr oyidan boşlab, barçamiz qöştirnoq içidagi “mobil qullik”dan ozod böldik. Endi Özbekistonda ham telefon raqamni saqlab qolgan holda, aloqa operatorini özgartirsa böladi. Bu imkoniyatdan birinçi haftaning özidayoq mingdan ortiq abonent foydalandi. Agar siz ham öz operatoringiz taqdim etayotgan aloqa sifatidan zada bölgan bölsangiz-u, lekin yanga raqamga ötişni istamasangiz, bemalol hozirgi raqamingizni özgartirmasdan boşqa operatorga ötişingiz mumkin.

28 sentabrga ötar keçasi Toşkent şahri öz tarixidagi eng kuçli portlaşlardan biriga guvoh böldi. Sergelidagi bojxona omborida röy bergan portlaş qöziqorin şaklini olib, uning qora tutunlari Yunusobodgaça yetib bordi. Oqibatda şu yaqin atrofdagi uylardan birida bölgan 17 yoşli yigit halok bölib, 163 kişi jarohatlandi. 1400 ga yaqin xonadon va boşqa obektlar zararlanişidan körilgan zarar 1,2 mln dollarga baholandi. Hukumat komissiyasiga köra, omborxonada katta miqdordagi kimyoviy moddalar va quriliş materiallari noqonuniy saqlangan. Holat yuzasidan 4 kişi qamoqqa olingan va tergov davom etyapti.

Yangi Özbekiston boği atrofida Yangi Toşkent şahri qurilişi boşlandi. Prezident Şavkat Mirziyoyev mart oyida şahar qurilişiga tamal toşi qöydi. Birinçi bosqiçda 2,5 ming gektarda 100 ming aholiga möljallangan yaşil va zamonaviy şahar quriş rejalaştirilgan. Oxirgi xabarlarga köra, Yangi Toşkentni quriş direksiyasi rahbari 350 mlrd sömlik buyurtmani qarindoşiga tegişli kompaniyaga bergan bölişi mumkin.

Zöravonlikka qarşi kuraşiş böyiça qabul qilingan progressiv qonunni ham alohida eslab ötişimiz örinli. Eng rezonansli voqealardan biri Xorazmdagi pedofil amaldorlarga yengil jazo tayinlangani bilan boğliq böldi. Ular keyinçalik 3 yilga qamaldi, lekin bu xabar ortidan pedofiliyaga doir yangi-yangi holatlar çiqib kelaverdi. Kerakli vaqtda qabul qilingan yangi qonun bilan xotin-qizlar va bolalarni himoya qilişning qöşimça çoralari belgilanib, qonunlardagi “lazeyka”lar yopildi, maişiy zöravonlik va ta’qib qilganlik uçun javobgarlik belgilandi.

Özbekiston xalq hofizi Şerali Jörayevning vafoti özbekistonliklar uçun yil yöqotişi böldi. Sönggi yarim asrda özbek xalqining milliy özligi şakllanişida katta örin tutgan atoqli san’atkor 4 sentabr kuni 77 yoşida vafot etdi. Şuningdek, yil davomida özbek san’ati darğalaridan Murod Rajabov 74 yoşida, Nuriddin Hamroqulov 77 yoşida olamdan ötdi.

Yil oxirida jinoyatçilik va korrupsiyaga qarşi reydlar asosiy mavzular qatorida turdi. Rasmiylarga köra, jinoyat olami vakillariga qarşi amaliyotlarga uzoq vaqt tayyorgarlik körilgan va birgina Toşkentning özida ikki hafta içida yuzdan ortiq kişi qölga olinib, 38 ta jinoyat işlari qözğatilgan. Ayni paytda korrupsion jinoyatlarda gumonlanayotgan sobiq qişloq xöjaligi Aziz Voitov, bir neçta tumanlarning sobiq hokimlari, soliq, bojxona, bank va boşqa sohalardagi mansabdorlar qamoqda ötiribdi. Umuman, yil davomida öndan ortiq sobiq tuman hokimlari jinoiy javobgarlikka tortildi.

Korrupsionerlar içki taraqqiyotga tösiq bölib turgan bir paytda, Özbekiston mustaqilligiga taşqi bosimlar ham oşib boryapti. Jamoatçilik Z-artistlarning Özbekistonda rejalaştirilgan ikkita konserti bekor bölişiga erişgan bölsa-da, 9 may kuni Toşkentda Stalinga şaraflar aytilgani, organ xodimlari fuqaroning balkonida turgan Ukraina bayroğini olib taşlagani, rossiyalik muxolif qiziqçining konsertida mikrofoni öçirib qöyilgani kabi holatlar yuzasidan rasmiylarning hisobdor bölişiga erişa olmadi.

Sentyabr oyida Duma deputati Yevgeniy Fyodorov Rossiya ertami-keçmi sobiq sovet davlatlarining barçasi bilan yo uruşişi, yoki nizolaşişini taxmin qilgan bölsa, kuni keça harbiy siyosatçilardan biri Zaxar Prilepin oçiqçasiga Özbekistonni Rossiya tarkibiga qöşib oliş kerakligini aytib çiqdi. Avvalroq Xitoyning Fransiyadagi elçisi post-sovet davlatlarining mustaqilligini şubha ostiga olganini ham unutmaslik kerak. Şu ma’noda, biz kirib kelayotgan 2024 yilda yurtimizga eng avvalo mustaqilligimiz daxlsizligini va şu mustaqilligimiz mustahkamlanişi uçun eng samarali çora – inklyuziv institutlar yaratiş böyiça tub islohotlar bölişini tilab qolamiz.

Dayjyestlar muallifi: Komron Çegaboyev

Doimiy boşlovçi: Bobur Akmalov

Loyiha surdotarjimoni: E’zoza Ahmedova

Tasvir ustalari:
Nuriddin Nursaidov,
Asror Almurodov,
Muhiddin Nido,
Abduqodir Tölqinov